Olardyń qatarynda Shymkenttegi medısınalyq jáne tehnıkalyq gaz shyǵaratyn AirGaz zaýytynyń qyzmetkerleri de bar. Zaýyt basshylyǵynan bastap, qara jumysshysyna deıin ýaqytpen sanaspaı ter tókti. Erlikke para-par sol kezeńdi olar qazir tańdanyspen eske alady. Dál sol ýaqyt el úshin úreıli kezeń boldy. Sol ýaqytqa sál-pál sheginis jasap kórelik. Qarasha halyq kóktemge de jettik-aý degen tusta tosynnan karantın jarııalandy. Eldiń basty qalalary sanalatyn Nur-Sultan men Almaty jabylyp, aqyry tosqaýyl beketter Shymkentke de jetti. Qazaqstanda da naýqastar sany kún sanap artty. Shymkent aýrýhanalary aqyrynda naýqasty qabyldaýǵa shamasyz halge jetti. Oryn jetispedi. Naýqas kóbeıdi. Osy oraıda ókpesi qabynyp, erkin tynys ala almaǵan adamdar sany kúrt aspandady. Ottegine zárý, oǵan táýeldilik kún sanap bilindi. Áleýmettik jelide halyqtyń bir-birine kóńil aıtýy tipti jıilep ketti. Kúnde bir, tipti birneshe adam kóz jumdy. Úreı kóbeıdi. Halyq janazaǵa barýdan qaldy. Ol da kóptiń kóńiline qorqynysh sezimin uıalatty. Turǵyndar azyq-túlik pen dárihanaǵa ǵana shyqty. Al dárigerlermen qatar, jumysyn bir sátke toqtatpaǵandar qatarynda joǵaryda atalǵan zaýyt jumysshylary da bar.
Osy sátte Shymkenttegi ındýstrıaldyq aımaqta iske qosylǵan AirGaz krıogendi zaýytynyń qyzmetkerleri naýqastarǵa kómekke keldi. Sol jyly ǵana lısenzııasyn alyp, iske qosylǵan jańa kásiporyn naýryzdan bastap aýrýhanalarmen tyǵyz baılanys ornatyp, qajetin óteı bastady. Pandemııanyń órshigen tusynda dárigerlermen birge ár adamnyń ómirin saqtap qalýǵa kúshterin saldy. Barlyq jumys bir ǵana maqsat, bir múdde – el amandyǵy úshin jumyldyryldy. Bir qaraǵanǵa, zaýyt jumys istese, ottegin shyǵarsa, ony tasymaldasa, ne qıyndyq bar. Onda turǵan qaı erlik der?!
Aınalany indet jaılaǵan sátte, zaýyttyń avtobýspen jumysshylardy úılerine tasymaldaýy da kún sanap qaýiptirek bola tústi. Osyndaı qysyltaıań sátte, ujymnyń basshysy kazarmalyq jumys kestesine kóshýge sheshim qabyldady. Mańyzdy sheshim zaýyt úshin ǵana emes, ondaǵy jumysshylardyń, bile bilgenge olardyń otbasylary úshin de qajet ári durys áreket boldy. Sebebi zaýyttan úıge, úıden zaýytqa indet taramaıdy, tasymaldanbaıdy degenge kim kepil? Bul – birinshiden. Ekinshiden, osynda qona jatyp, ýaqytty únemdese, suranysy artqan ónimniń kólemi de artpaı ma? Ári-beriden soń, qaýipsizdik ár adam úshin mańyzdy emes pe?!. Sheshim qabyldandy, ol zaýyt eńbekkerlerine tanystyryldy. Ásirese, tótenshe jaǵdaı kezindegi, karantın ýaqytyndaǵy saqtyq sharalary táptishtep aıtyldy. Máselen, úılerine qoǵamdyq kólikpen nemese jeke kólikterimen ári-beri qatynap júrip, indet juqtyryp alsa, ony otbasyna, balalaryna juqtyryp alýy ábden múmkin ǵoı. Al kerisinshe ony jumysqa tasymaldap, mehanık ne aýa toltyrýshy, tipti ınjener aýyryp qalsa she?! Jumystyń toqyraǵany sol emes pe? Qudaı betin aýlaq qylsyn, barynsha saqtyq sharalaryn jasaıyq dep úndeý tastaldy ortaǵa. Ár jumysshynyń artynda ata-anasy, áıel bala-shaǵasy tur. Olar da ýaıymdady. «Meniń balam zaýytta qonyp, jumys isteı almaıdy» degender de tabyldy. «Kúıeýim ólip qalsa, bala-shaǵamdy sen asyraısyń ba?» dep kelispegen áıelder de shyqty. Biraq bul biren-sarany ǵana edi. Negizinen, kazarmalyq jumys tásiline kóship, zaýytta qonyp, osynda jumys istep, osynda tamaqtanýdy kópshilik durys túsinip, qajettilikten týyndaǵan mańyzdy sheshim ekendigine kóz jetkizdi. Qaı tusynan alyp qarasaq ta, bul durys sheshim edi.
Osynyń barlyǵy bir qaraǵanǵa ońaı, ózimen-ózi retteletin sharýadaı kóriner. Al shyndyǵynda, aıtýǵa ońaı, zaýytta tabany tozǵandar, qoly oıylyp, beli aýyrǵandar ǵana ony aıqyn sezdi. Olar sharshady. Olar da adam balasy emes pe?! Olar da qoryqty. Naýqastanyp qalsa she? О́zi juqtyryp alsa, ony úıine, otbasyna tasymaldap almaýyna kim kepil? Biraq sharshasa da, shydap baqty. Tósek tartyp, entigip jatqandarǵa, aýaǵa zar bolyp, zaýyt qaqpasy aldynda telmirgen jurtqa qarap, jigerin janyp, azamattyǵyna syn bolar dep eńbektendi. Sodan bolar, zaýyt eki aıdyń ishinde bir jyldyq jumys kólemin oryndap tastady. Zaýyttaǵy árbir qyzmetker eldiń amanaty, halyqtyń amandyǵy degen jaýapkershilikte júrdi. Osy rette, mańyzdy nárseni aıtý oryndy. Ottegi ónimine tender jarııalanyp, onyń jeńimpazyn kútip, kelisimshartqa otyrý kerek dep, zaýyt kúter bolsa, kemi bir aı ýaqyt ótip ketedi. Bir aı ottegi shyǵarylmasa, ony kútken qansha adamnyń ómirine keri áseri bolar ma edi? Tipti oılaýdyń ózi qıyn. Ne de bolsa, ónimdi jetkize bereıik, onyń sharty men qarjysy keıin bola jatar dedi. Mundaǵylar amanatqa adal bolýdy kózdedi. Adam kúshi jetpedi. Jabdyqtar da shydas bermedi. Kúni-túni damylsyz qosýly quraldar da tozady. Mine, osyǵan qaramastan, qondyrǵylar men qosalqy bólshekterdiń tozýyna qaramastan, pandemııa bastalǵannan beri zaýyt Shymkent qalasyna, Túrkistan men Qyzylorda oblystaryna ottegin jetkizdi. Medısınalyq ottegimen aýrýhanalardy úzdiksiz jáne táýlik boıyna qamtamasyz etti. Aq halattylarmen qatarlasa, adam ómirine arashashy boldy.
Syn saǵatta jumysshylar qaırattandy. Halyq arasynda asyl azamattar bar. Shúkir. Osy oraıda, zaýyt basshysy Asqar Tileýlesulynyń uıymdastyrýshylyq qabiletin, kópti uıyta alatyn, iske jumyldyra alatyn qasıetin de atap ótken abzal. Igi istiń basy-qasynda júrgen Asqar Batyrhanov oıymyzda bir ǵana maqsat boldy deıdi. «Ol – aýrýhanalardaǵy naýqastardy ottegimen úzdiksiz qamtamasyz etý». О́zi de aq halatty abzal jannyń uly emes pe?!. Adam janynyń arashasyna aınalǵan altyn qoldy dáriger ákesi Tileýles Tilenulynan alǵan tálimi, tárbıesi bolar, qaramaǵyndaǵylarǵa qamqorlyǵyn aıamady. Basshy retinde júktelgen mindeti de az emes. Jumysshylarǵa shynaıy qoldaý bildirdi. Jumysshylar da mundaı qamqorlyqty sezdi. Sodan bolar, sharshadym, ári qaraı shamam joq degender azaıdy. Bir-birine qoldaý, demeý ekenin sezindi olar. Bir adam ketse, qansha jumys aqsap qalatynyn bildi. Toqtamady. Eń qıyny, óz kezegin atqaryp, demalysqa ketýdiń ornyna ekinshi aýysymǵa da sol ózderi qaıta jumysqa shyǵyp jatty. Bul asa aýyr júk edi. Olar tynysy tarylǵandarǵa tynymsyz ottegi tasymaldaı berdi, tası berdi. Jetkize berdi. Joq deýge bolmaıtynyn kóz kórdi, qulaq estidi. Bul bile bilgenge, patrıottyq rýh, namys, jiger dep aıta alamyz.
Zaýyt qaýipti óndiris sanalǵandyqtan, aýmaqtyń eki betinen de qaqpa qoıylǵan. Barlyq tusta qaraqurym halyq. Bárinde bir qajettilik. Ol – ottegi. Aýrýhanada et jaqyndarynyń baryn aıtady. Qaqpadan ishke qaraı sekirip, entelep jatqandar da boldy. Alaıda olardy barynsha sabyrǵa shaqyrǵan. Osy oraıda kúzetshilerdiń eńbegi eren. Kóńili alaburtyp, alańdaýshylyq bildirgen topqa meılinshe jyly sóılep, ashynǵan halyqty meılinshe jubatqan. «Qazir osyndaǵy qyzmetkerlerdi túgeldeı batyr deýge keledi. Sebebi olar óz densaýlyqtary men bastaryn báıgege tigip, aıanbaı ter tókti. Jumys istedi. Sharshady. Tıtyqtady. О́zim de et pen súıekten jaralǵan adammyn. Biraq basshy retinde qaramaǵymdaǵylarǵa únemi qoldaý kórsetýim kerek. Sondyqtan olarǵa: – Sender maıdannyń alǵy shebindesińder. Kórinbeıtin jaýmen kúresip jatyrsyńdar» dep kúsh bergen.
Eriktiler de kómekke kelgen. Árkim qal-qaderinshe kómek bergen. Aýyr ballondardy kóterýge shamasy jetpeıtin qyzdar zaýyt jumysshylaryna ystyq tamaq tasyǵan. Bastysy, qysyltaıań sátte, el «bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol» shyǵara bildi. Álemdi sharpyǵan indet qazaq elin de bir silkintip ótti. Indet birjola joıyldy deýge kelmes. Ázir de eldiń ár bóliginde qylań berip, eldi eleń etkizip jatyr. Epıdemııalyq ahýal da árkelki. Birde jasyl, birde sary, endi birde qyzyl túske kirip ketip jatady. Degenmen qıyndyqtar artta qaldy, alda jarqyn kúnder bolsyn dep tileıik.
P.S. Aıtpaqshy, zaýyttaǵy erlikke para-par osy shynaıy tirshilikti sýretteıtin fılm de túsirildi. Belgili dramatýrg, prodıýser Baqyt Qılybaevtyń sheberlik mektebinen shyqqan fılm «Tynys» dep atalady. «Habar» agenttiginiń arnaıy tapsyrysy negizinde jaryq kórdi. Onda sol kezgi eldegi, onyń ishinde ottegi zaýytyndaǵy qıyn-qystaý kezeń baıandalady. Jumysshylardyń jankeshti eńbegi kóz aldyńyzda ótedi. Fılm elimizdiń basty arnalarynan kórsetildi. Áleýmettik jelide de joǵary kórsetilimge qol jetti. Kópshilik oń baǵasyn berdi.
Erlan QÝANDYQ,
Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi
ShYMKENT
