Qoǵamdyq senim – turaqtylyq tetigi
Qazaqstandy otyz jylǵa jýyq ýaqyt boıy basqarǵan Tuńǵysh Prezıdent Nursultan Nazarbaev – táýelsizdiktiń negizin qalaǵan tulǵa. Ol basqarǵan kezeńde eldiń irgesi bekidi, egemendi el retinde álemge tanyldy. Turaqtylyq pen beıbitshilik saltanat qurdy. Memlekettiń damýy bir arnaǵa túsip, negizgi baǵyt-baǵdaryn aıqyndap aldy. Búginde Elbasy − Qaýipsizdik Keńesiniń Tóraǵasy jáne Nur Otan partııasynyń Tóraǵasy, Konstıtýsııalyq Keńes múshesi.
Nursultan Nazarbaev 2019 jyldyń 19 naýryzy saǵat 19.00-de respýblıkalyq telearnalardyń tikeleı efırinde xalyqqa mańyzdy úndeý jarııalap, Qazaqstannyń Prezıdenti retinde ókilettigin toqtatatynyn xabarlaǵannan keıin Konstıtýsııa talaptaryna sáıkes onyń ornyna bılikke sol kezde Parlament Senatynyń Tóraǵasy bolǵan Qasym-Jomart Toqaev keldi. Jańa Prezıdent tek Konstıtýsııa boıynsha emes, 2019 jyldyń 9 maýsymynda ótken Prezıdent saılaýynda halyqtyń eń kóp daýysyn jınap, aıqyn jeńispen Memleket basshysy boldy.
Ulyqtaý rásiminde Qasym-Jomart Kemeluly «Elimizdiń ár azamatynyń múddesin qorǵaý – meniń basty maqsatym. Olardy saıası kózqarastary men ustanymdaryna qaraı bólýge jol bermeımin! Túrli saıası jáne qoǵam qaıratkerlerinen kelip túsken qundy usynystardy, bastamalardy men óz jumysymda mindetti túrde eskeremin. Ashyq jáne ádil jumys isteımiz. Biz úshin eń mańyzdy mindet – zańǵa saı adal qyzmet etý. Bizdiń bir ǵana Otanymyz bar! Taǵdyrymyz bir! Biz halqymyzdyń jarqyn bolashaǵy úshin bárimiz birge eńbek etemiz!» dedi.
Kez kelgen el jańa Prezıdentine úlken úmitpen qaraıdy, aıaq alysyn baıqaıdy. Memlekettiń damýy úshin qandaı sheshimder qabyldaıtynyn da múlt jibermeıdi. Jańa el basshysynyń alǵashqy qabyldaǵan sheshimderi eldiń erekshe esinde qalatyny da sondyqtan.
Qasym-Jomart Kemelulynyń birinshi qabyldaǵan sheshimi Elbasyna jáne elordaǵa baılanysty boldy. 2019 jyldyń 20 naýryzynda Parlament palatalarynyń birlesken otyrysynda sóılegen sózinde ol: «Meniń Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti laýazymyndaǵy birinshi sheshimim – «Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy týraly» Konstıtýsııalyq zańǵa jáne «Memlekettik nagradalar týraly» zańǵa sáıkes táýelsiz Qazaqstandy ornatýǵa qosqan tarıhı úlesi, ekonomıkalyq jáne áleýmettik-gýmanıtarlyq damýǵa, Qazaqstan qoǵamyn toptastyrýǵa sińirgen asa zor eńbegi úshin Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaevqa aıryqsha erekshelik belgisi – «Altyn juldyz» ordenin tapsyra otyryp, «Halyq qaharmany» ataǵyn beremin», dedi.
Budan keıingisi − elordanyń ataýyn Nur-Sultan etip aýystyrý boldy jáne Tuńǵysh Prezıdenttiń qurmetine oraı el astanasynda monýment ornatýdy, barlyq oblys ortalyqtaryndaǵy negizgi kóshelerge Nursultan Nazarbaevtyń atyn berýdi usyndy.
Al sol jyldyń 23 naýryzynda Prezıdent Astana ataýyn ózgertýge baılanysty Konstıtýsııaǵa ózgertýler men tolyqtyrýlar engizý týraly zańǵa qol qoıdy.
Eki jyl merzim ishinde Qasym-Jomart Toqaev táýelsiz eldiń dástúrli jolyn ári qaraı damyta otyryp, qoǵammen ashyq baılanys ornatý, halyqtyń suranysyna der kezinde ún qatý, áleýmettiń ál-aýqatyn arttyrý, sot-quqyq salasyn jetildirý, sybaılas jemqorlyqqa qarsy tıimdi saıasat ustaný sekildi baǵyttarǵa basymdyq berdi. Ásirese, qoǵammen ashyq dıalog júrgizýge múddelilik tanytty. «Keıbir sheneýnikterge jetpeı jatatyny qarapaıymdylyq, adamı qarym-qatynastar» degen Prezıdent áleýmettik jelilerde, basqa da qoǵamdyq salada kóterilip júrgen máselege jedel kóńil bólýge tyrysty. Buqara men bılik arasyndaǵy alshaqtyqty jaqyndatýǵa umtylǵan Memleket basshysy Ulttyq qoǵamdyq senim keńesin qurdy. Bul keńestiń quramyna halyqtyń arasynda bedeli bar, kózqarasy men pikiri qalyptasqan, eldi tolǵandyrǵan máselelerdi udaıy kóterip júretin azamattar kirdi. Kóp uzamaı áleýmetti alańdatqan túıtkildi máseleler osy alańda talqylana bastady jáne zańdy turǵyda sheshimin taýyp jatty. Mysaly, Ulttyq qoǵamdyq senim keńesiniń ekinshi otyrysynda Prezıdent jurtshylyqtyń suranysyna oraı kólik júrgizýshileriniń kýáligin sıfrly formatqa aýystyrý jóninde usynys aıtqan edi. Osylaısha, 2021 jyldyń 13 aqpanynan bastap, júrgizýshilerden kýálik kórsetý talap etilmeıtin boldy. Bul zańmen bekitildi.
Sondaı-aq el arasynda jer daýy – eń kóp sóz bolatyn másele. Osy jaıt ta keńes alańynda talqylanyp, Prezıdentke jetti. Halyqtyń syn-eskertpesine qulaq asqan Memleket basshysy sheteldikterge jáne shetel azamatynyń úlesi bar zańdy tulǵalarǵa aýyl sharýashylyǵy jerlerin satýǵa, jalǵa berýge zańmen tyıym salynatynyn aıtyp, osyǵan qatysty qaýesetterge birjola núkte qoıdy.
Búginde Q.Toqaevtyń bastamasymen qurylǵan Ulttyq qoǵamdyq senim keńesi halyqtyń oı-pikirin eskere otyryp, jańa reformalar usynatyn mańyzdy alańǵa aınaldy. Qurylǵan 1,5 jyl ishinde onyń usynysymen 13 zań qabyldansa, taǵy 9 zań jobasy ázirlenip jatyr.
Eldegi eń túıtkildi máselelerdi talqylaıtyn qurylym – qoǵamnyń aınasy ispetti. Atalǵan keńes halyqtyń suranysyna saı usynystar engizse, bılik soǵan laıyq naqty sheshimder qabyldaıdy. Osylaısha, eldiń damýy úshin mańyzdy reformalar júzege asa bastady. «Biz reformalardy eshkimge jaltaqtamaı, udaıy iske asyratyn bolamyz. Basty maqsat – elimizdiń kúsh-qýatyn, ál-aýqatyn arttyrý úshin tıimdi sheshimder qabyldaý. Buǵan eshkimniń kúmáni bolmaýy tıis» deıdi Prezıdenttiń ózi.
Halyq pen bılik arasyndaǵy kópirge aınalǵan Ulttyq qoǵamdyq senim keńesi endigi kezekte onlaın petısııany zańdastyrý, aýyl ákimderin saılaýdyń tıimdi tetikterin qarastyrý jáne BAQ týraly jańa zań jobasyn ázirleýge atsalyspaq.
Memleket basshysynyń «Syndarly qoǵamdyq dıalog – Qazaqstannyń turaqtylyǵy men órkendeýiniń negizi» dep atalatyn alǵashqy Joldaýy da qoǵammen ashyq baılanys jasaýǵa negizdelgen. «Azamattardyń barlyq syndarly ótinish-tilegin jedel ári tıimdi qarastyratyn «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasyn iske asyrý – bárimizge ortaq mindet. Bılik pen qoǵam arasynda turaqty dıalog ornatý arqyly ǵana qazirgi geosaıası ahýalǵa beıimdelgen úılesimdi memleket qalyptastyrýǵa bolady», deıdi Qasym-Jomart Toqaev.
Áleýmettik ahýal – basty baǵdar
Memleket degenimiz – halyq. Halyq ál-aýqatty bolǵanda ǵana memleket qýatty bolady. Bıliktiń baǵyt-baǵdary men pármendi is-sharalary aldymen azamattardyń áleýmettik ahýalyn jaqsartýǵa baǵyttalýy kerek. Osy turǵydan alǵanda Prezıdent el kóńilin kónshiter birshama isterdi atqardy dep oılaımyz.
Ras, Qasym-Jomart Toqaev bılikke kelgen alǵashqy jyl ońaı bolǵan joq. Arystaǵy apat, Qordaıdaǵy qaqtyǵys, ártúrli áleýmettik narazylyqtar, teńgeniń qunsyzdanýy, álemdik pandemııa, taǵy basqa da másele eldi qajytyp jiberdi. El basyna týǵan osy aýyr kezeń halyqtyń birligin nyǵaıtyp qana qoımaı, jańa Prezıdenttiń tulǵasyn, bitim-bolmysyn aıshyqtaı tústi.
2019 jyldyń jazynda Arys qalasynda jarylys boldy. Sonyń saldarynan búkil qala zardap shekti. Qaladaǵy 7,7 myńnan astam úıge zaqym kelip, 49 baspana jermen jeksen bolǵan. Apattyń saldaryn joıýǵa qazaqstandyqtar judyryqtaı jumyldy. Prezıdent te qıyn-qystaý shaqta halyqtyń janynan tabylyp, elge basý aıtty. Jarylys zalalyn joıyp, qıraǵan úılerdi tezirek qalpyna keltirýge pármen berdi. Bul oqıǵa qazaqstandyqtardyń el Prezıdentine degen senimin nyǵaıta tústi.
2020 jyldyń aqpanynda bolǵan Qordaıdaǵy qaqtyǵysta da Prezıdent jergilikti turǵyndarmen betpe-bet kezdesip, jaǵdaıdyń turaqtalýyna yqpal etti.
El tarıhyndaǵy ekinshi Prezıdent eki jylda áleýmettik qoldaýlarǵa da erekshe nazar aýdardy. Ásirese, Q.Toqaevtyń nesıesin tóleı almaı júrgen ál-aýqaty tómen jáne kóp balaly otbasylardyń qaryzyn keshirý týraly Jarlyǵy jurtshylyqty jadyratqan bastama boldy. Turmysy tómen otbasylarǵa sál de bolsa kómek bolsyn degen nıetten týǵan qoldaýdyń arqasynda 500 myń adamnyń nesıesi jabyldy. Bereshekti jabý úshin olardyń árqaısysyna 300 myńnan bastap, 3 mln teńgege deıingi qarajat memleket esebinen tólendi. Bankte qaryzy bar basqa da qazaqstandyqtardyń aıyppuldary men ósimpuldary esepten shyǵaryldy. Olardyń sany 5 mln-ǵa jýyqtaǵan edi. Úkimet 629 myń nesıe alýshynyń ósimpulyn óteý úshin respýblıkalyq bıýdjetten 105 mlrd teńge bóldi. Osydan keıin Prezıdent Jarlyǵyna sáıkes, kúnkóris deńgeıi 27 myń teńgege jetpeıtin adamdarǵa nesıe berýge tyıym salyndy. Bul da turmysy tómen otbasylar beı-bereket qaryzǵa urynbaýy úshin jasalǵan qadam bolatyn.
Sonymen qatar daǵdarysty kezeńge qaramastan eldegi áleýmettik sanattaǵy azamattarǵa beriletin járdemaqylar, áleýmettik tólemder, bıýdjet qyzmetkerleriniń jalaqysyn kóterý jalǵasyn tapty. Prezıdenttiń tapsyrmasymen kóp balaly otbasylarǵa beriletin aqshalaı kómek kólemi tórt esege artty. Bıýdjet salasynyń tómen jalaqy alatyn qyzmetkerleriniń eńbekaqysy da ósti. Mundaı ıgi sharamen mıllıonnan astam adam qamtyldy. Sonyń ishinde muǵalimder men dárigerlerdiń jalaqysy da kóbeıdi. Buıyrsa, eki jyldan keıin pedagogterdiń jalaqysy 330 myń teńgeden asady. Al medısınalyq qyzmetkerlerdiń aılyǵy 2,5 esege ósip, 561 myń teńgege deıin jetpek.
Azamattardy birinshi kezekte baspana tolǵandyratyny anyq. Bul másele de nazardan tys qalǵan joq. Byltyr turǵyn úı qurylysynyń qarqyny 11,2%-ǵa ósken. Biraq paıdalanýǵa berilgen daıyn úılerdiń 40%-y tek Nur-Sultan, Almaty, Shymkent qalalarynda salynǵanyna kóńil aýdarǵan Prezıdent aýyldyq mekenderde de baspana salý qolǵa alynatynyn jetkizdi. Eger óńirlerde baspana kóptep salynsa, oǵan jastardy, qajetti mamandardy tartýǵa bolatyny sózsiz. Jastar demekshi, Memleket basshysy memlekettik qyzmettiń tıimdiligin arttyrý úshin jastarǵa, jas kadrlarǵa erekshe kóńil bólip keledi. Sonyń bir kórinisi − Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstan Prezıdenti janyndaǵy Jastar kadr rezervi jónindegi ulttyq komıssııa qurý týraly Jarlyqqa qol qoıdy. Nátıjesinde, el isine aralasatyn elzezek, zerek, isker azamattar iriktelip, Prezıdenttik jastar kadr rezervi jasaqtaldy. Bıyl saılanǵan Parlament Májilisiniń quramyna da áıelder men jastar úshin 30%-dyq kvota engizilgeni belgili.
Bul bastamanyń bári Memleket basshysynyń azamattyq qoǵamdy nyǵaıtý, ádiletti áleýmettik saıasat qurý jolyndaǵy izgi qadamdary ekeni aıqyn.
Eldiń damýyna pandemııa da kedergi emes
Prezıdenttiń bılikke kelgenine bir jyl tolar qarsańynda álemdi ábigerge salǵan indet Qazaqstanǵa kelip jetti. Onyń ústine dollar baǵamy da buryn-sońdy bolmaǵan sharyqtaý shegine jetip, bir dollar 447 teńgege deıin kóterildi. Sóıtip aınalasy bir-aq aıdyń ishinde ulttyq valıýtamyz birden 60 teńgege quldyrap ketti.
Pandemııamen qabattasa teńgeniń qunsyzdanýy, koronavırýstyń órshýi, ekonomıkanyń shatqaıaqtaýy qazaqstandyqtardyń turmys-tirshiligine teris áserin tıgizdi. Osynaý kúrdeli kezeńde aldymen azamattardyń amandyǵyn oılaǵan Memleket basshysy elde tótenshe jaǵdaı jarııalady. Eki úlken qalany karantınge japty. Koronavırýsty órshitpeý maqsatynda qatań sharalardy qolǵa aldy. Indettiń aldyn alýǵa baılanysty jumystar júrgizetin arnaıy komıssııa qurdy. Qoǵamdyq tártip te qadaǵalaýǵa alyndy.
Qalypty tirshiliginen qaǵylyp, ári-sári kúı keshken halyqty sabyrǵa shaqyrǵan Prezıdent áleýmettiń jaǵdaıy árdaıym nazarda bolatynyn jetkizdi. Memleket basshysynyń tapsyrmasymen el qysyltaıań shaqtan qysylmaı shyǵýy úshin tótenshe jaǵdaı jáne karantındik shekteýler kezeńinde qosymsha qoldaý sharalary men ekonomıkalyq ósimdi qalpyna keltiretin keshendi jospar legi qabyldandy. Aıtalyq, otandyq kásipkerlerdi qoldap, jumys oryndaryn saqtap qalý úshin 300 mlrd teńge bólindi. Bıznes sýbektilerine salyq jáne nesıe jeńildikteri jasaldy. Shaǵyn jáne orta bızneske sýbsıdııa berý baǵdarlamasy qabyldandy. Oǵan ekonomıkanyń 29 sektory qamtyldy. Aýyl sharýashylyǵymen aınalysatyn kásipkerlerge de qoldaý kórsetilip, bıýdjetten 70 mlrd teńge bólindi.Turmysqa qajetti zattar men azyq-túlikti tegin alatyn azamattardyń qatary belgilendi. Mundaı kómekti múgedekter jáne jumyssyz retinde tirkelgen 800 myńnan astam adam aldy.
Karantın kezinde tabysynan aıyrylǵan azamattarǵa eń tómengi aılyq mólsherinde 42 500 teńge berildi. Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń málimetinshe, tótenshe jaǵdaı jarııalanǵan 16 naýryz ben 11 mamyr aralyǵynda jáne karantındik shekteý sharalary engizilgen 2020 jyldyń 5 shildesi men 17 tamyz aralyǵynda bul járdemaqyny 4,6 mln adam alǵan, oǵan jumsalǵan qarajattyń kólemi – 476,1 mlrd teńge.
Jalpy byltyr daǵdarysqa qarsy sharalarǵa barlyǵy 6,3 trln teńge bólingen. McKinsey & Company málimetine súıensek, turaqtylyq deńgeıi boıynsha ulttyq ekonomıkamyz 56 eldiń ishinde 7-inshi oryndy ıelengen. Inflıasııa 7,5 paıyz deńgeıinde saqtalyp qaldy. Bul – pandemııanyń salqynyn sezdirmeý úshin qolǵa alynǵan sharalardyń nátıjesi.
Álbette, dúnıe júzine zardap ákelgen indet Qazaqstannyń ekonomıkasyn da baıaýlatty. Endigi maqsat – ekonomıkany qalpyna keltirý, halyqtyń ál-aýqatyn jaqsartyp, zardap shekken salalardy retke keltirý. Osyǵan baılanysty el Prezıdentke úlken úmit artady, salmaqty sheshimder qabyldaıtynyna senedi.
Qasym-Jomart Kemelulynyń Prezıdent retindegi eki jyldyq qyzmetine baǵa berý erte. Degenmen de osy merzim ishinde ol ózin ádepti, parasatty tulǵa retinde tanytty. BAQ pen áleýmettik jelilerdegi halyqtyń pikirine de qulaq qoıyp, nazarǵa ala júretini ańǵarylady. О́ıtkeni el arasynda tartysqa túsken daýly, tolǵaqty máselelerge ún qosyp, el talabyn eskerip, naqty sheshim qabyldaıtyny talaı baıqalǵan. Elimizdegi ózekti máselelerge, qoǵamda bolyp jatqan túrli oqıǵalarǵa qatysty únemi Twitter-de pikir jarııalap otyratynyn da el jaqsy biledi.
Endeshe, «Men halyqqa bergen ýádelerimdi mindetti túrde oryndaımyn» degen Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev aldaǵy ýaqytta da memleketti jarqyn jetistikterge jetelep, jańa deńgeıge kóteretinine senemiz.
