Álıhan – jalpyulttyq deńgeıdegi saıasatker − reseılik ǵalym

– Álıhanǵa qalaı keldińiz? Nege dál osy tulǵany tańdadyńyz?

– Shynynda, men tarıhshy retinde tarıhtaǵy tóńkeris, qaıta qurý sııaqty betburys kezeńderdi shırek ǵasyrdan asa ýaqyt boıy zerttep kelemin. Sońǵy birneshe jyl ishinde Sibirdegi revolıýsııa jáne Azamat soǵysy, Sibir avtonomııasy, Ýaqytsha Sibir úkimeti, 1917-1920 jyldardaǵy jaǵdaı taqyrybyn zertteýmen aınalysamyn. Bir kezde Alash, Alashorda sııaqty mańyzdy qu­bylystardy zerttep túsinbeı, joǵa­ryda atalǵan taqyrypty ashýǵa bol­maıtynyn uǵyndym. Alash pen Alashorda bolǵan­dyqtan, árıne kósem Á.Bókeı­hannyń rólin túsinbeı bolmaıdy. 2019 jyly qajetti materıaldardy jınaı bas­tadym, buǵan halyqaralyq bilim almasý baǵ­­darlamasymen Pavlodarǵa barýym sebepshi boldy. Stýdentterge dáris oqydym, oblystyq kitaphanada jumys isteýge múmkindik týdy. Kitaphanada kóp­tegen málimettermen qanyqtym, so­ńynda maǵan Á.Bókeıhannyń ómir­baıany týraly kitap jazý ıdeıasy oıǵa keldi. Onyń ústine Reseıde Álıhan týraly birde-bir kitap, monografııa jaryq kórmegen, son­dyqtan meniń jumysym belgili bir deńgeıde osy ol­qylyqtyń ornyn toltyra alady. Sol ýaqyt aralyǵynda Almaty, Semeı, Pavlodar, Tomsk, Omby, Samara, Oryn­bor, Novosibir arhıvterinde jumys istedim. Álıhan – eń aldymen Qazaq­stan­nyń kórnekti saıası qaıratkeri, biraq óz jumysymda onyń bir eldiń ǵana emes, sol dáýirdegi jalpy ımperııalyq, jal­pyulttyq deńgeıdegi saıasatker eke­nin kórsetemin.

Taǵy bir qyzyqtyratyn dúnıe, Reseı ımperııasynyń tusynda qanshama júz­degen halyq turyp jatty. Biraq revolıýsııa bolǵan kezde barlyq halyq birdeı avtonomııa quryp kete alǵan joq. Qazaq halqynyń qolynan keldi. «Bul qalaı boldy? Oǵan ne áser etti?», degen suraqtar zertteýge ıtermeledi. Al muny bilý úshin álbette «Alash» avto­­nomııasynyń ba­syndaǵy Álıhandy tolyq taný kerek.

– Álıhannyń ómirin zertteýde jo­­lyńyzdyń bolǵanyn jetkizipsiz. Ashyp aıtyńyzshy?

– Iá, meniń oıymsha, Álıhan Bókeıhan sııaqty iri, kórnekti saıası qaıratkerdiń ómirbaıanyn oqyp, zertteý múmkindigine ıe bolǵanym úshin ózimdi baqytty adam dep sanaımyn. Á.Bókeıhannyń ómir tarıhy – qazaq dalasyndaǵy qarapaıym aýyldan shyqqan uldyń tekti tuqymnan, Shyńǵys hannyń urpaǵy bolǵanymen, asyp-tasqan baı otbasynan emes, talmaı eńbektenip, tarıhtaǵy tereń iz jáne úlken ıdeıalyq mura qaldyryp, halqy moıyndaǵan ult kóshbasshysyna aınalýy týraly áńgime. Onyń tarıhtaǵy róli áli laıyqty deńgeıde tolyq ba­ǵalanǵan joq. Keıipkerimniń mańyzdy jetistikteriniń biri, Álıhan 1917 jyly jeltoqsandaǵy kongresstiń qurylýy týraly sheshimderge keıin naqty arqaý bolǵan Qazaqstannyń tutastyǵyn aı­qyndaý sııaqty mańyzdy máselede ǵy­lymı-teorııalyq negiz jasady. Bul ıdeıalar úlken ıdeologııalyq yqpalǵa ıe boldy, sodan keıin 1920 jyly Keńes avtonomııasynyń qurylýymen 1936 jyly odaqtas respýblıkanyń qury­lýyna jáne 1991 jyly táýelsiz­dikke qol jetkizýge negiz boldy. Tutas­tyq máse­lesi – basty másele, onsyz avtonomııa máselesin sheshý múmkin emes edi. О́ıt­keni bul – qazaq memlekettiliginiń dástúrin qalpyna keltirýdiń alǵashqy kezeńi.

– Keıipkerińizdiń ómirine baılanys­ty qandaı tyń derekter taptyńyz?

– Álıhan týraly kitap jazý barysynda Reseıdegi jáne Qazaqstandaǵy arhıvterdi aqtardym. Qazaqstannyń ortalyq arhıvinen qaıtalanbas qujat­tar, anyǵyraq aıtqanda, Álıhannyń Jer isi kommısarıatyndaǵy qyzmeti týraly túpnusqalardy taptym. Bul anke­talarda onyń qyzmetine kirisken ýaqyty, atqarǵan qyzmeti, qyzmet boıyn­sha aýysýy, otyrystardaǵy sóılegen sóz­deri bar. Sondaǵy anketalardyń bi­rinde Álıhan óz qolymen Azamat so­ǵysy kezinde Keńes ókimetine qarsy bolǵanyn jazyp túsinikteme qaldyrǵan. Bul – keıipkerimniń ómirbaıanyndaǵy eń mańyzdy sát. Joǵaryda atalǵan qujattar 1920-1922 jyldarǵa qatysty. Al Reseıdegi Tomsk oblysynyń Mem­­le­kettik arhıvinde Álıhannyń ózi jasap, qol qoıǵan jeke kartochkasy saq­taýly tur. 1917 jyly qazanda tolty­rylǵan osy qujatta Kadetter partııa­synyń múshesi ekenin óz qolymen jazyp kórsetken. Orynbor oblysynyń ar­hıvinde Á.Bókeıhannyń Jer ban­kin­degi qyzmeti jóninde qu­jattar birinshi ret jaryqqa shyq­ty. Bul – túpnusqa. Osyǵan deıin atal­ǵan qujattarǵa áli eshbir zert­teý­shi­niń qoly tımegen.

О́zderińiz biletindeı, Á.Bókeı­han Vyborg úndeýine qatysyp, qol qoıýshylardyń qatarynda boldy. Biraq onyń neshinshi bo­lyp qol qoıǵanyn kóbimiz bil­meımiz. Jaqynda bul týraly tyń derek taptym. Kishkene keıinge sheginsek, 1905 jyly Reseı ımperııasynda alǵash­qy revo­lıýsııa bas­taldy, ár túrli saıası kúshterdiń, oppozısııa men revolıýsıonerlerdiń qysymymen patsha ókimeti je­ńil­dikter jasady. Sonyń bir kó­rinisi, Birinshi orys tóńkerisiniń ná­tıjesinde demo­kratııalyq damý jo­lyndaǵy ózge­ris­terdi engizýge májbúr bolǵan Reseı patshasynyń 1905 jyly 17 qazan­da jarııalaǵan manıfesi negizinde Mem­lekettik dýma quryldy. Oǵan biraz tul­ǵalar shaqyrtyldy. Biraq Dýma uzaq jumys istemedi, ony Nıkolaı II nebári 72 kúnnen keıin (kóp fraksııa kadetter, ıaǵnı Á.Bókeıhannyń partııalastary bolsa da) tym revolıýsııashyl dep taratty. Depýtattar bul sheshimmen kelispedi jáne olardyń kópshiligi (tek kýrsanttar men sosıalıster) jaǵdaıdy talqylaý úshin Vyborgqa (Fınlıandııa) bardy. Sodan soń 167 adamnan quralǵan depýtattar Vyborg úndeýine (1906 jyly 9-10 shildede) qol qoıyp, halyqty azamattyq baǵynbaýǵa shaqyrdy. Osylaısha, bul ókildi organ – Dýma men patsha ókimeti ara­syndaǵy saıası qarsylastyqtaǵy alǵashqy (!) Zań boldy. Aqyrynda Dýma tóńkerisinen soń revolıýsııa jeńip, Nıkolaı II taǵyna otyrmaǵan inisi Mıhaıldiń paıdasyna taqtan bas tartty. Mine, osyndaı patshalyqtyń qulaýyna arqaý bolǵan bastamanyń basynda Á.Bókeıhan boldy. Ol Vyborg úndeýine birinshi bolyp qol qoıǵan.

Al Samara arhıvindegi qujatta Álı­­hannyń syrtqy kelbeti sýrettelgen. Sebebi ol qadaǵalaý agentteriniń ba­qy­laýynda boldy. Agentterdiń de­rek­terinde onyń qundyz shlıapasy, tony, paltosy bar dep jazylǵan. Álı­han óte jaqsy, qazirgi tilmen aıt­qanda sándi jáne stıldi kıingen. Osy­dan Sa­marada qyzmet etken kezde onyń tabysy oǵan jaıly ómir súrýge múm­kindik bergenin bilýge bolady. Álıhan Samaraǵa Semeı túrmesinen shyǵyp, jan saýǵalap keldi. Anyǵynda, túrmeden keıin óziniń jaǵdaıyn qalpyna keltirý úshin osyndaı oryndy izdep, Kadet partııasyndaǵy dostarynan kómek surady. Osylaısha ol 1909 jyly Sa­maradaǵy bankke ju­mysqa turdy (Álıhannyń bankke or­nalasatyndaı bilimi bolǵan, ol Reseı ım­perııasynyń ordasy Sankt-Peterbýrgtegi Orman sharýashylyǵy ınstıtýtynyń ekonomıka fakýltetinde oqydy – A.Sh.). Bank qyzmetkeri retinde Álıhan qala­nyń basty kóshesinde, bankke jaqyn jerdegi dosynyń úıinde turǵan. Sol dosynyń úıine jaqyn jerde bank boldy. Esterińizge sala keteıin, sol kezdegi Samara – kórnekti qalalardyń biri, kóp­tegen tulǵa qonystanǵan saýdanyń, kópesterdiń shahary.

Tomskide 1917 jyly qazanda Jal­pysibir sezi boldy. Oǵan Álıhan da qatysty. «Sıbırskıı oblastnoı sezd. Oktıabr 1917 goda» Qorynda keıip­kerimniń sezge qatysýshy retinde óz qolymen toltyrǵan saýaldamasy saq­taý­ly tur. Saýaldamada Á.Bókeıhan ózi­niń jasyn 48-de dep jazǵan. Demek, ol 1870 jyly týǵan. Qazirgi kóp derekte «1866 jyly dúnıege kelgen» dep kórsetilgen.

– Sibir demekshi, sizdiń zertteý bo­ıyn­sha Sibir avtonomııasy men Álıhan Bókeıhannyń arasynda qan­daı baılanys bar?

Bul – meniń jumysymdaǵy eń ma­ńyzdy másele, eń basty taqyryp. Son­dyqtan muny túsiný úshin tereńnen tara­týǵa týra keledi. Imperatorlyq Orys Geografııalyq qoǵamy sol kezdegi eń yq­­paldy uıym boldy. Atalǵan uıym­nyń Batys Sibir bólimshesine onyń basy-qasynda júrgen Grıgorıı Pota­nınmen qatar Álıhan da múshe boldy. Bashqurttyń iri saıası qaıratkeri Ahmet Zakı Ýalıdov óziniń estelikterinde Álıhan Bókeıhannyń ony G.Potanınmen tanystyrǵanyn jáne Sibir avtonomııasy ıdeıalaryn boıyna sińirgenin atap ótken. Mine, osylaısha ol G.Potanın jáne basqa da Sibirdegi tulǵalarmen tanysa bastady. Olardyń seriktestigi dál osy HIH ǵasyrdyń 90-jyldaryna saı keledi. Sibir avtonomııasyn qurý týraly oı osy ýaqytta aıtylǵan edi. Al bul, menińshe, Á.Bókeıhannyń Alash­orda avtonomııasyn qurý týraly ıdeıa­syna arqaý boldy. Osyǵan qarap, biz Alash­ordanyń tarıhy HIH ǵasyrdyń 90-jyldarynan bastaý alǵan deı alamyz.

1918 jyly sáýirde Á.Bókeıhannyń Alashorda avtonomııasyn qurý týraly Stalınmen kelissózi sátsiz boldy. Osy sátte general Alekseı Grıshın-Almazdyń basshylyǵymen Sibirde qu­rylǵan bolshevızmge qarsy astyrtyn áreketter, kelisimder, qarym-qatynas paıda bola bastady. Bul jasyryn uıymdardyń bolshevıkterge, bolshevıkter lagerine qarsy arnaıy jelisi bolǵan. Biraq keıin 1918 jyldyń mamyr-maýsym aılarynda Á.Bókeıhan men ýaqytsha qurylǵan Sibir úkimeti arasynda tikeleı qarym-qatynas ornady.

1917 jyly Álıhan Bókeıhan Sibir oblysyndaǵylarmen tyǵyz aralasqan. Álıhan Bókeıhan sezder men konferen­sııalarǵa belsene qatysty. Aıta keter­ligi, saýaldamada «Sibirde qansha jyl turdyńyz?» degen suraq bolǵan. Ol «38 jyl» dep jazǵan. Iаǵnı 48 jyldyń 38-inde Sibirde turdym dep kórsetken, onyń ishinde 4 jyl Sankt-Peterbýrg pen Samarada turyp, jumys istedi. Sol ýaqytta Álıhan ózin «sibirlikpin» dep sanaǵan. Bul jerde «sibirlik» ultyna emes, aýmaqtyq baılanystylyǵyna qatysty aıtylǵan.

1918 jyly kóterilis barysynda bolshevıkter bılikten aırylyp, Ýaqytsha Sibir úkimetiniń bıligi ornatyldy, Semeıde Alashorda jumys isteı bastaıdy. Jazda Alashorda kóshbasshylary Ýaqytsha Sibir Úkimetine ózara is-qımyl joldary týraly hat joldaıdy, onda Álıhan Bókeıhannyń qoly qoıylǵan. Sol hattyń 6-tarmaǵynda «Tez arada Reseı ımperııasynyń barlyq shet aımaqtary depýtattarynyń kongresin ótkizý jáne Bashqurtstan, Túrkistan, Alash jáne Sibir kirýi múmkin federasııa­ny uıymdastyrý qajet» dep jazylǵan. Men munyń tek qana musylmandar kirgen dinı uıym bolmaǵanyna, Túrki respýblıkasy emestigine, atap aıtqanda naǵyz terrıtorııalyq uıym ekenine nazar aýdarýǵa tyrystym. Álıhan Bókeıhannyń bul ıdeıasynan federasııa túrindegi eýrazııalyq ıntegrasııanyń bastaý belgilerin baıqaýǵa bolady. Bul ıdeıalyq aǵym keıinirek rásimdelgenimen, shartty túrde Álıhan Bókeıhandy tuń­ǵysh eýrazııalyq dep aıtýǵa bolady. Bir ókinishtisi, reformatordyń ıdeıasy ári qaraı jalǵasyn tappady.

– Reseılik depýtattardyń «Qazaq­tarda memleket bolmaǵan» degen só­zine siz jaýap berip edińiz. Sondaǵy dáıek­ti dálelderińizdi aıtyp berseńiz.

– Iá, ókinishke qaraı, bizdiń depýtattar «Eshqashan (Keńes ókimetine deıin) qazaq memleketi bolmaǵan» dep málimdeme jasady. Mundaı «kósh­bas­shylar» kóbine Keńes zamanyna silteme jasaǵandy jaqsy kóredi. Jaraıdy, onda Keńes kezeńindegi ádebıetterdi qaraıyq. 1943 jyly «Qazaq KSR ta­rıhynyń» alǵash­qy basylymy M.Áb­diqalyqov pen A.Pankratovanyń (KSRO Ǵy­lym aka­demııasynyń aka­de­mıgi, olar­dyń ǵylymı bedeli kú­mán­siz) redaktorlyǵymen ja­ryq kórdi. Sonymen, atalǵan kitaptyń 94-betindegi 9-paragraf «Qazaq han­dyǵynyń bilimi men damýy» dep atalady, onda «Qazaq handyǵynyń negizin qalaǵan jańa memleket paıda boldy» delingen. Ári qaraı, 95-bette: «Jas memlekettiń halqy kóbeıdi. XV ǵasyrdyń 60-jyldary halyqtyń sany 200 myń adamdy qurady. Qazaq handyǵynyń basshysy Jánibek boldy», dep jazylǵan. 1949 jyly ekinshi basylym jaryq kórdi (redaktorlary I.Omarov pen A.Pan­kratova). Bul sondaı «keńestik tarıhnama». Qazaq handyǵynyń qurylǵan jyly 1465 jyl dep belgilendi (eske salaıyn: Reseı memleketiniń «táýelsizdik alǵan jyly» Ýgradaǵy uly turystan keıin 1480 jyl, al onyń 15 jyldan keıin bolǵany jaqsy da, jaman da emes, jaı ǵana obektıvti shyndyq). Tarıhty tek komedııalardan ǵana emes, ǵylymı eńbekterden, ásirese Keńes zamanynda rastalǵan jáne teriske shyǵarylmaǵan faktilerden zertteý kerek.

– Tarıhı zertteý júrgizýdegi ǵa­lym­dar jıi jiberetin qatelikter qan­daı? Jáne qalaı qatelespeýge bo­lady?

– Tarıhı oqıǵalardy búgingi bilim men kózqaras turǵysynda baǵalaýǵa bolmaıdy. 100 jyl burynǵy jaǵdaıǵa qazirgi oıdy telýge kelmeıdi. Bul tarıhty tyǵyryqqa tireıdi. Ekinshiden, tarıh – naqty ǵylym. Sondyqtan ondaǵy árbir tujyrym belgili bir tarıhı derekterge, dáleldemelerge súıenip jazylýy tıis. Sol sebepti de tarıhta salmaqty dáleldersiz ańyzdarǵa negizdeý – keshirilmeıtin qatelik. Sodan soń tarı­hı zertteý júrgizetin ǵalym tarıhı derekterdiń ishki jáne syrtqy syn-pikirlerimen jumys isteı alýy kerek, ıaǵnı ádisin bilýi qajet. О́zi tapqan derekkóz qanshalyqty durys, qaıdan alynǵan, kim qaldyrǵan – osynyń bárine kóz jetkizýi tıis. Ár derekti dálel turǵysynan qaıta tekseristen ótkizip otyrýǵa týra keledi. Úshinshiden, tarıhı oqıǵany jalpy tanýda, ǵylymı jaǵynan baǵa berýde onyń mánmátininen qandaı da bir sózdi nemese oıdy urlaýǵa bolmaıdy. Mundaıda mindetti túrde sol ýaqytta álemde jáne basqa memleketterde atalǵan oqıǵaǵa yqpal etken jaǵdaılarǵa salys­tyrý júrgizilýi tıis. Osy jerde bir nár­seni qosa keteıin, tarıhshylar óz eliniń tarıhyn óz elindegi derekkózderdiń sheńberinde ǵana zerttemeýi kerek. Al atalǵan máselelerdi sheshýdiń joldaryna kelsek, ǵalymdarǵa otandyq jáne sheteldik zertteýshilermen tájirıbe almasýdy jaqsartqan jón. Aqparattar, monografııalar, derekterdi de ózara talqylaý úlken ról oınaıdy. О́ıtkeni sheteldik nemese bir óńirlik ǵalymnyń derekterin, eńbekterin qoldanǵanda sol eldiń ıakı óńirdiń tarıhyn, salt-dástúrin, mádenıetin tereń túsinýge týra keledi. Al sol eldiń, bolmasa óńirdiń bolmys-bitimin ony zerttep júrgen ǵalym jaqsy jáne jyldam uǵynýǵa járdemdesedi.

– Kitabyńyz qashan jaryqqa shyǵady?

– Jumys bitýge jaqyn. Kitaptyń mátini jazylyp bitti deýge bolady. Alda iri tehnıkalyq jumys kútip tur. Osy jyldyń ortasyna qaraı atalǵan ju­mystardy aıaqtap qalarmyn. Sibirde kitaptyń tusaýkeserin ótkizemin. Sózim­niń sońynda óz oıymdy, janashyr tilegimdi, usynysymdy aıtqym keledi. Qazaqstandaǵy bir arhıvtiń janynan Álıhan Bókeıhannyń qoryn qurý kerek. Máselen, Ortalyq memlekettik arhıvtiń janynan qurýǵa bolady. Bul arhıvtiń bazasy óte qundy qujattarǵa toly. Osy jerde qurylǵan qorda Álı­hanǵa qatysty jan-jaqta (Reseıde, Qazaqstannyń túkpir-túkpirinde) shashyrap júrgen derekter jınaqtalýy qajet. Qor eki úlken máseleniń sheshimi bola alar edi. Birinshiden, Álıhandaı alyp tulǵanyń murasy saqtalady. Ekin­shiden, jas zertteýshilerge qundy qujattar qoljetimdi bolady.