Bilim • 19 Sáýir, 2021

Serekbol Toqmoldın: Qazaqstan irgeli jáne qoldanbaly ǵylymymen damıdy

236 ret kórsetildi

– Serekbol Jarylǵapuly, Prezıdent tabysty ekonomıkanyń negizi ǵylymdy qajet etetin tehnologııalar ekenin aıtyp, osy baǵytta ǵylymnyń zııatkerlik áleýetin kóterý, ınfraqurylymdy damytý men sıfrlandyrý, álemdik ǵylymı keńistikke yqpaldasý sııaqty mańyzdy máselelerge kóńil aýdarǵan bolatyn. Alaıda qoǵamdy «Qazaqstanda ǵylym joq» degen pikirler jıi mazalaıdy. Oǵan sebep bolatyn dálelder bar ma?

– Prezıdent atap ótkendeı, ǵylym ekonomıkaǵa qyzmet etýi kerek. Bul jerde qyzmet etý men qyzmet kórsetýdiń ara-jigin ashyp alǵan jón. Ekonomıkany ártaraptandyrý arqyly turaqtylyqqa, básekege qabilettilikke qol jetkize alamyz. Memleketke, qoǵamǵa, ekonomıkaǵa qyzmet etý búgingi qoldanbaly ǵylymnyń mindeti. Al Qazaqstanda «ǵylym joq» degenimiz shartty túrde aıtylǵan pikir. Elimizde agrarlyq sala, hımııa, fızıka, tarıh, ekonomıka, matematıka jáne basqa da salalarda jetistikke jetken ǵalymdar barshylyq. Sonymen birge mıllıardtaǵan qarjy ákelgen Djon Neshtiń mártebesine ıe bolǵan qoldanbaly jekelegen ǵylymı jetisikterimiz de bar. Biraq makroekonomıkalyq deńgeıde ekonomıkanyń, qoǵamnyń damýyna aıtarlyqtaı yqpal etetin ǵylymı áleýetimiz óte tómen. Búginde ǵylymnyń máselesi qoǵamǵa jaqsy tanys. Másele osylardy sheshýge tyryspaıtynymyzda bolyp tur. Alaıda jaǵdaıy múshkil ǵylymnyń máselelerin tıimdi sheshýge bolatyn joldar jetkilikti.

– Ǵylymı qaýymdastyq tarapynan osy jaǵdaıdy ózgertýge baılanysty usynystar boldy ma?

– Qazaqstan ǵylymyndaǵy jaǵdaıdy túzetýge baılanysty usynystar bolmady dep aıta almaımyn. Oǵan dálel retinde Ulttyq ǵylymı keńester ınstıtýtynyń qurylǵanyn aıtyp ótýge bolady. Biraq Ulttyq ǵylymı keńesterdiń jumysyna kedergi bolatyn birqatar tótenshe jaǵdaı boldy. Onyń ishinde Ulttyq ǵylymı keńesterdiń jumysyn synap, múshelerin tekserip, onyń quramyna yńǵaıly adamdardy engizý sııaqty áreketter oryn alǵany belgili. Eshkim Ulttyq ǵylymı keńesterdegi joǵary kásibı, adal, patrıottardyń únine qulaq aspady. Búginde naqty aıtqanda, Qazaqstan ǵylymyndaǵy kókeıkesti másele eki jaıtpen baılanysty, birinshiden ǵylymǵa bólinetin qarjynyń IJО́-niń 0,12 paıyzyn quraýy jáne strategııasy men qadamdarynyń jappaı bıýrokrattanýy. Sondyqtan da osylardy sheshýge nazar aýdarý kerek.

– 2025 jylǵa qaraı ǵylymǵa bólinetin qarjyny ulǵaıtý josparlanyp otyr. Eger qarjy kólemi ulǵaıatyn bolsa, birinshiden qandaı salalarǵa kóńil bólý qajet?

– 12 sáýir barsha qazaq eli Ǵylym qyzmetkerleriniń kúnin atap ótti. Bul kúni birqatar resmı shara, baıqaý, onlaın jıyn ótti. Jaqsy delik. Biraq osylaı atap ótýge qandaı negiz bar? Men «negiz joq» dep jaýap bergen bolar edim. О́ıtkeni Qazaqstandaǵy ǵylymnyń deńgeıi tómen. Osy turǵyda statıstıkaǵa nazar aýdaryp kóreıik. Scimago Journal & Country Rank derekterine súıensek, Qazaqstan ǵylymı kórsetkishteri boıynsha Hırsh ındeksinde álemdik reıtıngte 111-orynda tur (Scopus derekter bazasy boıynsha). Bul IJО́ Qazaqstannan birneshe esege tómen Kongo-Mozambık jáne Gabon-Jańa Kaledonııa elderi aralyǵyndaǵy kórsetkish. Al ǵylymı jáne ǵylymı-tehnıkalyq jarııalanymdardyń jalpy sany jaǵynan Ekvador men Efıopııa arasynda 61-orynda turmyz. Osylaısha, álemdik reıtıngte bir ǵylymı maqalaǵa silteme jasaý jaǵynan Kırıbatı men Aýǵanstan arasynda 204-oryndy alyp, Qyrǵyzstan (86-oryn) jáne Tájikstannan (112-oryn) keıingi kórsetkishke ıe boldyq. Bul qazaqstandyq ǵylymnyń tómen deńgeıin jáne ǵylymı zertteýlerdiń qajetsizdigi men tıimsizdigin kórsetedi. Osy oraıda Memleket basshysynyń «Jańa jaǵdaıdaǵy Qazaqstan: is-qımyl kezeńi» Joldaýyna oraı «Ǵylymdy damytý boıynsha ulttyq joba» daıyndaýǵa baılanysty elimizdegi ǵylymnyń deńgeıine alańdaýshylyq bildire otyryp, talantty ǵalym, fızıka-matematıka ǵylymdarynyń kandıdaty Eldar Knarmen birlesip «Uly ǵylym joly» doktrınasyn ázirledik. Resmı qujat bolmaǵanymen, búgingi ǵylym salasyndaǵy kózqarastardy, saıası ustanymdar jıyntyǵyn kórsetedi. Doktrınanyń negizgi maqsaty – otandyq ǵylymnyń kemshilikterin kórsetý ǵana emes, tyń usynystar men onyń damýyna yqpal etetin mehanızmderdi usyný.

– «Uly ǵylym joly» doktrınasynda osyndaı kókeıkesti máselelerdi sheshýge baılanysty naqty qandaı talaptar men usynystardy negizge aldyńyzdar?

– Doktrınada Prezıdent janyndaǵy reforma boıynsha joǵary keńestiń múshesi bolyp tabylatyn jáne elimizdiń Premer-mınıstriniń orynbasary qyzmetin atqaratyn ári jańa joǵary deńgeıli Ulttyq ǵylymı keńesti basqaratyn ǵylym spıkeri ınstıtýtyn engizýdi usynyp otyrmyz. «Uly ǵylym joly» doktrınasynda qazaqstandyq ǵylymnyń máselelerin túbegeıli sheshýdiń joldary kórsetilgen. Búginde bul qujat ǵylymı qaýymdastyqtyń talqysynda. Qazirdiń ózinde elimizdiń jáne sheteldiń ǵalymdarynan kóptegen pikir kelip túsýde. Endi ulttyq ǵylymdy damytý úshin ne isteý kerek degenge keletin bolsaq, birinshiden bólinetin qarjyny IJО́ 0,12-den 3-5 paıyzǵa kóterý (3 paıyz – sapa, 5 paıyz – damý men alǵa ozý); ǵylymı-zertteý tájirıbelik konstrýktorlyq jumystardyń (ǴZTKJ) basqarý formasyn bıýrokrattyqtan qarapaıym (ǵylymı) basqarý deńgeıine jetkizý. Búginde ǵylymı-tehnıkalyq damý jónindegi organdy basqarý quramynyń 80 paıyzyn sheneýnikter quraıdy. Mundaı jaǵdaıda eldiń ǵylymı-tehnıkalyq damýyn basqarý isin quramy 80 paıyz ǵalymdardan, 20 paıyz sheneýnikterden turatyn Ulttyq ǵylym keńesine berý kerek. Sonymen birge «Ǵylym týraly» zańdy jańa sapaly deńgeıge jetkizý, ǵylymı uıymdastyrý men ǵylymı ádistemege negizdelgen ǵylym jónindegi NQA-ny (normatıvtik quqyqtyq aktiler: reglament, erejesi, qujattary jáne t.b.) ózgertý; ǵylymı ıntendanttyq qoldaý qyzmetin qurý esebinen 25:4:1 ǵalymdardyń, ınjenerlerdiń jáne óndiristik personaldyń ara qatynasyn álemdik 1:2:42 standarttarǵa jaqyndaý etip qaıta qurylymdaý. Bizge stýdent kezimizde «tarıhta jeke tulǵalardyń, álde qalyń buqaranyń, al muny ǵylymǵa qatysty aıtatyn bolsaq, ǵylymı kóshbasshynyń, álde ǵylymı ujymnyń róli mańyzdy ma?» degen suraq qoıatyn. Jaýap belgili: ǵylymı kóshbasshy basqalarmen básekege túse otyryp tek ǵylymı ujymda ǵana ósip jetiledi. Osy ǵylymı kóshbasshylar qatarynan qazaqstandyq ǵylymǵa kerekti bilikti, jaýapty sarapshylar, myqty basshylar ósip jetiledi. Sondyqtan da ǵylymı-tehnıkalyq sala elimizdiń ǵylymı-tehnıkalyq damý baǵdarlamasyn josparlaý men júzege asyrý úshin júıeli túrde uıymdasqan bolýy kerek. Ǵylymı uıym men ǵalym – júıequraýshylar bolyp sanalady. Ǵylymı-tehnıkalyq damý baǵdarlamasyn josparlaý men júzege asyrýdyń basty quraly – irgeli jáne qoldanbaly ǵylymnyń bıýdjetten qarjylandyrylýy. Osylaısha, qarjylandyrý qurylymy úsh tarmaqtan turýy kerek: bazalyq joǵary deńgeıdegi konkýrstyq jáne bazalyq júıequraýshy qarjylandyrý ǵylym salasyn qarjylandyrýdyń basty quralyna aınalýy tıis. Sonymen birge konkýrs jarııalaǵan kezde granttardyń kólemin naqty belgilep ári sanyn shekteı otyryp, qosymsha granttyq qarjylandyrý men jekelegen ǵalymdardyń izdenistegi jobalary qarjylandyrylýy kerek. Materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn jetildirýdi sýbsıdııalaý úshin Centers of Excellence – Aldyńǵy qatarly tájirıbe dep atalatyn ujymdyq ortalyqtardy qurý konkýrstyq ótinimde kórsetilip, negizdelýi tıis. Osylaısha, sýbsıdııalaý boıynsha sheshimdi Ulttyq ǵylymı-tehnıkalyq komıtetter qabyldaýy qajet. Ulttyq ǵylymı-tehnıkalyq komıtetter qazirgi Ulttyq ǵylymı keńester atqaratyn jumysty atqarýy tıis. Bul – ǵylym men ekonomıkany damytýda eskeretin basty qadamdar.

– Sońǵy jyldary sarapshylar elimizde ǵylymnyń áleýeti tómendep barady degen pikir aıtýda. Al ǵylymı áleýetimizdi damytýdyń qandaı joldary bar?

– Elimizde jyl saıyn ǵylymnyń deńgeıi tómendep barady. Tipten Qazaqstan ǵylymy qartaıyp barady deýge bolady. Olardyń popýlıasııasy jańarady dep aıtý qıyn, al jastardyń ǵylymǵa kelýi qıyn. Bizde ǵalymdardyń sany (22 myń) sheneýnikterden (97 800) bes esege az. Al naǵyz ǵalymdardy, zertteýshilerdi, ınjenerlik-tehnıkalyq mamandardy ǵylymda erigip júrgenderden ajyratý úshin 22 myńdy 2-3 ese azaıtyp jatsaq, sonyń ózi jetkilikti. Alaıda sapasyz ǵalymdarmen sapaly ǵylym jasaý múmkin emes. Ǵylymǵa jaı ǵana jastar emes, kreatıvti oılaı biletin mamandar kerek. Al ol bilimniń enshisinde. Mektep pen joǵary bilim deńgeıindegi bilimniń bazalyq deńgeıi damýy kerek. Al ǵylymda maman sol alǵan bilimi men qabiletin paıdalana alady. Ǵylymdy bilim úrdisine belsendi engizý ýaqyt kúttirmeıtin másele. Iаǵnı aldaǵy josparymyzda jas talanttardy kósheden emes, ózimiz oqytyp, daıarlaý qajettiligi tur. Taǵy aıta ketetin mańyzdy másele, elimizde ǵylymı pikirtalastyń joqtyǵy. Eshkim eshkimmen pikir talastyryp jatpaıdy. Sebebi ol qabyldanbaıdy nemese olar qorqady. Bakalavr kórnekti professormen aıtysyp jatpaıdy, al PhD akademıkpen talaspaıdy, óıtkeni bakalavr men PhD ǵylymı mansaby professor men akademıkke táýeldi bolatyn sebepten de osyndaı daýlarda professor men akademıktiń jeńetini sózsiz. Pikirtalas bola qalǵan jaǵdaıda jas mamannyń pikiri bul jerde kerek bolmaı qalýy da múmkin. Jastardyń elden ketip jatqan sebepteriniń biri de osymen baılanysty. Batys elderinde 30 jasta professor dárejesin alý qalypty jaǵdaı. Al bizdegi professorlardyń ortasha jasy 50-60 jas. Aldyna maqsat qoıǵysh jastar 5-10 jyl kútkenimen, 20-30 jyl boıy ǵylymı dárejesin kúte almaıtyny anyq.

– Sońǵy jyldary ǵylymı ortada «aralas ǵylym» degen uǵym jıi qoldanyla bastady. Onyń mánisi nede?

– Búginde taza ǵylym uǵymy joq. XX ǵasyrǵa deıin ǵalymdar tarıhshy, genetık, fızık, hımık bolyp bólinse, HHI ǵasyrda ártúrli ǵylymı pánder sheginde ǵylymı zertteýler jasaıtyn «aralas ǵylymdar» paıda boldy. Mysaly, bıonıka, kıbernetıka, bıofızıka, bıohımııa, matematıkalyq fızıka, ekonometrııa, sosıometrııa jáne t.b. Tarıhty genetıkasyz, bıologııany matematıkasyz zertteý múmkin emes. Sondaı-aq ekonomıkalyq ǵylym túsinigi qarqyn alyp barady. Al matematıkalyq nemese áleýmettik apparatsyz myqty ekonomısti elestetý múmkin emes. Irgeli jáne qoldanbaly sosıologııa psıhologııa, fızıka, matematıka jáne hımııa salasyndaǵy zamanaýı zertteýler men jetistiktersiz damı almaıdy. XXI ǵasyrdyń ǵylymy – bul shekarasyz tanym jáne mamandyqtardyń quzyreti. Jańa zamannyń ǵylymy bir-birinsiz jasaýǵa kelmeıtin biryńǵaı jáne sıntetıkalyq ǵylym.

– Pandemııaǵa qaramastan byltyr elimizden 30 myńǵa jýyq maman, onyń ishinde tehnıka salasy, ekonomıster men muǵalimder ketken eken. Mamandar mıgrasııasynyń bulaısha beleń alýy qalypty qubylys pa, álde alańdaýshylyq bildiretin másele me?

– Qazaqtar men qazaqstandyqtar ıntellektýaldy ultqa jatady. Al ushqyr oılaý – ol bolashaq naryqtyń oılaýy. Resmı derekter boıynsha «Qazaqstan oqýshylardyń matematıka men jaratylystaný reıtınginde (TIMSS) top-10 tursa, al materıaldy oqý men túsiný jaǵynan (PIRLS) 27-orynda». Jas shahmatshylar, kıbersportshylar dotada, lıgada aldyńǵy orynda júrse, vırtýaldy oıyndarda, saýattylyǵy men bilim jaǵynan Vouchercloud versııasynda jasóspirimder ıntellekti boıynsha aldyńǵy ondyqta júr. Mysalǵa vokaldy alaıyq. Bul jaı ǵana óner emes, akýstıka, fızıologııa jáne psıhologııanyń toǵysyndaǵy salmaqty jáne joǵary deńgeıdegi presızıondy ǵylym. Reseı federaldy qyzmetiniń derekteri boıynsha Qazaqstan ǵylymynyń maqtanyshy bolatyn jastar Amerıkanyń maqtanyshy bolýy úshin Amerıkaǵa umtylýda. Sońǵy jeti jylda joǵary bilimi bar 300 myńnan astam jas elden ketken. Aldaǵy ýaqytta da bul kórsetkish kóbeımese, azaıa qoımaıdy. Halyqaralyq mıgrasııa uıymynyń derekteri boıynsha, jastar eldegi jemqorlyq, bıýrokratııa, qajetsizdik, bolashaǵy joq bolǵandyqtan, sondaı-aq toqyraýshylyq, kedeılik sııaqty kereǵar úrdisterden qashyp barady. Intellektýaldardyń elden ketýi bul ıntellektýaldyq mıgrasııa ǵana emes, bolashaǵymyzdyń mıgrasııasy. Búginde konkýrstar da, ǵylymı pánderdiń sany da kóbeıgen. Tapsyrystar da kóbeıdi, sáıkesinshe ǵalymdardyń sany artty. Jastardyń myńdaǵan jobalary ǵylymdy jaýlap aldy. Al «altyn jastarymyz» fızıkter men lırıkterdiń pikirtalasyn tyńdap klýbtarda júrgeni alańdatady. Ǵylym men ınnovasııanyń ısi de shyqpaıtyn granttar qandaı da bir áleýmettik kómekke aınalyp barady. Osy turǵydan alǵanda naǵyz ǵylymdy jalǵan ǵylymmen almastyryp jatyrmyz. Ǵylymı shyǵarmashylyqty esep berý men tapsyrys berýge, ǵylymı ıdeıalardy granttyq fantazııalarǵa, ǵylymı trendterdi kosmostyq qııalǵa, talanttarymyzdy ǵylymǵa, tehnologııaǵa, ınnovasııaǵa esh qatysy joq jastarmen almastyryp jatyrmyz. Bul jalǵan ǵylymı ataqqa malynǵan jappaı nemquraıdylyqty qoldaý dep bilemin. Qazaqstan kvazıǵylymı, jalǵan ǵylymı fantomdar men fantazııalar men elestiń eline aınalyp kete me dep alańdaımyn. Ǵylymnyń bıýrokratııalyq sıpaty sapaly ǵylymı ónimdi jasaıtyn tıimdi tehnologııalyq sıkldy júzege asyrýǵa múmkindik bermeı otyr. Sondyqtan da elimizdegi bıznes salasy qazaqstandyq erzas-ónimdi emes, sapaly sheteldik ónimdi qajet etedi. Ǵylym – sınergetıka men rezonans zańdaryna baǵynatyn eń myqty energııa kózi, qalpyna keltirýge bolatyn qor. Alaıda bıýrokratııalyq qadamdar ǵylymnyń da, ekonomıkanyń da damýyna keri yqpal etip otyr. Elimizde ǵylymı jáne tehnologııalyq aǵymdar sheneýnikterdiń baqylaýynda. Al olardyń arasynda eshqashan patrıot bola almaıtyn jaýapkershiliksiz sheneýnikter kóp.

 

Áńgimelesken

Elvıra SERIKQYZY,

«Egemen Qazaqstan»

Sońǵy jańalyqtar

Qazaqstanda alty óńir «qyzyl» aımaqta tur

Koronavırýs • Búgin, 09:57

13 mamyrǵa arnalǵan aýa raıy boljamy

Qazaqstan • Búgin, 09:39

Batys Qazaqstanda jańa qaýly shyqty

Aımaqtar • Búgin, 09:16

Balýan Sholaqtyń dombyrasy

О́ner • Búgin, 09:00

Jazǵa sálem joldaıyq

О́ner • Búgin, 08:55

Jylqyshy aýyldyń jaqsylyǵy

Aımaqtar • Búgin, 08:54

Sýdy únemdeý el úmitin aqtaı ma?

Aımaqtar • Búgin, 08:50

Qanmen jazylǵan kartınalar

Tarıh • Búgin, 08:45

Stýdentterdiń sóz saıysy

О́ner • Búgin, 08:41

Halyq únine qulaq asatyn ortalyq

Qoǵam • Búgin, 08:39

Egilgen tal-terektiń obalyna qalmaıyq

Ekologııa • Búgin, 08:37

Ońtaıly onlaın aýksıon

Tehnologııa • Búgin, 08:35

Qoldy bolyp jatqan qaraýsyz mal

Aımaqtar • Búgin, 08:30

Brakonerge buǵaý bolmaı ma?

Aımaqtar • Búgin, 08:28

2021 jyl – qalpyna kelý kezeńi

Koronavırýs • Búgin, 08:25

Kıik kúıik pe?

Ekologııa • Búgin, 08:18

Qaýiptiń betin vaksına qaıtarady

Medısına • Búgin, 08:15

Halyqpen 200-den astam kezdesý ótkizdi

Parlament • Búgin, 08:14

«Osyǵan deıin nege birikpedi?»

Medısına • Búgin, 08:13

Qorqynyshty seıiltý quraly

Medısına • Búgin, 08:11

«Qazaqstanym!» dep, qalamy júıtkip tur

Qazaqstan • Búgin, 08:10

Hantáńirden qanat qaqqan qaıratker

Qoǵam • Búgin, 08:08

8 raýndta – 8 mıllıon dollar

Boks • Búgin, 08:07

Úı salǵanǵa – úlken kómek

Qoǵam • Búgin, 08:05

Bartımen sheberlik baıqasty

Tennıs • Búgin, 08:05

«Jigitter bar narqasqa...»

Sport • Búgin, 07:59

Ekonomıka damý jolaǵyna shyqty

Ekonomıka • Búgin, 07:58

Túrkistannyń jańa dáýiri

Qoǵam • Búgin, 07:55

Avıasııa salasy qoldaýǵa muqtaj

Qoǵam • Búgin, 07:50

Merkeldiń memleketshildigi

Álem • Búgin, 07:47

Uqsas jańalyqtar