Koreı tolqyny

Folklorlyq shyǵarmalarǵa, halyq ánderi men ertegi-ańyz­darǵa aıryqsha mán beretin koreı halqynyń mádenıeti men rýhanı ózegi sanalatyn ádet-ǵurpy jaǵynan bizdiń ulttyq tanymymyzdan alystyǵy joq, tipti uqsas tustary barshylyq. Sodan da bolar, kórermen kóńilin jaýlap alǵan janrlary men sıýjetteri sanalýan bolyp keletin Ońtústik Koreıa fılmderin jatyrqamaı, janyńyz rahattana kóresiz. Jalpy, koreı kınoındýstrııasy jıyrmasynshy ǵasyrdyń ortasynda ǵana belsendi damı bastady. Ekinshi dúnıejúzilik soǵys, jarty ǵasyrǵa jýyq Japonııa otarlyǵynan bostandyq alý, 38 parallel boıynsha Koreıanyń ekige bólinýi syndy tarıhı toqyraýdy bastan ótkergen el bú­ginde aıaǵynan nyq turdy. Qa­zir rejısserlerdiń jańa tol­qyny kınematografııany ózge­she órkendetip jatqanyna kýá­miz. Osy rette Ońtústik Koreıa kı­nematografııasynyń da­mýyn­daǵy jańa tendensııalardy túsiný úshin onyń paıda bolýynyń túpnegizine júginýdi qajet etedi.

Koreı kınosynyń týýy

Koreıa kınematografııasynyń alǵashqy kezeńinde sheteldik (japondyq óndiris) fılm­der Koreıada da, Qıyr Shy­ǵys elderinde de kınonyń tehnı­ka­lyq jáne ıdeologııalyq aspek­tilerine sózsiz áser etti. Bas­tap­­qyda Koreıaǵa ákelingen fılm­der «qozǵalatyn sýretter» (motion pictures) dep atalyp júr­di. Beıresmı 1897 jyly kór­se­tildi dep sanalǵanymen, shet­el­dik fılmniń alǵashqy kóp­shilik kórsetilimi Seýlde 1903 jyly ǵana ótti. Al bul ýaqytta ja­ryqqa shyqqan Eýropa kınosy otyz jyldan astam ýaqytty art­qa qaldyrsa, bizdiń elde kıno­óndiris áli qalyptaspaǵan tus edi. Áıtse de, Qazaqstandaǵy eń alǵashqy kınoseans 1910 jy­ly Vernyı (qazirgi Almaty) qa­lasynda «Mars» jazǵy kıno- teatryn­da ótken bolatyn, ári dál osy jyly Qazaqstannyń taǵy birqatar qalasynda jyljymaly kınoteatrlar iske qosylyp jatty. Bul kezeńderdegi Koreı túbeginde fılm túsirý isiniń kesheýildeýin kóptegen sarapshylar Koreıanyń qoǵamdyq-saıası jáne ekonomıkalyq ómirine teris áser etken japon otarshyldyǵy saıasatymen baılanystyrady.

Sonymen dástúrli maǵynadaǵy alǵashqy kınoteatrlar 1909 jy­ly Seýlde jáne iri aımaqtyq ortalyqtarda paıda bola bas­tady, «fotodúken» dep atalatyn oryndar Tondemýn jáne Sodemýn bazarlarynan ashyldy. Kınoteatrlardyń kóp bóligi japondyq kásipkerlerge tıesili boldy ári kassany Eýropa, Amerıka jáne Qytaı kınoprokatymen jınaqtady. 1919 jyly kórermender nazaryna usynylǵan «Ádil kek» fılmi koreıalyq kıno ónerdegi alǵashqy qadam retinde atalady. Fılmniń rejısseri Kım Dosan kıno men sahnalyq ónerdi kınodrama dep ataýǵa tyrysty. Al Koreıadaǵy kınoseanstardyń uıymdastyrýshysy retinde ǵana emes, sonymen birge alǵashqy koreı rejısseri retinde de kı­noındýstrııaǵa úlken úles qosqan Pak Sýnphıl fılmder serııa­syn túsirip, tanymal boldy. Ha­lyqtyń ulttyq fılmderge degen qyzyǵýshylyǵynan qýat alǵan basqa kınokompanııalar da kıno spektaklder túsirýdi qolǵa alyp, nátıjesinde kórkem fılmder túsirýge jańa jol ashylǵan edi. Bul qatarǵa Lı Phırý túsirgen «Chıkı» (1920) debıýttik fılmin, al­ǵashqy kórkem fılm sanalatyn Iýn Beknamnyń «Aıdaǵy ant» (1923) týyndysyn ataımyz.

Koreı kınematografııasyn odan ári damytý jolynda kıno óndirisine qarjylyq jáne tehnıkalyq baqylaýdyń japon­dardyń qolynda bolýy kóp kedergi keltirdi. Qoǵamnyń osy jaǵdaıǵa narazy bolýynan akterler, rejısserler men japon bıligi arasynda qaqtyǵystar bolǵany aıtylady. Osyndaı shetin oqıǵalardan keıin koreı rejısserleri ózderiniń tól kınokompanııalaryn qurýǵa aıryqsha kúsh sala bastady.

Búgingi koreı kınosy

Sapaly fılmderdiń kóbeıýi­nen kórermenderdiń otandyq kınoǵa degen qyzyǵýshylyqtary jandana tústi, al koreı fılmderi ulttyq kassalar kestelerine kire bastady. Buǵan sheteldik fılmderdiń keń prokatqa shy­ǵýyn shekteıtin kvota júıesi kóp yqpal etti. 1998 jyly koreı fılmderi jyl saıynǵy ulttyq kassalardyń jartysyn alyp turdy. Dál osy tusta ózimizdiń ulttyq fılmderdi kınoteatrdan kóre almaı otyrǵanymyz esimizge tústi, al ulttyq arnalardyń efıri sheteldik serıaldarmen toltyrylyp otyrǵany oıdan shyǵarylǵan áńgime emes. Bul rette quzyrly uıym­dardyń ulttyq múdde tur­ǵysynan batyl sheshimder qa­byl­daı almaı otyrǵany – búgin ǵana aı­tylyp otyrǵan joq.

Namysqa tyrysqan koreı halqy «Shırı», «Birikken qa­ýipsizdik aımaǵy», «Janarmaı beketine shabýyl» jáne «Kontakt» sııaqty fılmder túsirip, nebir gollıvýdtyq týyndylardy yǵys­tyra otyryp, kassalardyń jo­ǵarǵy satysyna kóterile aldy. Al 1999 jyly alǵash ret Koreıa japon fılmderine peıilin túsirip, ashyqtyqqa den qoıdy. Osylaısha Koreıa kútpegen jerden Azııa na­ryǵyna shyǵyp, tolyqqandy oıyn­shyǵa aınaldy. Ulttyq fılm­­der sheteldik hıtterden bir kem túsken joq. Gonkongtyq akter­­ler Ońtústik Koreıanyń fılm­­derinde basty rólge tússe, koreıa­­lyq aktrısalar Djekı Chan­men qatar oınap, Vong Kar-Vaı tanymal tulǵa dárejesine jetti.

Biraq Gollıvýdpen báse­ke­lestik bolmysy uıań halyq­tyń aldyna ózgeshe oıyn ere­jelerin tańdap berdi. Bul rette kartınalardyń etnostyq erek­shelikterinen aıyrylǵanyn aıtyp, koreı mádenıeti Gollıvýd standartyna laıyqtaldy dep qynjylatyndar da joq emes. Qarsylastaryn jekpe-jekke shyǵatyndyǵy týraly birneshe ret eskertýge baratyn syrbaz, sy­paıy kelgen erler men kózge tik qaraýdan ımenetin qyzdar beınesi múlde kereǵar obrazdarǵa ıe bolyp jatty. Osyndaı ná­zik mádenı sabaqtastyqty se­zine bilgen rejısserler eń áýeli ulttyq bolmysty qalaı da saqtap qalýdy oılastyryp, fılm sıýjetinde mıfologııalyq hám halyqtyq ustanymdardy she­berlikpen ushtastyra bildi. Máselen, 2018 jyly túsirilgen tarıhı drama «Mıster Sanshaın» (Lı Yn-bok, Chon Djı-hıon) atty serıaldyń ótkir de shynaıy sıýjettik jelisi ulttyq ádet-ǵuryp, ulttyq rýh turǵysynan shynaıy kórinisteri men kóńil tolqytarlyq epızodtarǵa baı. Munda japon okkýpasııasyna qarsy revolıýsııalyq qarsylyq pen ásker sapyndaǵy qarapaıym sarbazdyń mahabbat hıkaıasy qatar órilip otyrady. 1392 jyldan 1897 jylǵa deıingi kezeńde bılik qurǵan Koreıanyń sońǵy dınastııasy sanalatyn Choson áý­letin basyp-janshyǵan Japon bı­ligine qasqaıa qarsy turǵan órshildikti nasıhattaıdy. Sol ýaqyttaǵy áýlettik patshalyq júıesin, eldi jaılaǵan jemqorlyq, jaýgershilik zaman týdyrǵan erlik isteri egjeı-tegjeı baıandalady. Osy syndy koreı tarıhı dramalary – bul elge týrısterdi tartýdyń tıimdi ádisteriniń biri. Tarıhı eskertkishter aıasynda túsirilgen, sol dáýirdiń kostıýmderi men jıhazdaryn qaıta qalpyna keltire otyryp, serıal koreı mádenıeti men ótkenin tanymal etip qana qoımaı, ulttyq sanaǵa aıryqsha mańyz berýimen qundy.

Sońǵy jyldary komedııalyq melodramalar da jastar arasynda keńinen tanymaldylyqqa ıe. Sonymen qatar iri qarjylyq múmkindikti qajet etetin ǵy­ly­mı-fantastıkalyq fılmder men blokbasterler de su­ra­nysta aldyńǵy qatarda. Koreı dramalarynyń tanymal bo­lýynyń basty qupııasy eń aldymen myqty ssenarıı men kásibı rejısserlik jumysqa negizdelgen sapaly akterlik sheberlikte jatqandaı. Dramalar ulttyq mádenıetten, ashanadan, ádet-ǵuryptan eshýaqytta tysqary qalǵan emes. Al negizgi akterlik quramda árqashan koreı ulty kórinedi.

Koreı kıno óndirisiniń búge-shigesine deıin tizip otyrý maqsat emes, tek joǵaryda aıt­qanymyzdaı, saıası qýǵyn kórgen tarıhı damý jolyndaǵy keıbir uqsastyqtardy atap kór­setkimiz keldi. Búginde jahandyq qubylysqa aınalǵan koreı tol­qyny mýzyka men kıno ón­dirisine, televızııa salasyna jáne adamdardyń minez-qulqy, tanymyna erekshe áser etip, kúsheıip keledi.