Aımaqtar • 19 Sáýir, 2021

«Jutylǵan» jer ataýlary qaıta «tirile» me?

998 ret kórsetildi

Táýelsizdikti aıqyndaıtyn Tý, Eltańba, Gımn, Til sııaqty memlekettik  nyshandardyń qatarynda jer-sý ataýlary da turady. Ásirese sońǵy ekeýi – til men jer-sý ataýy bir-birimen tamyrlasa órilip, el men jer tarıhynyń  tutastyǵyn aıqyndap turýy shart ekenin eskerýimiz kerek. El táýelsizdiginiń otyzjyldyq belesinde osy máseleni jan-jaqty elekten ótkizip, ásirese soltústik aımaqtaǵy tarıhı toponımderdi qaıta tiriltýge qadam jasalýy qajet. О́ıtkeni toponımıka men tarıh egiz. Ekeýi de – kóneniń izi, búgingi kúnniń tólqujaty, keleshektiń kemeńger tálimgeri.

Táýelsizdik alǵanymyzǵa bıyl 30 jyl tolyp otyrǵanyna qaramastan, Qostanaı oblysyndaǵy eldi mekenderdiń basym kópshiligi áli kúnge deıin sol baıaǵy eski ataýynan aryla almaı keledi. Máselen, Fedorov aýdanynda 10 shaqty aýyldyq okrýg bar. Sonyń ishinde qazaqsha ataýǵa ıe bolyp otyrǵany Qorjynkól men Qosaral ǵana. Qalǵany Bannov, Voronej, Fedorov, Kostrıakov, Lenın, Novoshýmnyı, Pervomaı, Peshkov dep jalǵasyp kete beredi.

О́zge ult ókilderiniń basymdyǵyna qaramastan, aýdandaǵy oryssha atalatyn eldi mekenderdiń kóbiniń burynǵy qazaqsha tarıhı ataýlary bar. Bul tarıhı ataýlar týraly qundy derekter belgili tarıhshy ǵalymdar Amanjol Kúzembaıuly men Erkin Ábil bastaǵan zertteý toby júrgizgen úshjyldyq ǵylymı ekspedısııanyń nátıjesinde 2010 jyly jaryq kórgen «Qostanaı oblysynyń tarıhı toponımıkasy» jınaǵynyń ekinshi tomynda kezdesedi. Bul eńbekte  HH ǵasyrdyń basynda óńir toponımıkasyn zerttegen F.Sher­bına bastaǵan ekspedısııa qaǵazǵa túsirgen Fedorov, Qarabalyq, Qostanaı aýdan­daryn­daǵy baıyrǵy jer-sý ataý­lary kórse­tilgen. Mysaly, Sherbına qazirgi Fedo­rov aýdanynda jatqan Keńaral bolysynda Jańǵabyl toǵaı, Qabyltoǵaı, Bestamaq, Aqsýat-Qarasý, Qaratoǵaı, Shańyraqtoǵaı, Jolbarys, Oljabaı, Tursynbaı ózek, Jaraǵash, Shańyraq, Qaraǵozytoǵaı, Keńtoǵaı, Boqtybaıtoǵaı, Aqsýat, Aqtóbe, Qarakóń, Jylandy, Qosaral, Jarqaıyń, Medeýbaı, Ashykemer, Iirimqarasý, Tineıtoǵaı, Qyzylsharpy, Dáýletsaı, Qyzyltoq, Sasyqaǵash, Tolysaı, Tuıǵynaǵash, Uıalytomar, Tyshqaqsaı, Shoqterek, Qashqynbaısaı, Bapansaı, Borsyqbaısaı, Naımanqystaý, Usaq, Jyńǵyldysaı, Úńgir, Qarajar, Quttybek, Tereńsaı, Besqaıyń, Esimbaıtúbek, Kókaıyl, Aljansaı, Jaryqkól, Balyqtykól, Kishkenekól, Úlkenkól, t.b. aýyldardyń qonystanǵanyn jazady. Búginde bul ataýlardyń bireýi de joq.

– 1913 jyly F.Sherbına basta­ǵan statıstıkalyq ekspedısııa shyǵyp, sol aımaqtaǵy eldi mekenniń bárin qaraǵan. Sol eńbekte kórsetilgen jer attaryn túgeldeı kórsettik. Sosyn keńes ókimeti alǵash ornaǵan jyldary qazaq aýyldaryn biriktirip, keńshar quryp, onyń atyn oryssha qoıǵan. Biz kórsetken qazaqy jer ataýlary osyndaı tásilmen joıylǵan. Qostanaı óńirindegi qazaqtar men ózge ulttardyń sany tyń ıgerý jyldaryna deıin elý de elý bolǵan eken. Tyńnan keıin 70 paıyzdan astamy ózge ult bolyp, Torǵaı halqyn qosyp eseptegende 20 paıyzdan sál asatyn ǵana qazaq qaldy, – dedi jınaqtyń avtory, tarıh ǵylymdarynyń doktory Amanjol Kúzembaıuly.

Ǵalymnyń aıtýynsha, F.Sherbına ekspedısııasynyń maqsaty qazaq jerin sharýashylyq otarlaýdyń aýqy­myn ke­ńeıtý, osy maqsatta aýyl sharýa­shy­­ly­­ǵyna qolaıly jerlerdi izdestirý bol­­ǵan. Sondyqtan ekspedısııa sol kez­degi jer-sý jaǵdaıyn jan-jaqty sıpat­tap, meılinshe dál málimet berip otyr­ǵan. Bul málimetterdiń ishinde qazi­r­gi Fedorov pen Qarabalyq aýdanynd­a or­nalasqan Taldykól, Qaraqopa, О́zen­kól, Súliktikól, Sorkól, Bıkelek, Baıtemir, Meńdijasar, Shyńdaq, Jáńgirkól, Toqtas, Joljúrgen, Jaqsy, Jarkól, Aldar, Shyǵyr, Úlken Bórili, Dámdiózek degen ózen-kól ataýlary da kezdesedi.

Bul ataýlardyń deni, ókinishke qaraı, keıingi resmı qujattarda kezdese qoı­maıdy. Tek atadan balaǵa aýyzsha taraǵan halyqtyń tarıhı jadynyń jań­ǵy­ryǵynda ǵana qalǵan. Bul jerde ótken ǵasyrlarda ornaǵan jańa qoǵamnyń qazaq dalasyna óreskel óktemdikpen kelip, nátıjesinde baıyrǵy halyqtyq qundylyqtardy tabanǵa taptap, ulttyq tarıhymyz ben jer-sý ataýlaryn barynsha kómeskilendirip, joıyp jibergenin qaperden shyǵarmaý kerek. Sondyqtan ult tarıhynyń sol kezeńindegi aýyzeki derekterdiń jazba derekke para-par mańyzǵa ıe ekenin eskerýimiz qajet.

2010 jyly Fedorov aýdanyn aralap shyqqan A.Kúzembaıuly ekspedısııa­sy jergilikti turǵyndardyń aýzy­nan aýdandaǵy birsypyra eldi meken­der­­diń baıyrǵy ataýlaryn jazyp al­ǵan. Mysaly, 1928 jyly týǵan Myr­za­ǵalı Ábdirahmanov degen aqsaqal 1950 jyl­darǵa deıin aýdandaǵy Ýkraın aýyl­dyq keńesiniń quramynda Qara­shakól, Nazar, Salamat, Talas degen aýyl­dardyń bolǵanyn aıtady. Bul kisi­niń sózinshe, qazirgi Traktovyı aýyly buryn Batpaqkól dep atalǵan.

1932 jyly Fedorov aýdanynyń Taılan aýylynda týǵan Andreı Ábdi­raqaev degen kisiniń aıtýynsha, aýdan­daǵy Keńaral bolysynyń tóńireginde ujymdastyrý jyldary quryp ketken Taqtaı, Sháki, Myrza, Baıqaıyń, Taılan aýyldary bolǵan. «Baıqaıyn aýylynan Keńaral aýylyna kele jatqan jolda Taılan, Úı, Tyran, Bekarystan, Erýbaı zırattary bar. Ol jerlerde erterekte qazaqtyń aýyldary boldy. Mysaly, 1940 jyly Tyran aýyly men Taı­lan aýylyn jerimen birge qosyp jiberdi. Bi­­­raq Taılan aýyly 1945 jylǵa deıin tur­­­dy. Biraq bul qazaq aýyldary joıy­lyp ket­se de, Toryatólgen, Tuıaqbaı tú­begi, Jańbyrshy túbegi, Araltoǵaı, Qara­ǵaıly, Úńgir, Amanjol, Taqtaı, Boq­ty­baı toǵaı, Sasyqtoǵaı, Toqtas kóli, Sýbitpesin degen jer-sý ataýlary osy kúnge deıin el esinde saqtalyp qaldy», deıdi Andreı Ábdiraqaev.

1951 jyly týǵan Fedorov aýdany­nyń turǵyny Maıra Aqshaqbaeva esimdi zeınetkerdiń sózinshe, Qazirgi Ýısk buryndary Meshit aýyly dep atalypty. Keıin meshit qırap qalǵan. Osy aýyldyń kúnbatys jaǵynda Adaı kóńi degen jer bolǵan. Ol jerde Adaı rýynyń aýyl­dary turǵan. Sonymen qatar Baıan, Shaǵataı, Bektemir degen aýyldar, Kól­deneńsaı, Tereńsaı, Shoń­qasaı, Shuń­qyrkól, Sarykól, Úlkenkól degen jer-sý ataýlary bolǵan.

Sondaı-aq joǵaryda atalǵan jınaqta el ishindegi kónekóz qarııalardan jazylyp alynǵan Jylandy, Baıǵara (qazirgi Lenın), Balyqty (Mınsk), Toǵyzbaı (Aralskıı), Sátirke, Bátirke, Kúntý, Úı, Ermanqul, Baızaq, Shońqa, Shilik, Qanan, Sarjaý, Tuzdykól, Shońqasaı, Turaǵash, Qosaral, Kúnsúlek, Ámirtaı, Myńjasar (qazirgi Ýspenovka), Bekelek, Talas, Shorpyldaq (Batmanovka), Tasqor, О́tep, Jaman, Tóraǵash, Qos­jal­tyr (Vladykıno), Kishi Baraq (Drýjba), Úlken Baraq (Pervomaıka), Baıanshoq (Trýjnık), Baltaý (Poltavka), Shartyldaq (Smırnov), Qoskól (Novo­shýmnoe), Saýyt (Peshkovka), Shandyaıaq, О́ztemir, Jalpaqaǵash (qazir bul úsh aýyldyń ornynda Berezovka eldi mekeni tur), t.b. tarıhı eldi mekenderdiń ataýlary berilgen.

Kónekóz qarııalardan qalǵan estelik áńgimelerde qazirgi Fedorov aýyly tur­ǵan mekenniń kezinde sol mańaıdaǵy kól­diń ataýyna saı Jarkól dep atalǵany aı­tylady. 1927 jyly Qarabalyq aýdany­nyń Esenkól aýylynda týǵan Baqyt­jan Jıentaev aqsaqaldyń aıtýyn­­sha, «Fedorovka selosynyń buryn­ǵy aty – Jarkól. Onda Fedor degen chývash Reseıden qashyp kelip, balyq aýlaǵan, sol jerden úı salǵan. Osy­laısha, ol jerde halyq kóbeıe bergen. Fedorovtyń qasyndaǵy Jaman Jarkól, jary bıik, adamdar sýǵa jıi ketip otyrǵan. Jaqsy Jarkól bar. Úlken Manas kóli men Kishi Manas kóliniń arasyndaǵy jerdi Qunanshapqan deıdi».

О́ńir zııalylary Fedorov aýdany men aýdan ortalyǵy ornalasqan el­di mekenniń tarıhı ataýyn qalpyna keltirý jóninde shırek ǵasyrdan beri aıtýdaı-aq aıtyp keledi. Alaıda odan esh nátıje joq. О́kinishke qaraı, qazir bizge qadymnan qalǵan Jarkól ataýy­nan góri Fedor jaryqtyqtyń esimi qundyraq bolyp tur.

Al endi «Fedorov ataýy qalaı paıda boldy?» degen saýalǵa jaýap alǵyńyz kelse, aýdan ákimdiginiń resmı saıtynan «HIH ǵasyrdyń jetpisinshi jyldary Jaman Jarkóldiń jaǵasyna Fedor esimdi mordva balyqshy qonystanǵan eken. 1894 jyly Fedordyń qonysynda Troısk pen Qostanaı poshta jámshik traktiniń úshinshi taratý beketi salynady. 1900 jyly Jarkóldiń jaǵasynda Fedorov degen jańa eldi meken paıda boldy» degen jutańdaý málimetti oqısyz.

Taıaýda Mádenıet jáne sport mı­nıstr­­­liginiń Til saıasaty komıteti ob­lys­­tyq til basqarmasyna Qostanaı óńi­rin­de týyp-ósip, búkil sanaly ǵumy­ryn ultqa qyzmet etýge arnaǵan 43 Alash qaıratkeriniń tizimin jiberip, osy kisi­lerdiń esimin el esinde qaldyrý qamy­na kirisýdi usynypty. Alaıda jergi­likti quzyrly organdar olardyń bárine birdeı ataý bere almaımyz dep otyr. Alaıda talpynys joq emes, bar.

– Burynǵy tarıhı jer-sý ataýlaryn, tarıhı tulǵalardyń esimderin jańadan zerdeleý maqsatynda onomastıkalyq komıssııa músheleri ataýlardy taǵy bir pysyqtap, byltyr 71 tarıhı jer-sý ataýyn Til saıasaty komıtetine tarıhı jer-sý ataýlary men tarıhı tulǵa­lar tizimine engizýge jibergen edik, onyń 23-i tizimge endi. Mysaly, qazirgi Rýd­nyı qalasyn Sarybaı dep ózgertý týraly usynys berildi, mundaǵy iri ken orny turǵan jerdiń tarıhı ataýy Sary­baı bolǵanymen, oǵan Sokolov ataýy qosarlanyp atalyp keledi, Lısakov qalasynyń ornynda kezinde Naýryzbaı degen eldi meken bolǵan. Al Jarkól tyń ıgerý jyldary Fedorov bolyp ketken, Beıimbet Maılın aýdanyndaǵy qazirgi «Varvarınka» kenishi turǵan jer Kórpeli dep atalǵan. Sondaı-aq Qara­balyq aýdanyndaǵy Slavenka bu­ryn Qaraǵaıly dep atalǵan. Osy aýdan­daǵy Beloglınkanyń tarıhı ataýy – Myńbaı. Meńdiqara aýdanyn­daǵy Molodej­nyı buryn Qyzylqoja, Uzynkól aýdanyndaǵy Arzamas eldi mekeni Qut­ty­kól, osy aýdandaǵy Kazankanyń burynǵy ataýy Sarybalyq, Pılkıno – Ulpan, Ksenevka – Qaırankól, janymyzda turǵan Qostanaı aýdanyndaǵy Aleksandrov – Shektibaı, Novoselov – Qastek, Beıimbet Maılın aýdanyndaǵy Lenıno – Baıǵara, Denısov aýdanyndaǵy Alshanovka – Alshyn dep atalǵan. Munyń syrtynda, taıaýda ǵana Til saıasaty komıteti 5 tarıhı tulǵanyń tizimin surady. Ony biz 2 naýryzda jiberdik. Bul tizimde 1916 jylǵy Torǵaıdaǵy ult-azattyq kóterilisiniń kósemi Ábdiǵapar Janbosynuly, Derbisáli Berkinbaev, Eldes Omarov, Muhametjan Qarabaev, Nurjan Naýshabaıuly sııaqty tarıhı tulǵalar bar. Bul kisilerdiń esimderin eldi mekenderge, kóshelerge, mektep, kitap­hana, aýrýhana, mádenıet úıi sııaq­ty nysandarǵa berýge bolady.

2008 jyly oblystyq ákimdiktiń qoldaýymen Qostanaı óńiriniń tarıhı toponımıkasyn zertteý maqsatynda tarıh ǵylymdarynyń doktory, belgi­li ǵalym Amanjol Kúzembaıuly, ólke­taný­shy ǵalym Qýanysh Ormanov, ǵalym Raýan Baıdaly bastaǵan ǵylymı-zert­teý toby qurylyp, oblystyń búkil eldi mekenderin aralap, kónekóz qarııa­lar­dyń aýzynan jer-sý ataýlaryna qa­tys­ty kóptegen derekterdi jazyp alǵan. Odan keıin ǵylymı jumys toby Re­seı­diń shekaralas jatqan qalalaryna baryp, arhıv málimetterin, eski kartalardy taýyp ákelip, salystyra otyryp, óńirdegi eldi mekenderdiń kóbiniń tarıhı ataýlary bolǵandyǵyn rastap shyǵardy, dedi oblystyq tilderdi damytý basqarmasy onomastıka jáne kórneki aqparattar monıtorıngi bóliminiń basshysy Jarasqan Naýryzbaev.

 – Biz eldi meken ataýlaryn ózgertetin kez keldi dep aıtamyz ǵoı. Biraq qazir kóp aýyldarda ózge ult ókilderiniń úles salmaǵy áli de bolsa basym. Sondyqtan bul máseleni jalpyhalyqtyq talqyǵa salý erterek. Ony basqasha óz­gertýge bolady. Mysaly, kezinde Semı­palatınsk solaı ózgerdi ǵoı. Elba­sy­nyń ózi bardy da, «Semeı degen sóz qulaqqa jaǵymdy estiledi», – dep, sharýany bir-aq kúnde tyndyrdy. Al qazirgideı kópshiliktiń talqysyna salatyn bolsaq, utylamyz. 2017 jyly Qostanaı aýdanyn­daǵy Davydenovka aýylynyń ataýyn áýpirimdep júrip Eńbek dep ózgert­tik. Kishkentaı ǵana aýyldyń atyn ózgertemiz dep úsh saǵat otyrdyq. Turǵyndar qarsylyq bil­dirip, miz baqpaı otyryp aldy. Aýyl­dan qalaǵa áldeqashan kóship ketken kári kempirlerge deıin keldi. Negizi, jıynǵa osy aýylda resmı tirkelgen adamdar ǵana qatysýy kerek. Sóz sóılegenderdiń kóbiniń kóship ketken adamdar ekenin keıin bildik. Men eki ret shyǵyp sóıledim. Artta otyrǵandar shýlap sóıletkizbeı, polı­sııa kelip tár­tipke shaqyryp, aqy­ry daýysqa salyp, azǵantaı ǵana basym­dyqpen Eń­bek dep ózgerttik. Endi árbir eldi meken­­di osyndaı jolmen ózgertsek, oǵan biz­­diń ómirimiz jetpeıdi, – dedi A.Kúzembaıuly.

Ǵalymnyń aıtýynsha, aldaǵy ýa­qytta jer attaryn ózgertýdiń jańa ere­jesin engizý kerek. Ol ereje boıynsha eldi mekenniń ataýy aýdandyq máslıhattyń sheshimi arqyly ǵana ózgerýi kerek. Turǵyndardy jınap, olardyń pikirimen sanasýdyń keregi joq. Turǵyndar jıynynyń paıdasynan zııany kóp. Bir aýylda uıyp otyrǵan jurt mundaı jıynnan keıin ekige bólinip ketedi eken. 

Onomastıka máselesimen kópten beri aınalysyp kele jatqan tájirıbeli ǵalym­nyń bul usynysy qoldaý tapsa, Qostanaı óńirindegi siresip turǵan kirme ataý­lardyń kóbesi sógilip, qunarly topy­raqqa túsken soqa tisi joıyp jiber­gen qazaq aýyldarynyń baıyrǵy ataý­lary qaıta tirileri anyq.

Sońǵy jańalyqtar

Qazaqstanda alty óńir «qyzyl» aımaqta tur

Koronavırýs • Búgin, 09:57

13 mamyrǵa arnalǵan aýa raıy boljamy

Qazaqstan • Búgin, 09:39

Batys Qazaqstanda jańa qaýly shyqty

Aımaqtar • Búgin, 09:16

Balýan Sholaqtyń dombyrasy

О́ner • Búgin, 09:00

Jazǵa sálem joldaıyq

О́ner • Búgin, 08:55

Jylqyshy aýyldyń jaqsylyǵy

Aımaqtar • Búgin, 08:54

Sýdy únemdeý el úmitin aqtaı ma?

Aımaqtar • Búgin, 08:50

Qanmen jazylǵan kartınalar

Tarıh • Búgin, 08:45

Stýdentterdiń sóz saıysy

О́ner • Búgin, 08:41

Halyq únine qulaq asatyn ortalyq

Qoǵam • Búgin, 08:39

Egilgen tal-terektiń obalyna qalmaıyq

Ekologııa • Búgin, 08:37

Ońtaıly onlaın aýksıon

Tehnologııa • Búgin, 08:35

Qoldy bolyp jatqan qaraýsyz mal

Aımaqtar • Búgin, 08:30

Brakonerge buǵaý bolmaı ma?

Aımaqtar • Búgin, 08:28

2021 jyl – qalpyna kelý kezeńi

Koronavırýs • Búgin, 08:25

Kıik kúıik pe?

Ekologııa • Búgin, 08:18

Qaýiptiń betin vaksına qaıtarady

Medısına • Búgin, 08:15

Halyqpen 200-den astam kezdesý ótkizdi

Parlament • Búgin, 08:14

«Osyǵan deıin nege birikpedi?»

Medısına • Búgin, 08:13

Qorqynyshty seıiltý quraly

Medısına • Búgin, 08:11

«Qazaqstanym!» dep, qalamy júıtkip tur

Qazaqstan • Búgin, 08:10

Hantáńirden qanat qaqqan qaıratker

Qoǵam • Búgin, 08:08

8 raýndta – 8 mıllıon dollar

Boks • Búgin, 08:07

Úı salǵanǵa – úlken kómek

Qoǵam • Búgin, 08:05

Bartımen sheberlik baıqasty

Tennıs • Búgin, 08:05

«Jigitter bar narqasqa...»

Sport • Búgin, 07:59

Ekonomıka damý jolaǵyna shyqty

Ekonomıka • Búgin, 07:58

Túrkistannyń jańa dáýiri

Qoǵam • Búgin, 07:55

Uqsas jańalyqtar