Tehnologııa salasynda demokratııa ornatý

KOPENGAGEN – Búgingi erkin álem aldynda turǵan eń ma­ńyz­dy máseleniń biri – AQSh pen Eýropalyq odaqtyń damyp kele jatqan tehnologııalarǵa qatysty ustanymdarynyń sáı­kes­peıtini. AQSh pen Eýropalyq odaq arasyndaǵy osy baǵytta pikiri alshaq ketýi Qytaı men basqa avtokratııalyq rejimderge ońtaıly bolyp tur. О́ıtkeni olar ómirimizdiń, ekonomıkamyzdyń jáne qaýipsizdigimizdiń birneshe urpaqqa jalǵa­satyn kóptegen aspektilerin basqaratyn erejeler men normalar engizip, jańa quraldar jasaýǵa kiristi. Reseı prezı­den­ti Vladımır Pýtın óte durys aıtady. «Kim jasandy ıntel­lekt salasynda ozyq shyqsa, onda ol álemniń bıleýshisine aına­­lady».

AQSh prezıdenti Djo Baı­den­niń kún tártibine qoıǵan eldegi jáne sheteldegi demokra­tııa­ny nyǵaıtý jospary osy stra­tegııalyq alshaqtyqty joıý­ǵa múm­kindik beredi. Atlant mu­hı­ty­nyń eki jaǵynda orna­las­qan kósh­basshylar soǵan súıenip, sıfr­ly jarysta jeńip shyǵatyn, or­taq qundylyǵymyzǵa negiz­del­­gen jahandyq ereje qa­lyp­­tastyrýǵa kómektesetin demokratııalyq tehnologııalyq odaq qurýy kerek.

Baıden men vıse-prezıdent Kamala Harrıs ózderiniń saılaý­­aldy tuǵyrnamalarynda osy jyl­dyń sońynda jahandyq «De­mokratııa sammıtin» shaqy­rý­ǵa ýáde berdi. Bul – tamasha ıdeıa. Sondaı-aq Demokratııa alıansy qory 2018 jyldan bas­tap jyl saıyn uıymdastyryp ke­le jatqan Kopengagen de­mokratııasy sammıtine saı keledi. Is-sharada Baıden negizgi baıan­damany jasamaq. Biraq Baıden sammıtiniń formatyna qatysty birqatar suraq bar. Oǵan demokratııasy joq elder sha­qyryla ma? Kezdesýge qa­ty­sýshylar qan­daı naqty min­detterdi sheshýge kelise alady?

Baıden kem degende sońǵy máselege basymdyq berýge tıis. 2018 jyldyń aıaǵynan bastap AQSh-tyń Jasandy ıntellekt jónindegi Ulttyq qaýipsizdik komıssııasy birqatar usynys ázirledi. Oǵan Google-diń bu­ryn­ǵy bas dırektory Erık Shmıdt tóraǵalyq etetin kórnekti tehnologııa kompanııalardyń basshylary engen. Usynys jasan­dy ıntellekt jónindegi AQSh-tyń ulttyq qaýipsizdigi men qor­­ǵanys qajettilikterin jan-jaq­ty sheshpek. Jaqynda Ko­mıs­sııa AQSh prezıdenti Kongress aldyndaǵy sońǵy esebin jarııalady. Eýropalyqtar men Amerıkanyń basqa demo­kra­tııa­lyq odaqtastary da ony oqyp, áreket etýi kerek.

Men 2019 jyldyń sońynda Komıssııanyń konferensııa­syn­da sóılegen sózimde AQSh-tyń Qytaı men Reseıge qatys­ty saıasattaǵy mańyzdy tusy búkil álem boıynsha serik­tes­tik qarym-qatynas ornatý qa­bi­leti ekenin aıtqan edim. Son­dyqtan qorytyndy eseptegi negizgi usynystyń biri AQSh-ta demok­ratııalyq normalar men qun­dylyqtardy jáne Qytaı­da jasalǵan sıfrly ınfra­qury­lym­dy qabyldaýǵa qarsy saıasatty úılestirýge ba­ǵyt­talǵan «Damýshy tehnologııa­lar koalısııasyn» qurýǵa arnal­ǵanyna qýanyshtymyn. Bul koa­lısııa «Halyqaralyq sıfr­­ly demokratııa bastamasyna» arqaý bo­lady. Osylaısha, erkin qo­­ǵam­­darymyzdyń múddesin jyl­jytýǵa, demokratııalyq qun­dylyqtarǵa saı keletin jasandy ıntellekt pen tehnologııa­lardy engizýge, damytýǵa jáne ilgeriletýge jaǵdaı jasalmaq.

Bizge kún tártibine dál osyn­daı máseleni shyǵarý qajet. Biraq oǵan qol jetkizý úshin transat­lanttyq jáne Tynyq­mu­hıt­tyq seriktester jańadan paıda bolǵan tehnologııalarǵa, atap aıtqanda «zamanaýı munaı» sanalatyn eki taýar – derekter men jartylaı ótkizgishterge qatysty birqatar mańyzdy máseleni sheshýde mámilege kelýge tıis. Eki máselede de jańa demokratııalyq konsensýsqa kelýimiz kerek.

Ásirese, derekter men de­rek­­terdi qorǵaý máselesinde AQSh álemniń basqa erkin el­de­rimen birge damyǵan joq. Japonııa Eýropalyq odaqqa uqsas standarttar qabyldady. Osylaısha málimetterge erkin qol jetedi. Al Ulybrıtanııa «Brek­sıtten» keıin soǵan uqsas rejim qoldanbaq. Japonııa 2019 jyly G20-nyń tóraǵalyǵy kezinde jahandyq erkin málimet kelisimin alǵa tartty. Biraq biraz progreske qaramastan, Qytaı buǵan qarsy bolǵandyqtan aıaqsyz qaldy. О́zara senimdilikti arttyrý ala­ńynda málimetke erkin qol jet­ki­zý lıberaldy demokra­tııa­lyq elderdiń jasandy ıntel­lek­ti­niń damýyna úlken serpilis be­re­di. Avtorıtarly rejimder men qadaǵalaýǵa qumar memleketter metamálimetterge qol jetkizýi álde­qaıda jeńil. Sondyqtan olar­men básekelesý úshin birlesip ju­mys isteýimiz kerek.

Sol sııaqty jaqynda ǵana kýá bolǵan jartylaı ótkizgishterdiń jahan­dyq tapshylyǵy jáne álem­degi avtomobıl zaýyt­ta­ry­nyń toqtap qalýy Taıvan men Ońtústik Koreıadaǵy óndiris oryndaryna táýeldi eke­ni­miz­di kórsetti. Olarda qa­zir­diń ózinde qajetti noý-haý men dú­nıe­júzilik óndiristik-jetkizý tiz­begi bar. Biraq soǵan qara­mastan demokratııalyq odaq sheń­berinde olardy qol­daý­dy jal­ǵas­tyrǵanymyz jón. Sony­men qatar jartylaı ótkiz­gish­terge de, mańyzdy shı­ki­zatqa da, sırek kezdesetin me­tal­darǵa da qa­­tysty demok­ratııa­lyq ar­tyq­shy­lyq aımaǵyn qur­ǵa­ny­myz abzal. Olar jasyl jáne teh­no­logııalyq revolıýsııamyzǵa yqpal etedi.

Baıdenniń tehnologııalyq qıyn­dyqtardy sheshý jóninde transatlanttyq kelisimge kelýge nıetti ekenin bilemiz. Buǵan 2018 jyly saılaýdyń adaldyǵy jónindegi Transatlanttyq komıssııany qurǵan kezde kózim jetti. Reseıdiń AQSh-taǵy 2016 jylǵy prezıdenttik saılaýǵa aralasýyna nemese Eýropanyń qurlyqta ótken kóptegen saılaýlaryna selqos qaraý jetkiliksiz. Kerisinshe, maqsatymyz demo­kra­tııalyq odaqtastardyń kúsh-jigerin biriktirip, keleshektegi saı­laýǵa aralasýǵa, sonyń ishin­de dıpfeıkterdi qoldaný arqyly ja­sandy ıntellekti paı­da­lanýǵa jol bermeýimiz qajet.

Endi Baıden kelesi ındýs­trıaldy revolıýsııada erkin álem­niń joǵary deńgeıge shy­ǵýyn qamtamasyz etý úshin osyndaı ustanymdy qol­dana alady. Eger Eýropa tran­sat­lanttyq teh­nologııalyq ynty­maq­tas­tyq­qa qarsy kelse, avtokrattar óz erejelerin shyǵara basta­ǵan­da shaǵymdanýǵa quqyǵymyz joq.

Anders Fog RASMÝSSEN,

NATO-nyń burynǵy bas hatshysy (2009-2014 jyldar), Danııanyń burynǵy premer-mınıstri, Demokratııa Alıansy qorynyń negizin qalaýshy

Copyright: Project Syndicate, 2021.

www.project-syndicate.org