Úshinshi onjyldyq ta turaqtylyqpen núktelenip, berekemen bekidi. Azattyq eıforııasy artta qaldy. «Elý jylda – el jańa» depti ata-babalarymyz. Halyq danalyǵyna qaıran qalasyń. О́zgermegen, jańarmaǵan ne qaldy? San ǵasyr, san dáýirler synynan ótken salt-sana, ádet-ǵuryptyń ózi túgelge jýyq jańa sapaǵa ıe boldy. Árıne, táýelsizdiktiń nátıjesinde.
XX ǵasyr – tarıhtaǵy eń qasiretti, eń kúrdeli júzjyldyq. Dúnıejúzilik eki soǵystyń ekeýi de osy ǵasyrdyń ishinde ótti. Eki soǵystyń ekeýiniń de negizgi sebebi – úlken ulttardy boıynan qalmaı kele jatqan ózgeniń jerine kóz alartý, «ózgelerdi bıleý» degen ımperııalyq kókirek edi. Shovınızm fashızmge ulasty. Adamzatqa ólsheýsiz qaıǵy ákeldi. Sonyń bári tarıh taǵylymy. Al tarıhtan sabaq alǵysy kelmeıtin halyqtar sol muńly dáýirdi qaıtadan bastan keshýi ǵajap emes.
El óziniń kóshin túzep, jolǵa shyqty. Qazaqstan, erkin el boldy. Ulttyq mádenıettiń, ana tiliniń tynysy keńeıip, aýqymy ulǵaıdy.
Qaıta órleý jolyna tústi. Áıtse de, ańsap jetken azattyqty halyq qalaı qabyl aldy? Onyń mánin bul kúnde qalaı túsinedi? Sonyń shyn baǵasyn biletin kúıde me degen saýaldar til ushynda turady.
Bizdi alańdatatyny, baǵasyn bilmegen dúnıeniń qunyn túsirip almaımyz ba? Táýelsizdiktiń baǵasy nemen ólshenedi? Táýelsizdik degen uǵymǵa ne jatady? Erkindiktiń shegi joq, basy-aıaǵy belgisiz, baılamy ne toqtaýy joq, dereksiz dúnıe me? Osyndaı suraqtar oqtyn-oqtyn oıǵa oralady da turady. Tatýlyqty tumar etken ult qana bıikke bet túzeri anyq. Ony ýaqyt dáleldep keledi.
Otanǵa degen janashyrlyq, árbir jetistigine jelpiný eldi órge bastaıtynyn óz ultymyzdyń talaıly taǵdyry talaı márte dáleldep keledi. Keıde, shirkin, osynaý bir ózine birneshe memleket syıyp ketetin ulan-baıtaq jerdi ata-babalarymyz san ǵasyrlar boıy qanattyǵa qaqtyrmaı, tumsyqtyǵa shoqtyrmaı qalaı aman saqtaǵan dep tańdanamyz. О́z saýalymyzǵa ózimiz jaýap taýyp: «Naızanyń ushymen, bilektiń kúshimen» dep maqtanamyz. Durys-aq. Eshbir qatesi joq. Tegeýrindi kúshtiń tetigi júrek qýatynan nár alǵanda ǵana qozǵalysqa kelmek. Salmaǵy aýyr uly iste de, jeke-dara jekpe-jekte de rýhy myqty utady. Jaıshylyqta árqaısysy bir-bir túıe aıdap, jeke jaılaıtyn jurtymyzdyń jaýǵa bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵaryp, tastúıin tegeýindi kúsh bolyp attanýy sondaı naǵyz otansúıgishtik rýhtyń kórinisi. Ár qazaqtyń kókireginde birtutas ulttyq sezim basqanyń bárinen bıik tursa, qandaı ǵanıbet! Osy oılar árbir azamattyń kókireginde saırap tursa, qıyndyqtardyń bárin artta qaldyrarymyz anyq.
Elbasymyzdyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasyndaǵy myna bir ózekti oı árbir adamnyń sanasynda qattaýly turýy qajet. «Jańǵyrý ataýly burynǵydaı tarıhı tájirıbe men ulttyq dástúrlerge shekeden qaramaýǵa tıis. Kerisinshe, zamana synynan súrinbeı ótken ozyq dástúrlerdi tabysty jańǵyrýdyń mańyzdy alǵysharttaryna aınaldyra bilý qajet. Eger jańǵyrý eldiń ulttyq-rýhanı tamyrynan nár ala almasa, ol adasýǵa bastaıdy. Sonymen birge rýhanı jańǵyrý ulttyq sananyń túrli polıýsterin qıynnan qıystyryp, jarastyra alatyn qudiretimen mańyzdy. Bul – tarlan tarıhtyń, jasampaz búgingi kún men jarqyn bolashaqtyń kókjıekterin úılesimdi sabaqtastyratyn ult jadynyń tuǵyrnamasy. Men halqymnyń taǵylymy mol tarıhy men erte zamannan arqaýy úzilmegen ulttyq salt-dástúrlerin aldaǵy órkendeýdiń berik dińi ete otyryp, árbir qadamyn nyq basýyn, bolashaqqa senimmen bet alýyn qalaımyn», deıdi Elbasy óziniń ulaǵatty sózinde.
Uly birlik – otansúıgishtik rýhtyń asa bir qasıetti máıegi. Tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaevtyń táýelsizdik jolynda tý etip kótergen reformatorlyq ıdeıalarynyń biri – «qazaqstandyq otansúıgishtik» uǵymymen astasyp jatýynyń tereń mánin de sodan izdegen jón. Elbasy oǵan eńseli eldigimizdi tanytar súıenish retinde qaraıdy. Onyń aıasy ádettegi tarıhı tanym zerdesinen keńirek. Qazaq qoǵamynyń búgingi sıpaty jáne onyń aldynda turǵan qazirgi tyń turpaty mindetterge sáıkes sony óris alǵan.
Buryn-sondy damý úrdisinde otansúıgishtik uǵymy bizde negizinen birtekti halyqtyń basyn biriktirip, bir maqsatqa jumyldyrýǵa qyzmet etip kelgeni belgili. Sonaý Móde han, Jánibek pen Kereı, Táýekel men Táýke, Esim men Qasym, keıingi Abylaı men Ábilqaıyrdyń tusyndaǵy ahýal da osyndaı bolatyn. Al qazir eldik maqsattardy kópultty qoǵam jaǵdaıynda sheshý kerek. О́zgemen sanaspaı, ózimdikin isteımin deý ólermendik bolar edi. Ártúrli sebeptermen qalyptasqan naqty tarıhı shyndyqqa shekeden qaraý eshqashan da el taǵdyryna degen janashyrlyq bolyp shyqpaıdy. Naǵyz janashyrlyq qıynnan qıystyryp jol taba bilýmen baǵalansa kerek.
Elbasy usynǵan jańa ulttyq ıdeıanyń mazmuny da qoǵamdyq damýǵa basqasha, osy zamanǵy turǵydan qaraý úrdisine saı aıqyndalǵan. Ol óziniń «Qazaqstannyń bolashaǵy – qoǵamdyq ıdeıalyq birliginde» degen eńbeginde: «Kóp ultty Qazaqstanda jalpyulttyq múddelerdi júzege asyrýdyń bir ǵana joly bar ekeni aıdan anyq. Ol qazaq ultynyń biriktirýshi róli jaǵdaıynda barlyq halyqtardyń teńdigin qamtamasyz etý», dep jazady. Soǵan oraı memlekettik organdar men qoǵamdyq uıymdardyń qyzmeti de halyqtyń ómirdiń ártúrli salalaryndaǵy ózara aralas-quralastyǵynyń aıasyn keńeıtip, jarasymyn kúsheıtýge jáne olardyń rýhanı yntymaqtastyǵyn táýelsiz memleket qurý jolyndaǵy ortaq maqsatqa bastar sheshýshi kúshke aınaldyrýǵa baǵyttalýy kerek. Muny árbir isinde kúni búginge deıin dáleldep keledi.
Shyndyǵynda qazaq halqynyń ulttyq sanasynyń qaınar basynda halqymyzdyń kemeńger bıleri Tóle, Qaz daýysty Qazybek, Áıteke bıler turǵany haq. Sóz joq, bul arada bir dáýir ishinde olardyń ókshesin basqan, danalyǵy tasqan, sheshendigi asqan, bir ózi dala akademııasy bolǵan Buqar jyraýdy eske alǵanymyz jón. Uly jazýshy Muhtar Áýezov aıtyp ketkendeı, «tynyshtyq zamanda qııýy qashyp, qysylshań zamanda sasqan elge jol tabatyn, bet nusqaıtyn, kemeńger, kórgeni bolǵan» bıler men jyraýlar qazaq tarıhynda rýh-ańyz dese de bolady.
Úsh kemeńger oıshyldyń zamanynda qalyptasa bastaǵan ulttyq memlekettik bitimimiz, birtutastyǵymyzdyń úrdisi keshegi otarshylyq kezeńinde de eldi joǵalyp ketýden saqtady. Ordabasyǵa kelip toǵysqan Tóle bı bastaǵan bir arna, Qazybek bı bastaǵan ekinshi arna, Áıteke bı bastaǵan úshinshi arna – ortaq búkilhalyqtyq arnaǵa aınaldy. Mine, sol kemel arna sýalmaı, eldiń birligin, yntymaǵyn molshylyq-tirshilik zamanyna jetkizdi.
Elbasy óziniń eńbekterinde, maqalalary men sózderinde eldigimiz sol alyptar dáýirinen taǵan tartqanyn aıtyp, táýelsizdigimizdi ár qyrynan ashyp kórsetip keledi. Oǵan qosa árbir azamat ózin memlekettiń ótkenine, búginine jáne erteńine tikeleı qatysty sezinip, Otan taǵdyry úshin ózine jeke jaýapkershilik júkteletinin tereń paıymdasa degen nıetin jetkizdi. El ómirine qatysty san alýan máselelerdiń barshaǵa birdeı jaqyn ári túsinikti bolýy da osyǵan baılanysty. Mine, osyǵan qarap tabıǵatynan demokratııalyq sıpaty basym dalalyq mádenıet úrdisinde de el bıleýshini eldiktiń sımvoly, halyq birligi men yntymaǵynyń basty tutqasy dep tanýymyz zańdy. «Hanyn syılamaǵan el azady» deıdi halyq máteli. «Hannyń jaqsy bolmaǵy – qarashanyń eldigi» degen Buqar jyraý babamyz. Bul yntymaǵy jarasqan eldiń basty ustyny.
Qazaqstan táýelsizdigi degende oıǵa tarıhtyń ótkelderi oralady. Sodan baryp, ulttyq táýelsizdigimizdiń tulǵasy kórinedi. Biz, árıne, kók baıraǵymyzdan bastap, jaqsy nyshandardyń bárin tizbelep shyqsaq ta artyq etpes edi. Rasynda bul kıeli uǵym ultymyzdyń uly murattaryn shaıqap oıatty. Muny daıyn kúıinde «qujattan» ala qoıǵanymyz joq. Biz ony óz qolymyzben, taǵdyr-talaıymyzben túzý ústindemiz, besigin túzeýdemiz. Qazaqtyń tútinin tútetip, oshaǵyn qozdatatyn qazaq qana. Táýelsiz bolsaq, aspannan altyn jaýardaı sezingenimiz de ras. Armanshyl, asqaq qazaq balasyna ǵana tán balańdyq. Táýelsizdikti túzý kerek eken. Keıde, kórgen qıyndyq, basymyzdan keshken aýyrlyq osy táýelsizdigimizdiń sadaǵasy emes pe degendi de jıi aıtamyz, jıi estımiz. Artyq sóz, asylyq sóz. Eldigimizdiń narqyn belgilep, saýdaǵa salǵandaı tirlik bul. Erkindik izgi jaýapkershilik emes pe?! Osyndaı kıeli uǵym, eldik negizderge kelgende saýǵalasýdyń, saýdalasýdyń jóni bar ma?! Táýelsiz týdyń astynda táýelsiz kún keshýdi sezinýden artyq baqyt bar ma eken, osy?!
Otanǵa degen mahabbatty adamgershilik qaǵıdalarynan bólip qaraýǵa áste bolmaıdy. О́ıtkeni ol abstraktyly uǵym emes. «Otan – tirisi bar, ólisi bar, tipti týmaǵandary bar – búkil rýlar men urpaqtardyń rýhanı baılanysy», – deıdi orys qalamgeri Dımıtrıı Merejkovskıı. Iаǵnı Otan degeniń – halyq. Halyq degeniń – adam. Adamdy súıý, oǵan jaqsylyq jasaý, janashyr bolý – adamgershilik belgisi. Bul Elbasymyzdyń: «Bolashaqta ulttyń tabysty bolýy onyń tabıǵı baılyǵymen emes, adamdarynyń básekelik qabiletimen aıqyndalady. Sondyqtan árbir qazaqstandyq, sol arqyly tutas ult HHI ǵasyrǵa laıyqty qasıetterge ıe bolýy kerek. Mysaly, kompıýterlik saýattylyq, shet tilderin bilý, mádenı ashyqtyq sııaqty faktorlar árkimniń alǵa basýyna sózsiz qajetti alǵysharttardyń sanatynda» degen tujyrymymen úndesedi.
Egemendiktiń irgetasyn bıiktete túsý erteń búgingi jastardyń úlesine tıeri anyq. Sondyqtan jastar tárbıesi keleshek úshin mańyzdy másele. Árbir adamnyń boıynda óz Otanyna degen patrıottyq sezimi bárinen joǵary turǵany abzal. Egemendik búgin ash, erteń toq jaǵdaıǵa qatysty uǵym emes. Onyń bári ishki sharýa, ózimiz túzeı alatyn is. Ol bizdiń urpaqtyń menshigi emes, ony bireýge bere salatyn, aıyrbastaı salatyn, ne sata salatyn nárse emes. Ol máńgilik uǵym. Keleshek sheksiz jalǵasa beretin urpaqtyń da menshigi, bizden burynǵy árýaqtardyń da menshigi. Buryndary da eldiń tańdaýy – egemendik bolǵan, keıingilerdiń de kókeıinde sol sóz kúmbirlep turary daýsyz.
