Qazaq dalasyndaǵy ashtyq jáne onymen kúres týraly

Keıbir aýdandarda adamdar ıtterdi, mysyqtardy jáne basqa da usaq janýarlardy jep, qoımalardan terilerdi súırep shyǵaryp, qorektenýge kóshken. Oral gýbernııasynda jáne basqa da keıbir jerlerde adam etin jeý baıqalýda; ashyqqan aýdandarda urlyq, tonaý, kisi óltirý jıilep ketti, ashtyq saldarynan aqyldan adasý jaǵdaılary kezdesýde. Ásirese, daladaǵy kóshpeli halyq, jut kezinde bar malynan aıyryl­ǵan qyrǵyz kedeıleri aýyr azapty bas­tan keshýde. Aımaqtardan kelgen qys­qa habarlamalarda eshqandaı kómek kórmegen qyrǵyzdar óz otbasymen birge qystaýlarynda eshqaıdan kómek kútpeı únsiz ólýde delinedi. Bul habarlamalar Qyrrespýblıka eńbekshilerine jetken apat mólsheriniń naqty kórsetkishi bolyp tabylady. 1 qańtarǵa deıingi aımaqtardyń málimetteri boıynsha ashtyqqa ushyraǵandardyń jalpy sany: eresekter 927.593, balalar 158.392, barlyǵy 1.476.985 adam. Gýbernııalar boıynsha olar tómendegideı bólinedi: Orynbor – eresekter 138.339 adam, balalar 209.671; Aqtóbe – eresekter 171.389, balalar 134.000; Qostanaı – eresekter 217.365 adam, balalar 96.935; Oral – eresekter 123.600, balalar 103.500; Bókeı – barlyǵy 100.000 adam, Adaı ýezi – 75.000, Semeı – 5.616 bala, Aqmola – 92.000 eresek, 9.670 bala. Aımaqtardaǵy qoǵamdyq tamaqtandyrý jáne azyq-túlikpen qamtamasyz etý jónindegi jumystardy uıymdastyrý gýbernııalyq jáne aýdandyq ashyqqandarǵa kómek­tesetin komıssııalardyń tapsyr­malary boıynsha gýbernııalyq áleý­mettik qamsyzdandyrý organdary men kooperasııalardyń jabdyqtaý jáne ustaý isine qatysýymen Azyq-tú­lik halkomaty organdary arqyly júr­gizilýde. Eresekter úshin barly­ǵy 173 tamaqtandyrý pýnkti uıymdasty­rylǵan. Ashtyqqa ushyraǵan kóshpeli qyrǵyz halqyn ishinara azyq-túlikpen jabdyqtaý ashanalarda, balalar úı­leri men qabyldaý oryndarynda jáne balabaqshalarda júrgiziledi, al ash­tyqqa ushyraǵan aımaqtaǵy 5 gýbernııada barlyǵy 225.466 bala ashtyq jaǵdaıynda, olardy tamaqtandyrý úshin 425 ashana ashylǵan. Balalar AKOK seksııasynyń qaramaǵyndaǵy 425 balalar úıine jáne qabyldaý oryndaryna ornalastyryldy. Balalarǵa qosymsha tamaq retinde 4 qazannan 1 jeltoqsanǵa deıin 179.371 azyq-túlik úlesin bosatqan №10-tamaqtandyrý poıyzynyń ónimderinen daıyndalǵan túski as berildi.

ARA  (ARA – American Relief Administration – Amerıkan kómek ákimshiligi. 1919 jyldan bastap 1930 jyldyń sońyna deıin jumys istegen AQSh-tyń memlekettik emes uıymy) 1920 jyldardyń ortasyna deıin belsendi jumys istegen. 25 qańtardan bastap kún saıyn 66.380 balaǵa tamaq berdi; 15 aqpannan bastap ol kún sa­ıyn 130.000 balany tamaqtandyrady, aqpanda ARA uıymy 350.000 eresek adamdy tamaqtandyrady dep kútilýde. Azyq-túliktiń az jınalýy bul jumysty anaǵurlym keń aýqymda óristetýge múmkindik bermeı otyr. Árıne, bul baǵyttaǵy jumystyń aımaqtarda qar­qyndy túrde júrgizilip jatqanyna kúmán joq, sondaı-aq ha­lyqtyń óz bas­tamalary, kásipodaqtar men partııa­lyq uıymdardyń, sonymen qatar ashyq­qandarǵa úlken mólsherde kómek kór­setip jatqan gýbernııalyq ashyq­qan­darǵa kómek komıssııalarynyń úlken bas­tamasy men ynta-jigeri baıqalady. Biraq aımaqtardan naqty esep kelip jat­paǵandyqtan, sandyq máli­met­terdi dál anyqtaý qıynǵa soǵady.

Keń aýqymdy qoǵamdyq jumystardy uıymdastyrý eki maqsatty kózdeıdi: ashyqqan halyqtyń bir bóligin olarǵa jalaqy berý arqyly tamaqtandyrýdan bosatý jáne qoǵamdyq jumystar úshin jumys kúshin paıdalaný. Bul ba­ǵyttaǵy basty mindet – tabıǵı apat­­tardan bolatyn eginniń shyqpaı qa­lýyn boldyrmaýǵa negizdelgen aýyl­sharýa­shylyq is-sharalary bolyp tabylady. Keń kólemdegi qoǵamdyq ju­mystar áli de bastalǵan joq, oǵan aqsha men azyq-túlik qorynyń joqtyǵy sebep bolýda. Qyróndiris bıýrosy or­talyqqa 25.000.000.000-qa ótinim jasady, biraq nátıje joq. Glavkýstprom bilikti jumysshylardyń bir bóligin óndiristik artelderge uıymdastyrdy, biraq ony keń kólemde damytý múmkin emes, óıtkeni taǵy da aqsha joq. Ash­tyqqa ushyraǵan jumys kúshiniń bir bóligi ashtarǵa arnalǵan úılerde, olar Eńbek bólimi arqyly kommýnaldyq bólim­derden jumys alýda, biraq qazirgi ýaqytta kıim men aıaq kıimniń bolmaýyna baılanysty jumysshylardy keńinen qamtý múmkin bolmaı tur. Keıbir gý­ber­nııalyq qurylys komıtetterinen qo­ǵamdyq jumystardy júrgizýge ar­nalǵan smetalar men josparlar kelip tústi. Bul jumystardyń júrgizilýi týraly bir jerden ǵana málimet bar: Yrǵyz-Shalqar jolynda ashyqqan adamdardyń kúshimen poshta stansalary salynǵan jáne Qarabutaq-Yrǵyz, Yrǵyz-Torǵaı telefon jelisi júrgizilgen.

Qonys aýdarýshylardyń jaǵdaıyn jaqsartý maqsatynda temir jol boıynda evakýasııalanǵanǵa deıin áleýmettik qamsyzdandyrý organdary arqyly ashtyqqa ushyraǵandarǵa arnalǵan úılerdi ashý, olardy kıim-keshekpen jabdyqtaý, medısınalyq-sanıtarlyq jáne monsha kómegin kórsetý, sondaı-aq múmkindiginshe jumys berý nemese qolónershiler artelderine tartý sharalary qabyldandy. Ashyqqandardyń qalalyq jerlerge umtylysyn toqtatý maqsatynda AKOK aýdandarda, bolystarda, poselkeler men aýyldarda qoǵamdyq tamaqtandyrý oryndaryn uıymdastyrý jáne jergilikti jerlerde kómek kórsetý jónindegi qyzmetti keńeıtýge baǵyttalǵan sharalar qabyldady. Ashyqqandar úshin barlyǵy 53 úı uıymdastyryldy. Temir joldardyń qalyń qar qursaýynda qalýyna jáne temir jol qozǵalysynyń álsizdigine, azyq-túlik qorlarynyń sar­qylýyna baılanysty aýdandarda ashyqqandardyń jaǵdaıy óte qatty nasharlady. Qatty aıaz ashyqqandardyń qalalarǵa kóshýin tejep tur jáne kún jylyna salysymen myńdaǵan ashtyń qalalarǵa aǵylýy bastalady dep boljaýǵa bolady. AKOK ashyqqandarǵa kómektesetin gýbkomıssııalarǵa jetkilik­ti kólemde túnde jatatyn úılerdi jedel jabdyqtaýǵa kirisýdi usyndy. Bul úılerden jańa ekonomıkalyq saıasattyń júrgizilýine, shtattardyń qysqarýy men birqatar kásiporyndardyń jabylýyna baılanysty jumysynan aıyrylǵan, muqtaj jáne baspanasy joq jumyssyzdar baspana taba alady.

Evakýasııa

Ashyqqan halyqty ash aýdandardan evakýasııalaýdy retteý máselesi áli kúnge deıin AKOK úshin mańyzdy máselelerdiń biri bolyp tabylady. Bul jerlerden anarhııalyq qonys
aýdartý túrine aınalyp bara jatqan stıhııalyq qonys aýdarý tótenshe ma­ńyzdy qubylys, óıtkeni, temir jol stansalary men qalalarda jappaı shoǵyrlaný ish súzegi epıdemııasynyń órshýin týdyrady, olardy temir jol arqyly jiberýdi, sondaı-aq úılerge ornalastyrýdy qıyndatady. 1921 jyldyń 15 shildesinen bastap 26.655 adam evakýasııalandy, onyń 23.455-i Túrkistanǵa, 3.200-i Semeıge jiberildi.

Stıhııalyq qonys aýdarý kóp jaǵ­daıda qonys aýdarýshylardyń tolyq kúıreýine jáne ólimine ákelip soqtyra­tynyn eskerý kerek. Sonymen qatar bul sharýashylyq turǵydan tıimdi emes, óıtkeni ashtyqty bastan keshirgender áli de óz sharýashylyǵynyń bir bóligin saqtap qala alady jáne respýblıka tarapynan bolatyn azǵantaı qoldaýdyń arqasynda alda da sharýashylyq birlik retinde ómir súre alady. AKOK osy sebepterdi eskere otyryp óziniń aldyna tek uıymdasqan qonys aýdarý mindetin ǵana emes, sonymen birge olardy óz jerinde qalaı ustap qalý kerek jáne olardyń ómir súrýin qalaı qamtamasyz etemiz degen mindetti de qoıdy.

Oǵan qanshama kóńil bólingenine qaramastan, temir jol kóligi qozǵaly­synyń buzylýy jáne azyq-túliktiń bolmaýy sııaqty obektıvti jaǵdaılarǵa baılanysty AKOK bul máseleni áli kúnge deıin sheshe almady. Balalardy evakýasııalaý tek Ortalyqtan bolǵan narıadtar boıynsha áskerı-sanıtarlyq poıyzdarmen ǵana júrgizildi. Osy ýaqytqa deıin 24.000 bala mingen 4 po­ıyz jóneltildi.

Medısınalyq-sanıtarlyq kómek

Ashtyqqa jáne ashyqqan bosqyn­dardyń jappaı shoǵyrlanýyna baılanysty ish súzegi indeti qatty órship tur. Sýyq jáne ómir súrýdiń qıyn jaǵdaı­lary onyń taralý qaýpin kúsheıte tú­sýde.

Ásirese, jolaýshylarynyń basym bóligi ashyqqandar bolyp tabylatyn temir jolda indet qatty órship tur.

Ashyqqandar arasyndaǵy indetpen kúresý maqsatynda Densaýlyq saq­taý halkomatymen jáne basqa da medısınalyq uıymdarmen ashyq­qandarǵa sanıtarlyq kómek kórsetý máselesi boıynsha AKOK-tyń birneshe arnaıy májilisi uıymdastyryldy. Aýdandarda medısı­nalyq kómek kórsetý úshin jyljymaly medpýnktter ashylýda. Qyzyl Krest uıymy kóktemnen bastap dalalyq aımaq­tarda otrıadtar uıymdastyrýdy josparlaýda.

ARA da medısınalyq kómek kórsetý boıynsha sharalar qabyldaýda. Qazirdiń ózinde dári-dármekteri men ish kıimderi bar 13 vagon alyndy, olar ashyqqan 2 gýbernııa – Orynbor jáne Aqtóbe aýrýhanalaryna shuǵyl taratylýda.

Azyq-túlik qorlary ártúrli jol­men jınalýda: Ortalyqtan alý, qaıy­rymdylyqtar, úlesten paıyz­dyq aýdarymdar, fýnt alymdary, kooperatıvtik uıym­dar men saýdagerlerdiń azyq-túlik qorlarynan, taýar almastyrý operasııalarynan, aqsha satyp alýdan paıyzdyq alym, sondaı-aq gýbernııa ishinde azyq-túlik salyǵyn jınaý jolymen alynýda. QKSR ashtaryn jabdyqtaý úshin Moskva, Voronej, Aqmola jáne Semeı gýbernııalarynyń 25% terrıtorııasy, sondaı-aq Ýkraına men Túrkrespýblıka bekitildi.

Azyq-túlik daıyndaýdyń negizgi orny – Túrkrespýblıka bolyp otyr. Onda azyq-túlik daıarlaý úshin AKOK, Qyrortalyq odaǵy jáne Qyrazyq-túlik halkomatynyń ókiletti bólimsheleri uıymdastyrylǵan, sońǵysy sonymen birge osy júkterdi daıyndaý, qabyl­daý jáne Qyrrespýblıkaǵa jóneltý jónindegi AKOK-tyń ókiletti ókili bolyp tabylady.

Qarajattyń joqtyǵy bul jumysty barynsha qıyndatyp otyr, óıtkeni temir jol kóliginiń qazirgi aýyr jaǵ­daıyna, atap aıtqanda, Tashkent temir jolyna baılanysty taýar almastyrý arqyly azyq-túlik daıyndaý óte qıynǵa soǵýda. Aqsha qory ártúrli halkomattardan qosymsha shottar boıynsha alynýda. Bul shyǵyndar smetasy ashtyqpen kúrestiń tótenshe jaǵdaılarynan týyndap otyr. Osy smetalar boıynsha aqshalaı qarajat tikeleı Ortalyqtan halkomattar boıynsha jiberilýde. Aqsha qoryn kóbeıtý úshin saýda-óner­kásiptik kásiporyndaryna ártúrli sa­lyq salý, sondaı-aq paıyzdyq esepteý­ler júrgizilýde. Ashyqqandarǵa kómek­tesetin komıssııalardyń qarjy qory jumy­sshylar men qyzmetkerlerdiń jalaqysynan jasalatyn paıyzdyq aýdarymdardyń aıtarlyqtaı tú­siminen, sondaı-aq senbilikter ót­kizý arqyly tolyq­tyrylýda. Qazirgi ýaqytta hal­komattardyń barlyǵy derlik aqsha qoryn kóbeıtý isine tartyldy. Aqsha qara­jatynyń, azyq-túlik qorynyń úlken mólsherin alý úshin, salyq salý men paıyzdyq aýdarymdardy tómen­detý jáne qysqartý maqsatynda AKOK úkimettik lotereıany jáne hat konvert­terine poshta markalarymen bir mezgilde japsyrylatyn «ashtyq» ataýly posh­ta markalaryn shyǵarýdy júrgizýde. Materıaldyq qorlar Ortalyqtan fabrıka-zaýyt jáne qolóner kásipshiligi óndirisiniń paıyzdyq aýdarymdary túrinde, sondaı-aq qaıyrymdylyqtan alynyp jatyr. Olar ashyqqandar úshin jáne olarǵa kıim-keshek tigý úshin bóliný­de, bir bóligi nanǵa aıyrbas úshin ketedi.

Aýyl jáne mal sharýashylyqtaryn qalpyna keltirý sharalary týraly

193.200 desıatına jerge kúzdik egin egý úshin Jer-sý halkomaty Ortalyqqa 995.000 put tuqym alýǵa ótinim berdi. Or­talyq tek 496.296 put mólsherinde, ıaǵnı qajet­tiliktiń jartysyna jýyǵyn ǵana qanaǵat­tandyrdy.

Bókeı jáne Aqtóbe gýbernııalary jetkilikti mólsherde tuqym almady, al Qostanaı kólik jaǵdaıyna baılanys­ty múldem alǵan joq. Ashyqqan gýbernııalarda egilgen kúzdik egistik kólemi aımaqtardyń málimetteri boıynsha tómendegideı: Oral – 210 desıatına, Qos­tanaı – 100, Aqtóbe – 3.120 desıatına (kóp bóli­gine tuqym sebildi), Bókeı  – 1500 desıa­t­ına, Orynbor 14.441, Adaı ýezi – 900, barlyǵy – 20.971 desıatına.

Egilmegen alqap 172.229 desıatınaǵa teń. 1.172.230 desıatınaǵa egýge eseptelgen 6.707.196 put jazdyq egis tuqy­myna ótinim jasaldy. Ortalyqtan kel­gen habarǵa sáıkes bul ótinim 93% mól­sherinde qanaǵattandyrylmaq boldy. Osydan keıin, ártúrli jaǵdaılarǵa baı­lanysty, bul kólem 30%-ǵa qys­qartyldy, sodan keıin 1.938.000 put bólinetini habarlandy, biraq sońǵy ýaqytta ótinim 80% shamasynda qa­na­ǵattandyrylady degen málimet alyndy. Kórip otyrǵanymyzdaı, kúz­dik egis aıtarlyqtaı jetispegen kezde kóktemgi tuqymnyń az mólsheri Qyrres­pýblıkanyń egin sharýashylyǵyn óte qıyn jaǵdaıǵa dýshar etedi.

Qyrrespýblıkada ashtyq jyldary qaıtalanady. Tarıhı anyqtamalar Qyrrespýblıkaǵa kiretin gýbernııa­larda 1802, 1810, 1833, 1840, 1859, 1864, 1876, 1880, 1891, 1896, 1911, 1921 jyl­­­dary ashtyq bolǵanyn kórsetedi. Kórip otyrǵanyńyzdaı, ashtyq jyldary mezgil-mezgil, ár onjyldyqta bir ret bolyp otyrǵan. Tarıhı jazbadan kórinip turǵandaı, árbir ashtyq jyly qarsańyndaǵy bir jylda qurǵaqshylyq bolady, sosyn, ashtyqtan keıingi kelesi eki jylda qatarynan egistik kóle­miniń azdyǵynan qıyndyq kóredi. Mal sharýashylyǵyn saqtap qalý úshin QAKSR Jer-sý halkomaty jumys jospary men smetany ázirledi. Biraq bul smeta boıynsha aqsha bólinbegendikten, QKSR-daǵy mal jaǵdaıy apatty bolyp qala beredi. Aýyl sharýashylyǵy qural-jabdyqtaryn saqtaý boıynsha jospar men smeta ázirlendi, biraq ortalyqtan buǵan da aqsha alynbady. Osyǵan qaramastan, gýbernııalyq jer bólimderi biraz jumys jasady, qural-jabdyqtar jınaldy jáne jer organdarynyń qoımalaryna tapsyryldy. Azyq-túlik qorynyń baıaý jınalýy, temir jol kóliginiń álsiz qozǵalysy men únemi aqshanyń jetispeýshiligi saldarynan tamaq ónimderin qarqyndy daıyndaý, halyqqa barynsha keń kólemde kómek kórsetý múmkin bolmaı otyr. Mundaı jaǵdaı aýdandarda erekshe qıyn ahýal qalyptastyrady. Bul ortalyq qalalar men temir jol stansalaryna ashyqqandardyń qatty aǵylýyn týdyrady. Aqpan, naýryz jáne sáýir aılary ashtyq apatynyń damýy men aýqymy bo­ıynsha eń qıyn ýaqyt bolatynyn eskere otyryp, ashyqqandarǵa kómek komıssııasy kelesi mindetterdi kezekti dep sanaıdy:

1) Azyq-túlik qorlaryn daıyndaýdy kúsheıtý jáne ony aýdandarǵa jiberý;

2) Qaıyrymdylyqtan túsetin kómek­ti art­tyrý maqsatynda, on toq adam­nyń bir ash adamdy, toq bolystyń bir ash posel­keni tamaqtandyrýǵa alýyn jáne t. b. úgit-nasıhatty kúsheıtý;

3) Jazdyq tuqymdy qazirgishe alýǵa, aýystyrýǵa jáne bólýge qatysty tóten­she sharalar qabyldaý;

4) Barynsha úlken mólsherge jetkize otyryp, keń kólemdegi qoǵamdyq ju­mys­tardy jáne qolóner artelderin uıym­dastyrýdy jedeldetý;

5) Barlyq halkomattar men ólkelik mekemelerdiń jergilikti jerlerdegi bólimderimen birge ashtyqpen kúresý jumystaryn kúsheıtý;

6) Avtokólik pen jegin kólikte jyl­jymaly tamaqtandyrýdy shuǵyl uıym­dastyrý jolymen ashyqqan dala­lyq qyrǵyz halqyna kómektesý isine erekshe nazar aýdarý;

7) «Jut» pen ashtyqtan zardap shekken qyrǵyz mal sharýashylyqtaryn malmen jabdyqtaý boıynsha shuǵyl sharalar qabyldaý.

Mine, men Qyrǵyzstandaǵy ashtyq jóninde jáne onymen kúres týraly Sizderge qysqasha jetkizdim.

Materıaldy orys tilinen aýdaryp, usynǵan

Sábıt Shildebaı