Rýhanııat • 04 Sáýir, 2021

Orýelldyq obrazdar nemese arǵymaqtardyń aqyry

130 ret kórsetildi

Qaı dáýir bolmasyn totalıtarlyq júıesiz, onyń temirdeı qatty tyrnaqshanyń ishindegi «tártibinsiz», teperishinsiz ótpepti. Muny tipti adamzat jaralǵaly bergi tarıhtan tamyr tarta otyryp tarqata aıtýǵa bolady.  Qoǵamnyń barlyq salasy bıliktiń baqylaýyna ótip, adam bostandyǵy men konstıtýsııalyq quqyqtar aıaqqa taptalǵan jerden bastap totalıtarlyq júıeniń tar qamyty momyn halyqtyń moıynyna kıgiziledi.  Erkin ıdeıalar men oppozısııalyq ozat oılar saıası qýǵyn-súrginge ushyraı bastaıdy.

Totalıtarızmniń naq úlgilerin biz bodan bolǵan KSRO-daǵy, Qytaıdaǵy, Soltústik Koreıadaǵy, búginniń ózinde bar túrli rejimnen kóre alamyz.

Eń soraqysy, osy qanquıly júıeniń barlyǵy adamǵa, onyń sanasyna, bolmysyna azattyq alyp beremiz degen jalǵan jalaýdy jamyla urandap bastalǵan. Alaıda anaý aıtqan qurǵaq ýádeler men qıturqy saıasattyń barlyǵynyń ar jaǵynda jeke basqa tabyndyrýdyń jeti qabat júıeli josparlary jasyrynyp jatady.

Árıne, totalıtarızmniń tepkisi týraly jan-jaqty aıta berýge bolady. Alaıda bul dóp basyp dıagnozyn taba qoıýyń ekitalaı qaterli dert sııaqty aýyr taqyryp. Adam osy júıe týraly aıt­qanda óz-ózin dar aldynda turǵan jazalanýshydaı sezinedi. Azaby sol, tota­lıtarlyq júıe jóninde aıtylǵanda siz taǵy da dar aldynda turasyz, biraq jazalanýshy emes, jendettiń keıpinde qoly­ńyzda jalt-jult etken ótkir aıbal­tańyz bolady. Ár adam nebir aýyr taǵ­dyr­lar men kóz jastardan irgetas kó­tergen osy jutyqy júıeni áli kelgenshe áshkereleı berýi kerek. Adamdardyń bas súıekterinen turǵyzylǵan sándi muna­ralardyń qabyrǵalarynda jazyqsyz jan­dardyń naqaq qany bary úzdiksiz jazylyp jatqany jón.

Bul rette biz ataqty jazýshy Djordj Orýell shyǵarmashylyǵyn birinshi eske alamyz. «Haıýandar fermasy» dep atalatyn áıgili shyǵarmasyn oqyp otyrǵan adam totalıtarlyq júıege tas tóbesinen tónip qaraıdy. 

О́zińe tanys taqyrypty oqyǵan árı­ne, jeńil. Biz Orýelldy op-ońaı oqyp shyq­tyq. Tipti janyńa jaqyn keıipkerler se­ni­men birge máńgi ómir súrip ótetindeı olar­men qoshtasýdyń múmkin emesin uǵa­syń...

Ádebıet sonysymen ádebıet emes pe? Áıtpese, sizge úsh qaınasa sorpasy qosylmaıtyn, tipti adam sanatynda da joq brıtandyq mal qoradan qımas dos, taǵ­dyry ortaq qandaı tulǵa taýyp alýyńyz múmkin? 

Jazýshy Djordjdyń «Haıýandar fermasyn» paraqtaǵan paqyr, ásirese post keńestik elderdiń úreıli oqyrmandary atalǵan shyǵarma jelisiniń 1917 jylǵy revolıýsııadan bastaý alatynyn dereý túısine qoıady. Tuıyq júıeniń qasireti sol, onyń adam sanasyna salǵan tyrtyǵy tek sol azapty basynan ótkergen urpaqtyń ǵana emes, odan týatyn taǵy birneshe ur­paq­tyń úreıine aınalady.

Keńestik kommýnızmdi kelekelegen bul shyǵarma osysymen bizge óte «jaqyn» jazba... Oıdan quralǵan oqıǵa jelisi dep aıtylǵanymen onyń taza keńestik totalıtarızmdi áshkerelegen álemdik bestseller ekenin eshkim joqqa shyǵarmaıdy.

Djons esimdi araqqumar sharýanyń mal qorasynan tutanǵan revolıýsııa órti haıýandardyń, ásirese dońyzdardyń narazylyq jappaı sherýlerine arqaý bolady. Kúnderdiń bir kúninde ólim aýy­zynda jatqan kári qaban mańaıyndaǵy barlyq janýardy jınap, mańyzdy tús kórgendigin aıtyp shaqyrady. Túsin baıan­daı kelip olardyń bas bostandyǵy týraly úgit júrgizedi. Bul obraz bizge pat­shalyq Reseıdiń taǵyn shaıqaǵan markstik, lenındik, englstik ıdeıalardy esimizge sa­lady.

Ne kerek, búkil brıtandyq haıýan­dardyń bostandyq ańsaǵan uly dúmpýine osy kári qaban ózek bolady. О́zi ólgenimen onyń kótergen ıdeıasy úlken quralǵa aınalyp, «Anglııa haıýandary» degen ánuran astynda jalpyhaıýandyq kóterilis bas­talady da ketedi. Maıor nyspyly álgi aljyǵan qaban ólgenimen onyń sózin amanat qylyp alyp qalǵan eki dońyz Napoleon jáne Sıseron alda bolatyn úlken revolıýsııany qolǵa alady. Jem-shóp berýdi umytyp, úıinde mas bop jatqan Djonstyń qorasynda kelesi kúni kóterilis jasalyp, aqyldasqan janýarlar ıelerin qý dalaǵa aıdap shyǵady.

Haıýandardyń oıynsha adamnyń ezgisi men teperishinen qutylsa olardyń aldyn ju­maq dáýir kútip dep senedi. Biraq kóp­shilik haıýan kútken kartına tipti basqa edi.

«Haıýandar fermasy» – bul roman-mysal desek bolady. Jıyrmasynshy ǵasyr basyndaǵy oqıǵalardy astarlap otyryp ájýalaǵan álemdik shyǵarmadan  Keńes ókimetiniń kesir-kesapatyn ań­ǵar­maý múmkin emes. Kári qabannan qa­byl­danyp alynǵan uran kelesi kúni-aq Napoleon jáne Sıseron esimdi ábjil qabandardyń qolyndaǵy qarýǵa aınalady. Úı ıesi Djonsty qýyp shyqqan kúni segiz uıalas kúshiktiń enesi oqqa ushyp jetim qalady. Olardy baıqap qalǵan Napoleon dereý ońasha qoraǵa tyǵyp, jýyndymen tamaqtandyryp, qupııa asyraı bastaıdy. Napoleonnyń osy áreketinen bastap-aq onyń qanquıly murtty kósem – Stalın ekenin joramaldaı qoıasyz. Jýyndyǵa toıynǵan tóbetter keıin Napoleonnyń bıligin atyp-asyp, qyryp-joıyp  ornatýshy NKVD jendetteri sııaqty ózderi qurǵan ımperııanyń ishinde nebir jan tózgisiz qatygezdikterge barady.

Jalpy, osy shyǵarmadaǵy sımvoldyq astarǵa úńiler bolsaq, búkil qoǵamdyq teńdikti tý etip bastaǵan qatań dıktatý­ra ál­debir keıipkerlerdiń keıin ózi or­nat­­­qan memlekettiń ózi qalaı jaýy­na aı­nalǵanyn ashyq kórsetedi. Olar­dyń bireýi – aqyldy ári bilimdi etip kór­setiletin qaban – Sıseron edi.  Alaı­da onyń bolashaq josparlarynyń aýqym­dy ekenin, onyń osy jumystary arqy­ly jalpy haıýandardyń yqylasyna kóbirek bólenip ketetindigin ishtarlyqpen qabyldaı almaǵan Napoleon aıarlyqpen ony elden bezdiredi. Iá, Sıseron bizge Troskııdi esimizge salǵandaı boldy. Bi­raq jazýshynyń sheberligi de sol, olar­dy biz ne desek te haıýandar ekenin eshqashan esten shyǵarmaýymyz kerek.

Shyǵarmanyń jalpy ıdeıasy bıliktiń adamdardy jatsynýy desek bolady. To­talıtarlyq júıe degendi basynda da aıttyq, jalpy kópshilikke qyzmet etý mehanızmi kilt toqtap, jalǵan urandar jalǵyz ǵana tulǵaǵa taǵzym jasap shyǵa keledi. Eger keńinen alyp qarastyratyn bolsaq, Orýelldyń bul shyǵarmasy tek Keńes ókimetin kelekelegen roman deýge de kelmes edi. Olaı deıtin sebebimiz, ózimen birge memleket qurýshy toptyń ókilderin taq úshin talapaıǵa tastaıtyn keıipker qaı qoǵamnan bolmasyn tabylatyny sózsiz ǵoı. Arıstotel aıtqandaı, adam – saıası janýar jáne ol óziniń damýyn memleketke kelip toqtatady. Orýelldyń janýarlaryn biz birden adam retinde qabyldaı ketýimizdiń de máni osydan bolsa kerek.

Haıýandar fermasy jeti tarmaqtan turatyn zań jobasyn jasaýǵa sheshim qabyldaıdy. Jarǵylaryna qarasańyz qyzyq. 

  1. Eki aıaqty adamdar haıýandarǵa jaý.
  2. Al tórt aıaqtylar dos. Qanaty barlar da eki aıaqty bolǵanymen dos sanatyna qosylady delinedi.
  3. Haıýandar kıim kımeıdi.
  4. Túlikter tósekke jatpaıdy. Alaı­da bul jarǵylar Napoleon tıran­nyń nusqaýlyqtarymen birneshe márte ózger­tiledi. Jalpy, zańdy belden basyp bı­liktiń ózine yńǵaıly etip ózgertip otyrýy sonaý paıǵambarlar zamanynan beri qaraı únemi qoldanylyp kele jatqan eski tásil dese de boldy. Máselen, injildi shirkeý qyzmetkerleri, olarmen aýyz jalasqan atqarýshy bılik ózderine yńǵaılap bir­neshe márte qaıta kóshirilgeni bul kúnde qatpar-qatpar tarıh. Sol sııaqty biz baıan­dap otyrǵan haıýandar zańy da birneshe ret ózgerip, aqyry halyqtyń eshbir quqyn qor­ǵamaıtyn túsiniksiz mátinderge aınalyp kete barady.
  5. Haıýandar araq-sharap ishpeýi kerek. Keıin bul tarmaq ta «Ishilgen kúnniń ózinde shamadan asyrylmaýy qadaǵalanýy shart» delinip ózgertiledi.
  6. Haıýandar bir-birin óltirmeýi qajet. Bul da keıin «Eger de kinási bolmasa» dep burmalanady.
  7. Sońǵy zań: barlyq haıýandardyń qu­qyǵy teń. Bul da keıin «Keıbiriniń qu­qyǵy basqalarǵa qaraǵanda joǵarylaý» dep jóndeledi.

Bul shyǵarma keńestik júıege jasal­ǵan parodııa edi. Roman jelisiniń ári qaraı­ǵy jaǵdaıy belgili, bılik jeke qolǵa ót­ken­ soń qanisher Napoleon qarapaıym haı­­ýan­darǵa oıyna kelgenin isteıdi. Eńbek kú­shin tegin paıdalanyp, bitpeıtin jyltyr urandarmen ferma turǵyndaryn aıamaı jumysqa jegedi. Qasynda «Zarjaq» atty surqyltaı dońyz júredi. Napoleon aıtar oıdy minberge shyǵyp aldymen sol aıtady. Jurtshylyqty jalǵan esepterge sendirip, senbegenderi bolsa olardy halyq jaýy retinde qabaǵan tóbetterge talatyp soıqan salady. Bul keıipker de bizdiń kóz aldymyzǵa túrli tıpti ákelmeı qoımaıdy.

Atalǵan shyǵarmany oqyǵan oqyrman «Balýan» esimdi aıǵyrdyń aıanyshty taǵ­dyryna kóp oılanar edi. Onyń tipti qazaqqa jaqyndyǵy sondaı, qasiretti jyldardaǵy dıktatorlyq júıeniń ezgi­sinen mert bolǵan qazaq rýhyn beınelegendeı áser qaldyrady.

Balýan – Napoleon tastaǵan urannyń eń aıanyshty qurbany edi. «Jeldıirmen salamyz, qoı ústine boztorǵaı jumyrt­qalatamyz» degen ótirik uranǵa ımandaı sengen Balýan kúndiz-túni tynbaı eńbek etip búkil densaýlyǵyn sol jel­dıirmenge beredi. Keıbir ádebıetshiler bul keıipkerdi Stahanovshylar dep joramal­daıdy. Alaıda ol jalpy halyqtyń naq ózi edi.

Aýyr jaraqattan aıyǵa almaı, jumys­qa jaramaı qalǵan Balýandy bir kúni belgisiz kólik kelip tıep áketedi. Zarjaq basqa janýarlarǵa ony emhanaǵa ketti dep sendiredi. Alaıda ol etke ótkizilgen bolatyn. Eńbegin paıdalanyp-paıdalanyp alǵan Napoleon jáne onyń jaqtastary sol kúni keshkilik Balýandy etke ótkizgen aqshaǵa ishimdik alyp, sharapqa bórte mas bolǵan dońyzdar qarq-qarq kúlisip masaırap jatady...

Belgili jazýshy Tórehan Maıbastyń «Kerat» degen ataqty áńgimesi bar. Kózi tirisinde Oralhan Bókeı «Keratqa» kere­met baǵa berip, tipti «Keratty» jaz­ǵan jazýshynyń ákesin kózben kór­gim keledi dep Qarǵandy jaqqa at ta shaldyrypty. Bul týraly Tórehan Maı­bastyń ózi de aıtady. Kerat, onyń ıesi jazý­shynyń óz ákesi eken, barlyǵy ómirde bolǵan keıipkerler. Kerat – shahter at. Bizdiń Balýan sııaqty ol da ómir boıy tota­lıtarlyq júıeni tabanynan taýsylyp júrip qurǵan qurban keıipker. Aqyry ózi sol júıeniń jemtigine aınalady. «Keratty» oqyǵan adam ondaǵy qazaq keshken tragedııany birden sezinedi. Qazaq pen jylqynyń jany egiz jaratylǵan. Soǵysqa qatysqan Kerattyń oń jambasyna oq tıip jaralanǵan soń jaramsyz sanalyp shahtaǵa túsiriledi. Aýyr-aýyr vagondardy súıreı júrip erkin de azat ómirin ańsaıdy. Jaryqqa umtylady. Jer betine bir shyǵýdy arman etedi. Alaıda sol jer betine shyqqanda kórgen jaryǵy onyń eki kózin aǵyzyp jiberip, sý qarańǵy soqyr qylyp tas­taýymen aıaqtalady. Kerat – qazaq edi. Oralhan Bókeı Tórehan Maıbasqa «Bul shyǵarmadan keıin eshteńe jazbasań da bolady» dep bıik baǵa beripti. «Kerat» – shynymen klassıka.

Biz Orýelldyń Balýanyna janymyz ashyp otyrǵanda Kerattyń soqyr kózinen aqqan qandy jasyna jýynǵandaı edik. Iá, Balýan bizge qazaq ádebıetindegi shoqtyǵy bıik taǵy bir shyǵarmany, aqyn Serik Aqsuńqarulynyń «Arǵymaqtaryn» esimizge túsirdi.

«Səýirbek aǵa! Ǵafý et suraǵanyma:

Arǵymaqtyń da adamsha

jylaǵany ma?!

Arǵymaqtar-aı! Ǵasyrdyń ǵajap

 tul­pa­ry!

Meniń de qanym – qyr qany,

qazaqtyń qany.

Shynymdy aıtam, shynymdy –

 sandyraqtamaı:

Qundyz qyl quıryq surjekeı,

 arǵymaqtar-aı!

Dalamyz – kitap. Betterin ashqanda

 kileń –

tereń ol, eren ǵajaıyp

dastandarymen.

Eposy, epopeıasy qyrattarymnyń

tuıaqtarymen jazylǵan

 pyraqtarymnyń.

At tuıaqtarynyń dalamda

azan sapty əni...

Ata-babamnyń sol edi qalamsaptary!.

Qalǵany sodan – eskirmes,

tozbastyń biri,

Arqamdy shymyrlatatyn

Oljastyń jyry.

Bir kezdesýde atbegi túgel kelip te,

Bir saýal qoıǵan sol

Oljas Súleımenovke:

«Bizdi de, aqyn, attardyń

jaty sanama,

Tulparlar endi soǵysqa qatysa

ala ma?!»

Sol kezde aqpaı qalǵan bir aqyl,

tózimnen,

Absenttiń jasyn kórip em –

Aqyn kózinen.

Turdy Oljas sonda júregi

qan josa bolyp,

Tunjyrap ketti:

«Tulparyń Zorlasa – kónip,

Qatysar – dedi – tek qana

kolbasa bolyp!!!».

Mine, shyǵarmashylyqtyń shekaralary osylaı toǵysyp jatady. Sonaý qıyrdaǵy Orýell Balýany Aqsuń­qar­ulynyń arǵy­ma­ǵyna osylaı aınalyp shujyq sehyna ketip bara jatyr...

Et kombınatyna óz aıaǵymen bara jat­qan taǵy bir tulpar jaıly aıtpaı ketýge bolmaıdy. Ol da qazaq dalasynda ańyzǵa aınalǵan, qazaq qasiretimen egiz tulpar-tuǵyn!

Iá, klassık Maǵaýınniń «Narqyzy­lyn» aıtamyz. Kóziqaraqty jurt bul shyǵarmany jaqsy biledi dep oılaımyz. Munda da zamanynda búkil qazaq saharasyn dúbir men dańqqa bólegen ańyz Narqyzyl aqyr aıaǵynda adamnan kórgen aıarlyqtyń qurbanyna aınalyp, qoltyǵyna qastandyqpen qadalǵan shegeden mertigip, aqsaq qoıtoryǵa aınalady. Tulǵa qasireti degen osy bolsa kerek... Alaıda sol aqsańdaǵan aıaǵyna qaramastan Semeıdegi et kombınatyna aıdalyp bara jatqan bir úıir jylqynyń Narqyzyl aldynda ketip bara jatady. Aldyna qara salmaǵan sáıgúlik sońǵy saparyna da úzdik bolyp enip bara jatady.

Narqyzyl týraly bul ýaqıǵany kór­kem shyndyq dep senbeıtinder aqyn Nesipbek Aıtulynyń «Narqyzyl men jalǵyz ulyn» oqysa jetedi dep oılaımyz. Nesipbek aqyn tipti sol Narqyzyl tulpardyń ústinde báıgege shapqan jel­taqym shabandoz ekenin bireý bilse, bireý bilmeıdi.

Munyń bárin biz nege aıtyp otyrmyz? Osynaý baǵanadan beri tizbelep aıtyp shyqqan Orýelldyń «Balýany» da, Maıbastyń «Keraty» da, Maǵaýınniń «Narqyzyly» da, Aqsuńqarulynyń «Arǵymaqtary» da – biz quqaı kórgen totalıtarlyq júıe – Keńes ımperııasynyń esil qurbandary bolatyn... Osynaý ozbyr júıe bolmasa, aýyzdyǵymen alys­qan asaý arǵymaqtardyń barar sońǵy núk­tesi et kombınaty ǵana ma? Osy shy­ǵar­malardyń bárinde arǵymaqtardyń aqyry – keńestik júıeniń kesapatynan jazyqsyz oqqa ushqan ulttyq rýhty beıneler edi. Narqyzyl – Alash ıntellıgensııasyn eske túsiredi. Mańdaıyn oqqa tirep, qan-qasap lagerlerdiń muzdaı sýyq kameralarynda jazyqsyzdan-jazyqsyz oqqa ushqan qazaqtyń qaımaqtary naǵyz Narqyzyldar edi.

Aqyn Aıtulynyń jazbasynda da aıtylady: Maǵaýındi ulttyq rýhqa shomyldyryp tárbıelegen Maǵaýııa aqsaqal Alash arystarymen asa tyǵyz qarym-qatynasta bolǵan. Shákárimmen birge ań qaqqan, Ahmet Baıtursynuly, Mirjaqyp Dýlatuly sııaqty arystar Sháýeshekke bara jatqan jolda sol aqsaqaldyń úıine túsken. Muhtardyń óz ákesi de ult­shyldyǵy úshin túrmege túsip, Vorkýta lagerinde Álimhan Ermekulymen birge otyrady.

Alash arystary – bular naǵyz Nar­qyzyl arǵymaqtar edi. Al Keńes óki­meti úshin olar jaı ǵana sıfrlar. Oryn­dalǵan josparlar, ótirik berilgen esepter ǵana...

Arǵymaq – erkindiktiń sımvoly edi. Eń qorqynyshtysy, tulparlardy tusaýlaǵan, shyn júırikterdi shiderlegen topas júıeniń qortyq kompleksteri biz ómir súrip otyrǵan jańa qoǵamda áli de bary úreı týdyrady.

Árıne, «Haıýandar fermasynda» jeke-jeke toqtalýǵa turarlyq keıipkerler jeterlik. Biz alaıda qazaq rýhymen qanattas arǵymaqtar tragedııasyn ǵana shendestirgendi jón kórdik.

Napoleon bıligi – naǵyz Stalınniń temirdeı sýyq júıesi edi. Jalǵan ýáde­lermen jurttyń sanasyn ýlaǵan ótirik urandar jańa júıeni orǵa jyǵady. Orǵa jyǵyp qana qoımaı ózderi áý basta zorǵa qutylǵan adamdarmen bul Napoleon keıin aýyz jalasady.

Shyǵarma da solaı aıaqtalady. Kesh­kisin úıdiń ishinde eki aıaǵymen qaz­dań-qazdań basqan megejinder, adamdardyń kıimin kıip alǵan qabandar basqa fermanyń baq­tashylarymen ámpeı-jám­peı kóze qaǵystyryp, sharap urt­tap jatady. Olardyń aıar da satqyn beı­nelerin syrttan baqylap turǵan basqa momyn da qorqaq haıýandar úıdiń ishindegilerdiń qaısy adam, qaısy shoshqa ekendikterin ańǵarýdan qalady.

Túıini sol, bıliktiń kimge aýyssa da halyqtyń aýyzy aqqa, aýy atqa jary­maıtyndyǵy ǵoı. Orýell osyny aıtqysy keldi.

Bul Orýell – shynymen keńestik júıege keremet karıkatýra jasaǵan ozyq qalamgerlerdiń biri edi.

Sońǵy jańalyqtar

Erteń Qazaqstan quramasy Beıjińge attanady

Qysqy sport • Búgin, 11:15

Uqsas jańalyqtar