Ulttyq sanaqty uıymdastyrý bastaldy
– Álıhan Ashanuly, alǵashqy suraǵymyzdy sizge qoısaq dep otyrmyz. Jýyrda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń tapsyrmasymen Qazaqstan Respýblıkasynyń 2021 jylǵy Ulttyq halyq sanaǵyn júrgizý jónindegi arnaıy komıssııa qurylǵan bolatyn. Osy komıssııanyń tóraǵasy retinde komıssııa jumysynyń negizgi maqsatyn qalaı túsindirip bere alasyz?
Álıhan SMAIYLOV:
– О́zińiz aıtyp otyrǵandaı, elimizde Qazaqstan halqynyń ulttyq sanaǵyn uıymdastyrý men ótkizý barysynda uıymdastyrýshylyq jáne nusqaýlyq máselelerin sheshý úshin arnaıy komıssııa quryldy. Komıssııa jumys barysynda Ulttyq halyq sanaǵyn uıymdastyrý men ótkizý kezinde týyndaıtyn uıymdastyrýshylyq máseleler men problemalardy sheshý jóninde usynystardy ázirleıdi, sondaı-aq ortalyq atqarýshy jáne basqa da memlekettik organdarmen jáne uıymdarmen ózara is-qımyl jasaıdy.
– Ulttyq halyq sanaǵyn ótkizý kezinde qandaı qaýlylar men sheshimderge, qandaı baǵdarlamalarǵa súıenesizder?
Nııaz KО́ShKIMBAEV:
– Ulttyq halyq sanaǵyn ótkizý kezinde 2015-2024 jyldar aralyǵyndaǵy kezeńde árbir múshe memleket keminde bir halyq jáne turǵyn úı qory sanaǵyn ótkizýge shaqyrylǵan BUU-nyń 2020 jylǵy Halyq sanaǵy jáne turǵyn úı qory jónindegi dúnıejúzilik baǵdarlamasyna, TMD Memleketteri basshylary keńesiniń TMD-ǵa qatysýshy memleketterde 2020 jylǵa barynsha jaqyn merzimde kezekti halyq sanaǵyn ótkizý týraly sheshimine, Qazaqstannyń «Memlekettik statıstıka týraly» zańyna, Úkimettiń 2010 jylǵy 11 qazandaǵy «Ulttyq sanaqtardy júrgizý qaǵıdasy men merzimderi týraly» №1049 qaýlysyna, sondaı-aq Úkimettiń 2019 jylǵy 19 maýsymdaǵy «2020 jyly Halyqtyń ulttyq sanaǵyn ótkizý týraly» № 419 qaýlysyna, is-sharalar josparyna súıenemiz.
– Ulttyq halyq sanaǵyn uıymdastyrýǵa, ótkizýge baılanysty daıyndyq jumystary bastaldy ma?
Nııaz KО́ShKIMBAEV:
– Qazirgi ýaqytta barlyq daıyndyq is-sharalary aıaqtaldy. Tıisti normatıvtik-quqyqtyq bazaǵa ózgerister engizildi, 2021 jyly halyq sanaǵyn ótkizý jospary bekitildi. Sanaq maqsattary úshin taýarlar men kórsetiletin qyzmetterdi barlyq qajetti memlekettik satyp alý júrgizildi. Sanaq qujattamasy daıyndalyp, óńirlerge jiberildi jáne qanatqaqty sanaq júrgizildi.
– Úkimettiń bul aýqymdy naýqanǵa daıyndyǵy qalaı júrip jatyr?
Álıhan SMAIYLOV:
– Osy jylǵy 10 aqpanda 2021 jyly Qazaqstan halqynyń ulttyq sanaǵyn daıyndaý men ótkizýge baılanysty uıymdastyrýshylyq jáne nusqaýshylyq máselelerdi sheshý jónindegi arnaıy komıssııanyń eń alǵashqy otyrysy ótti. Onda ortalyq memlekettik jáne jergilikti atqarýshy organdarynyń halyq sanaǵyn ótkizý jónindegi bekitilgen is-sharalar josparynyń tarmaqtarynyń oryndalýy jáne jalpy sanaqqa daıyndyq barysy talqylanyp, qajetti hattamalyq tapsyrmalar berildi.
– Komıssııa óz jumysyn bastaǵan soń Ulttyq halyq sanaǵyn ótkizý kúni de bekitilgen bolar? Nııaz Jeńisuly, taqyrypty odan ári ózińiz tarqatyp berseńiz. Daıyndyq kezinde qandaı máseleler eskeriledi? Sanaq júrgizýge jaýapty jumys organdaryna toqtala ketseńiz?
Nııaz KО́ShKIMBAEV:
– Qazaqstanda Ulttyq halyq sanaǵyn 2021 jyldyń qazan aıynyń 1-30 kúnderi aralyǵynda ótkizý josparlanýda. Halyq sanaǵyn ótkizýge daıyndyq barysy pandemııa shekteýlerin eskere otyryp, júrgiziletin bolady. Osy jylǵy sanaqqa jaýapty organ – Strategııalyq josparlaý jáne reformalar agenttiginiń Ulttyq statıstıka bıýrosy. Álıhan Ashanuly aıtyp ótkendeı, Qazaqstan halqynyń ulttyq sanaǵyna daıyndyq jáne ótkizý jumystaryna baılanysty uıymdastyrýshylyq, nusqaýshylyq máselelerdi sheshý úshin arnaıy komıssııa quryldy. Onyń quramyna ortalyq memlekettik organdardyń basshylary, oblystardyń, Nur-Sultan, Almaty jáne Shymkent qalalarynyń ákimderi kiredi. Bul rette, Strategııalyq josparlaý jáne reformalar agenttiginiń Ulttyq statıstıka bıýrosy men Qorǵanys, Ishki ister, Syrtqy ister, Bilim jáne ǵylym, Densaýlyq saqtaý mınıstrlikteriniń, Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń arasyndaǵy ózara is-qımyl tártibi ázirlenip, bekitildi. Sondaı-aq, osyndaı is-qımyl tártibi jergilikti atqarýshy organdarmen, oblystardyń jáne Nur-Sultan, Almaty jáne Shymkent qalalary ákimdikteriniń arasynda da aıqyndaldy.
– Halyqtyń áleýmettik jaǵdaıy men demografııalyq ahýaldyń baılanysy jóninde júrgizilgen otandyq zertteýler máselesi qanshalyqty jolǵa qoıylǵan? Memlekettik organdar tarpanynan mundaı zertteýlerge suranys bar ma?
Aısulý MOLDABEKOVA:
– Halyqtyń áleýmettik jaǵdaıy men demografııalyq ahýalyn boljaý týraly zertteýdi Prezıdent Ákimshiliginiń tapsyrysymen Bilim jáne ǵylym mınıstrligi Ǵylym komıtetiniń Ekonomıka ınstıtýty júrgizdi. Sondaı-aq osy sıpattaǵy zertteýlerdi Bilim jáne ǵylym mınıstrligi ótkizetin ǵylymı konkýrstar sheńberinde de júzege asyrýǵa bolady. Osy máselege qatysty salalyq vedomstvolardyń, Bilim jáne ǵylym, Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrlikteri men ǵylymı ınstıtýttardyń qatysýymen keshendi ǵylymı-tehnıkalyq baǵdarlama ázirleý qajet dep esepteımin. Osy sekildi strategııalyq mańyzy bar máseleler ǵylymı konkýrssyz, maqsatty qarjylandyrý arqyly júzege asyrylýy tıis. Bul zertteýlerge memlekettik organdar, ǵylymı ınstıtýttar men sarapshylar qaýymy birlese jumylýy kerek. Demografııa men áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıdyń baılanysy irgeli ári praktıkalyq mańyzy bar taqyryp deýge bolady. Bul – Qazaqstan úshin, tipti, strategııalyq baǵyttardyń biri.
Osy jyly olqylyq bolmaýy tıis
– Álemde týyndaǵan kúrdeli jaǵdaı bıylǵy sanaq nátıjeleriniń sapasyna qanshalyqty áser etedi?
Elnara BAINAZAROVA:
– Keıingi kezdesýler barysynda aıqyndalǵan basty qıyndyqtarǵa toqtalsaq, eń aldymen, sanaq aýqymyn qysqartý nemese betpe-bet saýaldamany meılinshe azaıtý týraly habarlandy. Oǵan qosa, derekterdi jınaý ádistemesin ózgertý jáne onlaın nemese telefon arqyly ótetin saýaldamalardy engizý máseleleri talqylandy. Keıbir elder halyq sanaǵy ádistemesine úlken ózgeris engizýdi jáne ákimshilik derekterdi keńirek paıdalaný múmkindigin qarastyryp otyr. COVID-19 daǵdarysynan týyndaǵan resmı statıstıkaǵa qatysty qıyndyqtar ýaqyt ótken saıyn arta beredi. Statıstıkalyq keńseler qaıta ashylyp, málimetter jınaý tájirıbesi qalypty jaǵdaıǵa kelgennen keıin de daǵdarystyń saldary týraly aqparatqa jańa suranys paıda bolady. Pandemııa saldary týraly derekterdi barlyq uıym men mekeme qajet etetini anyq. Onyń ishinde karantın sharalary qanshalyqty tıimdi bolǵany bolashaq tájirıbe úshin de mańyzdy. Indet saldarynan qansha adam kedeılik sheginde ómir súrip jatyr, qanshasy mıgrant nemese bosqyn boldy, ekonomıka qalaı ózgergeni sekildi ózge de saýaldar túbegeıli zertteýdi qajet etedi. Jańarǵan statıstıkalyq málimetke degen qyzyǵýshylyq joǵary ekeni túsinikti. Al pandemııanyń sanaq sapasyna qalaı áser etetinin dóp basyp aıtý qıyn. Bul másele bolashaqtyń enshisinde. Degenmen, pandemııa statıstıka salasyna da ózgerister men qıyndyqtar ala kelgeni anyq.
– Ulttyq halyq sanaǵy barysynda birqatar mańyzdy taldamalyq derekter jınalatyny belgili. Aldaǵy ýaqytta bul derekter memlekettik organdar tarapynan qalaı paıdalanady?
Álıhan SMAIYLOV:
– Ulttyq halyq sanaǵy halyq ómiriniń ekonomıkalyq, demografııalyq jáne áleýmettik aspektileri boıynsha mańyzdy málimetter alýǵa múmkindik beredi. Halyq sanaǵy barysynda alynǵan statıstıkalyq derekter sonymen qatar strategııalyq qujattardy jáne barlyq deńgeıdegi bıýdjetterdi obektıvti qalyptastyrýǵa negiz bolady. Atap aıtqanda, bul áleýmettik saıasattyń tıimdiligin jáne áleýmettik kómektiń ataýlylyǵyn arttyrýǵa múmkindik beredi.
Qazirgi ýaqytta halyq sanaǵyn júrgizý asa qajet. Sebebi memlekettik organdar, bıznes, qoǵam jáne ǵylym óz qyzmetinde qamtý men sapasynyń arqasynda neǵurlym dálirek jáne tolyq málimetter bolyp tabylatyn sanaq derekterin paıdalanady.
– Halyq sanaqtary nátıjesinde alynǵan aqparat turǵyndardyń áleýmettik jaǵdaıyn qanshalyqty shynaıy baǵalaı alady?
Aısulý MOLDABEKOVA:
– Halyq sanaǵy – qoǵamnyń áleýmettik-demografııalyq beınesin baǵalaýdyń quraly. Sanaq arqyly memlekette eń úlken málimetter bazasy qalyptasady. Biz jasaıtyn túrli áleýmettik saýalnamalar, ózge zertteýlerdiń irikteýiniń kólemi 1600, 2 myń, 7 myń, eń kóbinde 10 myń bolady. Statıstıka komıteti júrgizetin saýaldamalarǵa qatysatyn adamdar sany 10 myńnan aspaıdy. 100 myń, 200 myń ne 1 mln adam qatysatyn saýaldamalar júrgizilmeıdi deýge de bolady. Halyqtyń turǵyn úı jaǵdaıy, otbasylyq quramy, etnostyq sıpaty, ulty, dini, til bilýi, bilim deńgeıi, kóshi-qon, bolashaqta kóshý jospary, neke týraly málimetter, jumyspen qamtylý deńgeıi, tabys kózderi, densaýlyǵy, turmysta aıryqsha kútimdi qajet etetindigi sekildi mańyzdy áleýmettik kórsetkishterdi anyqtaýǵa bolady. Al bul ólshemder boıynsha jalpyhalyqtyq deńgeıde jınalǵan aqparat bizge qundy málimet beredi. Nátıjesinde halyqtyń áleýmettik turmysyn baǵalaýǵa múmkindik týady. Áleýmettik jaǵdaıdy sandyq turǵyda ólsheıtin bolsaq, biz azamattardyń tabys kólemin de bilgimiz keledi. Mundaı másele ózge elderde de kezdesedi. Alaıda, halyqtyń kópshiligi tabysy týraly saýaldan jaltaryp, jaýap bergisi kelmeıdi. Bul suraqqa jaýap alý yqtımaldylyǵy tómen ne shynaıy bolmaýyna baılanysty bizde bul saýal qoıylmaıdy. Sol sebepti halyqtyń turmysyn, áleýmettik jaǵdaıyn sandyq turǵyda baǵalaý óte qıyn.
– Elimizde ótken sońǵy 2009 jylǵy Ulttyq halyq sanaǵynda jiberilgen qatelikterden qandaı qorytyndy shyǵaryldy?
Nııaz KО́ShKIMBAEV:
– 2009 jylǵy halyq sanaǵy dástúrli ádispen ótti. Iаǵnı sanaqshylar respondentterden alǵan málimetterdi qaǵaz blankilerge qolmen toltyrdy jáne sanaqshylarǵa mindetti túrde baspa áripterimen jazý talaby qoıyldy. Sanaq aıaqtalǵannan keıin toltyrylǵan blankiler derekterdi taný úshin skanerden ótkizildi. Alaıda, joǵaryda atalǵan talapty keıbir sanaqshylar durys oryndalmaýyna baılanysty, blankilerdegi derekter (áripter men sandar) skanerden ótkende oqylmaı, olardy operatorlardyń qaıtadan toltyrýyna týra keldi. Blankilerdi qaıtadan toltyrýǵa baılanysty, derekterdi formatty logıkalyq baqylaýlardan tekserý barysynda kóptegen qateler anyqtalyp, respondentterden málimetterdi qaıtadan naqtylaý qajet boldy.
Respondentterdiń JSN-i qoldanylmaǵandyqtan, qaıtalanǵan derekterdi salystyrý múmkindigi bolǵan joq. Osy máselelerdiń barlyǵy halyq sanaǵy qorytyndysy boıynsha statıstıkalyq derekterdi qalyptastyrý úshin sapasyna qosymsha ýaqytty jáne qarajatty talap etti. Osy oraıda atalǵan qatelikterdi boldyrmaý maqsatynda, bıylǵy halyq sanaǵyn ótkizý barysynda, alǵashqy 15 kúnde, ınternet saýal salý ótkiziledi. Onda respondentterge sanaqtan ózdiginen ótýge, sanaq paraqtaryn toltyrýdyń árbir kezeńindegi nusqaýlyqtar men ázir-jaýaptar, sondaı-aq vırtýaldy kómekshiniń kómegimen olardy toltyrýǵa múmkindik beretin sanaq.gov.kz. mamandandyrylǵan saıtta ınternet jelisi arqyly respondentter ózine jáne óziniń otbasy múshelerine sanaq paraqtaryn ózdiginen toltyra alady.
Internet saýal salýymen qatar, suhbattar men málimetterdi jınaý úshin halyqqa jappaı saýal salý júrgiziletin bolady. Alynǵan jaýaptar barlyq arıfmetıkalyq-logıkalyq baqylaýlardy eskere otyryp, planshetterge tirkeledi. Internet arqyly málimetter usynǵan respondentter suhbattardyń saýal salýyna jatpaıdy. Halyqqa saýal salý kezinde respondentti sáıkestendirý retinde saýal salynatyn adamnyń JSN-i paıdalanylatyn bolady.
32 509 adam ýaqytsha jumysqa tartylady
– Halyq sanaǵyn júrgizýdegi qalyptasqan standarttar pandemııa saldarynan qalaı ózgerdi?
Elnara BAINAZAROVA:
– Halyq pen turǵyn úı sanaqtary qoǵamnyń áleýmettik-ekonomıkalyq damý úrdisi men ekologııalyq turaqtylyqty saraptaýda strategııalar men baǵdarlamalar úshin qajetti málimetter jınaýdyń birden-bir quraly sanalady. Dúnıejúzi boıynsha halyq jáne turǵyn úı sanaǵy barlyq elder men aýmaqtarda 2015-2024 jyldar aralyǵynda keminde jylyna bir ret júrgizilýi tıis. Bul mindetteme BUU-nyń 2015 jylǵy 10 maýsymdaǵy qararyna sáıkes qabyldanǵan. Alaıda COVID-19 pandemııasy sanaqty jalpy respýblıkalyq deńgeıde júzege asyrýǵa tosqaýyl boldy. Kóp elderde sanaq ýaqyty keıinge qaldyryldy. Odan bólek, osyǵan deıin dástúrli ádisti qoldanyp kelgen memleketter sandyq tásildi qoldanyp, onlaın ótkizý týraly sheshim qabyldady. Sońǵy derekterge súıensek, 2020 jyly 49 el men aımaq halyq sanaǵyn ótkizýdi josparlaǵan edi, al 53 el 2021 jylǵa josparlaǵan. 2020 jylǵy halyq jáne turǵyn-úı qory sanaǵynyń dúnıejúzilik baǵdarlamasyna BUU-nyń Eýropa boıynsha ekonomıkalyq komıssııasy men uıymnyń Statıstıkalyq komıssııasy jaýapty. Byltyrǵy jyldyń basynda qabyldanǵan josparǵa sáıkes, TMD elderi boıynsha halyq sanaqtary 2019-2023 jyldary aralyǵynda ótýi tıis edi. Qazaqstanda 2020 jyly 1-30 qazan aralyǵyna josparlanǵan Ulttyq sanaq pandemııa saldarynan keıinge shegerilip, bıyl ótetini belgili. Standarttarǵa keletin bolsaq, málimetter jınaýdyń kez kelgen qolaıly tásilin qoldanýǵa bolady.
Aldaǵy jyldary dástúrli jolmen qatar, onlaın tásildi engizetin elder qatary kóbeıedi degen boljam bar.
– Onlaın tásil demekshi, Ulttyq halyq sanaǵyn júrgizý jónindegi arnaıy komıssııanyń alǵashqy otyrysynda onlaın rejimde jumys isteıtin mamandandyrylǵan portal qyzmeti qoldanylatyny aıtyldy. Bul rette, portalǵa engiziletin málimetterdiń, qoldanýshylardyń jeke dereginiń qaýipsizdigi qalaı qamtamasyz etiledi? Mundaı qundy málimetterdi kim jáne qalaı qorǵaıdy?
Álıhan SMAIYLOV:
– Ulttyq statıstıka bıýrosynyń aqparattyq júıesi aqparattyq-kommýnıkasııalyq ınfraqurylymnyń asa mańyzdy obektileriniń tizimine engizilgen jáne Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń «Memlekettik tehnıkalyq qyzmet» aksıonerlik qoǵamynda monıtorıngte tur. Halyqqa suraý salý planshetter arqyly jáne ınternet jelisi arqyly onlaın rejimde ótedi. Planshette sanaq paraqtaryn toltyrý kezinde shıfrlanǵan kúıde saqtalatyn konteıner qalyptasady jáne derekterdi Ulttyq statıstıka bıýrosynyń serverlerine MOBTJ (Memlekettik organdardyń biryńǵaı transporttyq júıesi) boıynsha qorǵalǵan kanaldar arqyly joldanady.
Sanaq.gov.kz saıtyn qorǵaý úshin álemdegi eń iri arnaıy kommersııalyq sertıfıkattaý ortalyqtarynyń biri – Sectigo SSL sertıfıkaty satyp alyndy. Onda paıdalanýshy men server arasynda derekter almasý qorǵalǵan https hattamasy boıynsha júredi. Qazaqstannyń «Aqparattandyrý týraly» zańyna sáıkes, toqsan saıynǵy negizde kemshilikterdiń bar-joǵyna zertteýler júrgiziledi. Sonymen qatar Aqparattandyrý salasyndaǵy zańnama talaptaryna sáıkes aqparattyq júıeniń aqparattyq qaýipsizdik talaptaryna sáıkestigine synaqtar júrgizildi jáne oń nátıje alyndy. Alynǵan derekterdiń qupııalylyǵy men saqtalýyn Qazaqstan zańnamasymen retteletin prosester sheńberinde jáne aqparattyq qaýipsizdik salasyndaǵy ýákiletti organmen yntymaqtasa otyryp qazirgi zamanǵy tehnıkalyq quraldardy paıdalaný arqyly júzege asyrylady.
– Sanaq júrgizýge qansha adam tartylady? Olar qalaı irikteledi? Aımaqtarda sanaqqa sanaqshylardy tartý máselesi qalaı uıymdastyrylady?
Nııaz KО́ShKIMBAEV:
– Halyq sanaǵyn ótkizý kezinde
32 509 adam ýaqytsha jumysqa tartylatyn bolady. Jumysqa Qazaqstannyń 18 jastan asqan bastamashyl, jaýapty, til tabysqysh, derbes kompıýterde jumys isteý daǵdysy bar azamattary jumyldyrylady. Olardyń jumys ótiline jáne kásibı bilimine talaptar qoıylmaıdy. Sondaı-aq sanaq júrgizetin uıymmen óteýli qyzmet kórsetý sharttary jasalatyn bolady.
– Ulttyq sanaq nátıjesinde alynǵan taldamalyq derekter halyqtyń áleýmettik jaǵdaıyn arttyrýda qandaı ról oınaıdy? Bul derekter zertteýshiler úshin qanshalyqty mańyzdy?
Aısulý MOLDABEKOVA:
– Ulttyq sanaq nátıjesindegi máseleler bizdiń qoǵamnyń áleýmettik portretin qalyptastyrady. Ulttyq halyq sanaǵynyń nátıjesi elimizdiń áleýmettik saıasatynyń negizgi baǵyttaryn anyqtaýǵa, júzege asyp jatqan keıbir baǵdarlamalarǵa túzetýler engizý úshin mańyzdy. Odan bólek respýblıkalyq jáne aımaqtyq deńgeıde jańa memlekettik baǵdarlamalardy daıarlaýda qoldanýǵa bolady. Sanaq nátıjesi túrli salada tıimdi paıdalanylatynyn eskersek, onyń sapaly júrgizilýine kóńil bólinýi kerek. Sanaqtyń mańyzyn halyqqa túsindirý mańyzdy. Buǵan tek kezekti statıstıkalyq málimet retinde nemquraıdy qarap, saýaldarǵa durys jaýap bermeıtinder bolýy múmkin. Bıylǵy sanaq dástúrli ádispen qatar, onlaın ótetini belgili. Bul jumystyń sapasyna áser etýi múmkin degen qaýip te bar. Onlaın toltyrǵan azamattar keıbir suraqty durys túsinbeýi múmkin. Sol sebepti sanaqqa jumyldyrylatyn ár qyzmetker, volonterdiń biliktiligi men daıyndyǵy joǵary deńgeıde bolýy tıis. Onlaın platformanyń barynsha ońaı ári jeńil bolǵany durys. Azamattardyń ýaqytyn arnap, saýaldarǵa shynaıy jaýap berýi úshin aldyn ala túsindirý jumystary júrgizilýi tıis.
Jınalǵan derekterdi tıimdi paıdalanǵan jón
– Derekterdi paıdalanýǵa qatysty qandaı usynysyńyz bar?
Aısulý MOLDABEKOVA:
– Jınalǵan málimetterden eldegi jekelegen óńirlerdiń, aýdan aýyldardyń portretin jasap shyǵarýǵa bolady. Jaýapty organ statıstıkalyq jınaqtar shyǵaryp, nátıjesin jarııalaıtyny belgili. Áleýmettanýshy, zertteýshi retinde sanaq nátıjesinde jınalǵan málimetterdi kóshirip alý, óńdeý múmkindigi berilse degen usynys bar. Adamdardyń jeke basyna qatysty derekterdi jasyryp, áleýmettik, turmystyq jaǵdaıyna qatysty aqparattyń ǵalymdarǵa qoljetimdi bolýy bolashaq zertteýlerge súbeli úles qosar edi. Bul zertteýshilerdiń óz betinshe gıpoteza jasap, ony tekserýine ne dáleldeýine jol ashyp, aýqymdy málimetter bazasyna aınalary sózsiz.
– Sanaq júrgizýge bıýdjetten qansha qarajat bólinedi?
Nııaz KО́ShKIMBAEV:
– 2018-2023 jyldarǵa arnalǵan Ulttyq halyq sanaǵyn qarjylandyrýdyń qajetti kólemi 8,2 mlrd teńgeni quraıdy. Qazirgi ýaqytta odan 3,6 mlrd teńge (44%) ıgerildi (qajetti jabdyqty, baǵdarlamalyq qamtamasyz etýdi jáne atrıbýttardy satyp alý). 4,2 mlrd teńge mólsherindegi qalǵan bóligi ulttyq halyq sanaǵyn ótkizý merziminiń aýystyrylýyna baılanysty respýblıkalyq bıýdjetke qaıtaryldy. Aldaǵy naqtylaýda bul qarajat halyq sanaǵynyń maqsattaryna (eńbekaqy tóleý qory, issapar shyǵystary, derekterdi óńdeýge jáne taratýǵa arnalǵan shyǵystar) baǵyttalatyn bolady dep kútilýde. Alaıda Ulttyq halyq sanaǵynyń pandemııaǵa baılanysty keıinge shegerilgendikten, sáıkes kózdelgen qarajat mólsheri qaıtadan qarastyrylýy múmkin.
– Eldegi demografııalyq ósimge halyqtyń áleýmettik jaǵdaıy qalaı áser etedi? Bul rette, kóp balaly otbasylardy, áleýmettik osal toptardy qoldaý sharalary elimizde qanshalyqty jolǵa qoıylǵan dep oılaısyz?
Aısulý MOLDABEKOVA:
– Demografııalyq ósimi joǵary jáne tómen memleketterdi salystyrar bolsaq, áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıy joǵary elderde ósim az, al kerisinshe áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıy tómen elderde demografııalyq ósim joǵary ekenin baıqaýǵa bolady. Bul paradoks halyqtyń áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıy demografııalyq ósimge álem boıynsha aıtarlyqtaı áser etpeıtinin kórsetedi. Bul jaǵdaıda qoǵamnyń qundylyǵy basty rólge shyǵatynyn aıta ketken jón. Dese de biz júrgizgen áleýmettik saýaldamalar men sarapshylardyń pikirine súıensek, Qazaqstanda demografııalyq ósimdi tejeıtin faktorlardyń biri retinde osy áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıdy alǵa tartady. Bizdiń qoǵamda negizgi qundylyqtar qatarynan otbasy, bala jáne densaýlyq túsken emes. Sondaı-aq áleýmettik saýaldamalar nekege turý, otbasynda bala sanynyń kóbeıýine tabys kólemi men baspana jaǵdaıy tikeleı áser etetinin kórsetedi. Jalpy, demografııalyq ósimge qoǵamnyń qundylyqtary tikeleı áser etetinin eskere otyryp, Qazaqstan jaǵdaıynda azamattardyń otbasyndaǵy áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıǵa da basa mán beretinin aıtar edim.
– COVID-19 pandemııasy 2020 jyly sanaq ótkizýdi josparlaǵan elderge qalaı áser etti? Qandaı sharalar qabyldandy? BUU tarapynan qandaı keńes berildi?
Elnara BAINAZAROVA:
– Birikken Ulttar Uıymynyń Statıstıka bólimi uıymǵa múshe elderdiń statıstıka mekemelerine ádistemelik bazany ázirleý men damytý boıynsha úzdiksiz qoldaý kórsetedi. 2020 jylǵy baǵdarlamanyń oryndalýyn baqylap, tabysty júzege asyrylýyna da kómektesedi. Derekterge, naqty sandarǵa degen suranys joǵary. Degenmen dúnıe júzin áýrege salǵan pandemııa kezinde jańa qıyndyqqa tap boldyq. Tórtkúl dúnıe túbegeıli ózgergen jaǵdaıda sanaq júrgizý múmkin bolmady. Ádette málimettiń kóbi úı-úıdi aralap, ne jumys oryndarynda saýaldamalar júrgizý arqyly alynady. Karantın kezinde turǵyndardyń meken-jaıyna barý qaýipti, al jumys oryndary jabyq boldy. Mundaı jaǵdaıda ekonomıkalyq nemese áleýmettik statıstıkany jasaqtaý, tipti múmkin emes. Oǵan qosa statıstıkalyq bıýrolardyń qyzmetkerleri de úıden jumys isteýge májbúr boldy. Derekterdi óńdeý quraldary men esepteý tehnıkasy úı jaǵdaıynda qol jetimsiz ekenin eskersek, mamandardyń tıimdiligi tómendegeni sózsiz. Kedergiler statıstıkalyq óndiristiń barlyq qadamynda ushyrasyp otyrdy. Sanaq operasııalary kóbinese qabyldanǵan zańnamaǵa saı ótkiziledi. Alaıda keıbir elderde zań shyǵarý prosesteri de turalap qaldy, saýaldama júrgizý úshin ýaqytsha jumys kúshin jaldaý qajet, kadrlyq jumystar burynǵy qalyppen jumys istemeıtini aıtpasa da túsinikti, halyqtyń jumyspen qamtylýy týraly derekterdi anyqtaý úshin qoıylatyn jumys orny, jumys ýaqyty sekildi keıbir suraqtardyń máni ózgerip ketti. CAPI, CAVI, PAPI sekildi málimetterdi jınaý ádisterin úılestirý úshin jańa baǵdarlamalyq qosymshalardy ázirleý qıynǵa soqty.
– Pandemııa sanaq júrgizýge teris áser etip, kópshiliktiń «qoly baılanǵan» tusta BUU tarapynan qandaı qadamdar jasaldy? Bálkim, bıyl sanaq ótkizýdi kózdep otyrǵan elimizdiń de halyqaralyq tájirıbeden eskereri bar shyǵar?
Elnara BAINAZAROVA:
– Statıstıkalyq vedomstvolar betpe-bet kelgen máselelerdi halyqaralyq deńgeıde sheshý qajettiligi týǵandyqtan, BUU Eýropalyq ekonomıkalyq komıssııasy ulttyq statıstıka vedomstvolaryna arnap arnaıy
statswiki.unece.org onlaın platformasyn iske qosty. Onda jaýapty organdar men statıstıka qoldanýshylary óz oılaryn, pandemııa kezindegi tájirıbesin jáne ózge de paıdaly materıaldardy jarııalaı alady. Sondaı-aq onda ózge de paıdaly resýrstarǵa siltemeler berilip, aldaǵy ótetin sanaqqa qatysty aqparatty, nusqaýlyqtar men daǵdarysqa qarsy málimet toptastyrylǵan.
Sanaqqa alynbaıtyn azamattar da bar
– Sanaq kezinde Qazaqstandaǵy qandaı azamattar sanaýǵa alynady? Shetelde oqý, demalý, qyzmet baby boıynsha júrgen otandastarymyzǵa sanaq júrgizile me?
Nııaz KО́ShKIMBAEV:
– Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy halyq sanaǵy kezinde kelesi azamattar sanaqtan ótkiziletin bolady:
– halyqty esepke alý sátinde eldegi turǵylyqty jerinde júrgen Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattary, sheteldikter jáne azamattyǵy joq adamdar;
– Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik bılik organdarynyń jelisi boıynsha qyzmettik mindetterin (dıplomatııalyq korpýs) nemese uzaq merzimdi qyzmettik issaparmen baılanysty 12 aı jáne odan kóp merzimmen shetelde júrgen Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattary (olarmen birge júrgen olardyń otbasy múshelerin qosa);
– Qazaqstan Respýblıkasynda turaqty turatyn, biraq 12 aıdan az merzimge qyzmettik issaparǵa, kelisimsharttar boıynsha jumysqa, oqýǵa shetelge ýaqytsha ketken adamdar («Bolashaq» halyqaralyq bilim berý baǵdarlamasy boıynsha oqıtyndardy jáne stýdenttermen almasý baǵdarlamalary boıynsha oqıtyndardy qosa alǵanda – olardyń eldegi bolmaǵan merzimine qaramastan);
– Qazaqstan Respýblıkasynda turaqty turatyn jáne demalýǵa, emdelýge, týystaryna nemese tanystaryna qonaqqa barýǵa shetelge ýaqytsha ketken adamdar (olardyń bolmaǵan merzimine qaramastan);
– Qazaqstan Respýblıkasynda turaqty turatyn, halyqty esepke alý sátinde júzip júrgen otandyq balyq aýlaý jáne saýda kemelerindegi teńizshiler;
– tirkeý qujattaryn resimdep úlgermegender nemese turǵylyqty turýǵa yqtııarhat almaǵandardy qosa, shetelden Qazaqstan Respýblıkasyna turǵylyqty turýǵa nemese pana izdep kelgen Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattary, sheteldikter jáne azamattyǵy joq adamdar;
– 12 aıdan kóp merzimge shetelden Qazaqstan Respýblıkasyna jumysqa nemese oqýǵa kelgen Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattary, sheteldikter jáne azamattyǵy joq adamdar (olardyń Qazaqstan Respýblıkasynda qansha ýaqyttan beri turatynyna jáne taǵy qansha ýaqyt júretinine qaramastan).
– turaqty turatyn jeri basqa elde, biraq halyqty esepke alý sátinde Qazaqstan Respýblıkasynyń aýmaǵynda ýaqytsha (12 aıdan az) júrgen sheteldikter, azamattyǵy joq adamdar jáne Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattary.
– Qandaı azamattarǵa sanaq júrgizilmeıdi?
Nııaz KО́ShKIMBAEV:
– Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy halyq sanaǵy kezinde kelesideı azamattar sanaqqa alynbaıdy:
– shetelde turaqty turatyn Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattary;
– «Bolashaq» halyqaralyq baǵdarlamasy jáne stýdenttermen almasý baǵdarlamalary boıynsha oqıtyn stýdentterdi (magıstranttardy) qospaǵanda, 12 aı jáne odan uzaq merzimge shetelge jumysqa nemese oqýǵa ketken Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattary (12 aıdan asatyn bolmaý uzaqtyǵyna qaramastan);
– óz memleketteriniń dıplomatııalyq jáne basqa ókildikterinde jumys isteıtin shetel azamattary, sheteldik áskerı qyzmetshiler jáne olardyń otbasy músheleri;
– Qazaqstan Respýblıkasynyń aýmaǵyndaǵy halyqaralyq uıymdardyń ókildikterinde jumys isteıtin shetel azamattary;
– óz memleketteriniń úkimettik nemese ózge de delegasııalarynyń jáne zańdy organdarynyń músheleri bolyp tabylatyn shetel azamattary.
– Ulttyq sanaq týraly aıtqan kezde jergilikti jerlerde atqarylatyn jumystardy attap ótý múmkin emes. Aımaqtarda halyq sanaǵyn uıymdastyrý jáne ótkizý jumystary qalaı úılestiriledi? Oblys basshylaryna qandaı mindetter júktelip otyr?
Álıhan SMAIYLOV:
– Ulttyq halyq sanaǵyn ótkizý týraly is-sharalar josparyna sáıkes, jergilikti atqarýshy organdarǵa birqatar mindet júktelgen. Qazaqstandaǵy ulttyq halyq sanaǵyn ótkizýge járdemdesý jóninde óńirlik komıssııalar qurý kózdelýde. Sondaı-aq ákimshilik-aýmaqtyq birlikterdiń tizbesin jáne shekaralaryn naqtylaý, kóshe ataýlaryn, oram, úı jáne páter nómirlerin retke keltirý boıynsha is-sharalar ótkizý, turatyn halyq sanyn naqtylaý boıynsha jumystardy júrgizý, kartografııalyq materıaldardy (eldi mekenderdiń kartalaryn jáne shemalyq josparlaryn) daıyndaý da nazardan tys qalmaıdy. Sonymen qatar turǵyndar arasynda Ulttyq halyq sanaǵyn ótkizý maqsattary men tártibi týraly jappaı túsindirý jumystary da júrgiziledi. Sanaq personalyn úı-jaılarmen qamtamasyz etý máselesi de eskeriledi. Sondaı-aq halyq sanaǵyn ótkizý barysynda óńirlik statıstıka departamentterine járdemdesý kózdelip otyr.
– О́tken kezeńdegi halyq sanaǵymen salystyrǵanda Qazaqstannyń halyq sanaǵyn ótkizýge daıyndyǵyn qalaı baǵalaısyz? Qazaqstan sanaq júrgizýde halyqaralyq jańa standarttar men metodologııaǵa qanshalyqty ashyq?
Elnara BAINAZAROVA:
– Indetke baılanysty, jaǵdaı kún saıyn ózgerýde. Sondyqtan bıylǵa josparlanǵan sanaqty ótkizýge daıyndyqty baǵalaý qıyn. О́tken sanaqtardy alsaq, Qazaqstan BUU múshesi retinde halyq sanaǵyn júrgizgende halyqaralyq standarttarǵa barynsha súıenedi. Joǵaryda aıtylǵandaı, indet sanaqtyń jańa ádistemelerine kóshýdi usynady. Halyq sanaǵynyń jańasha ádistemesi men quraldary qandaı nysanda bolatyny áli de pysyqtalyp jatyr. Byltyr BUU men Qazaqstan Úkimeti Turaqty damý maqsattary boıynsha jańa yntymaqtastyq baǵdarlamasyna qol qoıdy. Ol boıynsha Qazaqstannyń turaqty damýyndaǵy basty baǵyttar anyqtalǵan. Olar adam kapıtalynyń damýy jáne teń quqyly qatysýy, tıimdi ınstıtýttar, adam quqyqtary jáne genderlik teńdik, ınklıýzıvti ekonomıkalyq ósý men ekologııalyq turaqtylyq. Aldaǵy sanaq nátıjesi osy basym baǵyttardyń eldegi ahýalyn kórýge múmkindik bermek. Halyq sanaǵynyń tek statıstıkaǵa qajet sandar emes, memlekettik saıasattyń, strategııalyq qujattar men baǵdarlamalardyń negizine alynatynyn eskerip, halyqqa keńinen túsindirý de mańyzdy ekenin atap ótý kerek.
– Sanaq nátıjesi qaı salalardyń jumysyn damyta alady? Jalpy, Ulttyq halyq sanaǵy elimizge ne úshin qajet? Saýaldamaǵa durys jaýap berý nesimen paıdaly?
Nııaz KО́ShKIMBAEV:
– Sanaq nátıjesi ekonomıkalyq jáne bıýdjettik baǵdarlamalardy josparlaý jáne damytý úshin qajet, ıaǵnı qurylys jáne baspanalardy bólý, demografııalyq jáne kóshi-qon prosesteri, bilim, densaýlyq saqtaý salalarynda jáne jumys oryndaryn qurý baǵdarlamalaryn damytýǵa kómektesedi. Halyq sanaǵy jumys oryndary týraly, al bıznes úshin mańyzdy jáne naqty sońǵy tutynýshy týraly tolyq sıpattama beredi. Halyq sanaǵyna qatysqan árbir azamat memlekettiń áleýmettik baǵdarlamalaryn josparlaýǵa jáne ázirleýge salmaqty úles qosady.
P.S. Strategııalyq josparlaý jáne reformalar agenttigi Ulttyq statıstıka bıýrosy keltirgen málimetke sensek, bıylǵy 1 qańtardaǵy Qazaqstandaǵy halyq sany 18 877 128 adamdy qurap otyr. Toǵyzynshy terrıtorııa úshin bul tym tómen kórsetkish ekeni aıtpasa da anyq. Arttyrý úshin ne isteý qajet? Eń aldymen, osy 18 mln halyqtyń jaı-kúıin aldymyzǵa jaıyp, anyqtap qarap, damýǵa, kóbeıýge tıetin teris áserden tezdetip qutylǵanymyz jón. Bul rette, Prezıdent atalǵan sharadan meılinshe mol maǵlumat alý úshin saýaldamanyń mazmunyna kóp kóńil bólý qajet ekenin aıtqan bolatyn. Prezıdent tapsyrmasy nazardan tys qalmaıdy dep senemiz. «Balapandy kúzde sanaıdy» demekshi, sanymyz ben sapamyzǵa qazan boıy qan júgiretin túri bar. Al sonyń anyq-qanyǵyn 2022 jyldyń ortasyna qaraı Úkimet naqty málimetterdi jarııalaǵan kezde biletin bolamyz.
Raýan QABIDOLDA,
Merýert BÚRKITBAI,
«Egemen Qazaqstan»
