Sarsańǵa salǵan kólik salyǵy

Salyqqa salǵyrt qaraıtyndar kóp

Buryn kóligi bar kópshilik «temir tulparynyń» salyǵyn ár jyl­dyń aıaǵyna qaraı tóleı­­tin. Byltyr 10 jeltoqsanda Sa­l­yq kodeksine engizilgen ózgeris­­­ter­ge baılanysty kólik saly­ǵyn tóleý merzimi kelesi jylǵa aýys­ty. «Kólik salyǵyn ke­ıin­ge she­gerý eń aldymen ózin ózi bas­­­qarý organdarynyń bıýdjet qa­ra­jatyn tolyq ıgerýi úshin ja­saldy. Salyq jyl so­ńynda tús­ken kezde jergilikti ákim­dik­ter bıýdjet qarajatyn ıgerip úlgermeıtin. Endi 2021 jyldan bastap salyq tóleý merziminiń uzar­tylýyna baılanysty jergi­likti ózin ózi basqarý organdary­na bıýdjetti ýaqtyly ıgerý múm­kindigi týdy. Sondaı-aq kólik sa­lyǵyn tóleýdiń shekti merzimi ár jyldyń 31 jeltoqsany emes, kelesi jyldyń 1 sáýirine de­ıin shegerilýi halyqtyń áleý­met­tik jaǵdaıyna da tıimdi bol­ǵany anyq. Bul zań endi ózger­meı­di, udaıy solaı bolady», deı­di Qar­jy mınıstrligi Mem­le­ket­tik kirister komıteti bas­q­ar­ma bas­shysynyń orynbasary Aınur Sartaeva.

Zańdaǵy ózgeriske sáıkes 2020 jyldyń kólik salyǵyn tó­leý merzimi – 2021 jyldyń 1 sáýi­­ri. Al 2 sáýirden bastap ár­bir ke­shik­tirilgen kún úshin ósim­­­pul esep­teledi. Komıtettiń má­li­­meti boıynsha jyl ba­­sy­­nan 13 sáýirge de­ıin kólik salyǵynan bıýdjet­ke 25,5 mlrd teńge tússe, bıyl­ǵy 31 naýryzdaǵy jaǵdaı bo­ıyn­­sha jeke tulǵalardyń mem­le­ket­ke be­re­shegi 13,9 mlrd teń­geni qu­ra­ǵan. Al jer men múlik sa­lyq­tary boıyn­sha aza­mat­tardyń jalpy qaryzy 2 mlrd teńgeden asady. Kórsetkishterden kóri­nip turǵandaı, kópshiliktiń kó­lik salyǵyna qaryzy kóp. Tipti qa­ryzǵa on myńdap emes, mıl­lıondap batqandar bar. Mysaly, Almaty qalasynyń turǵyny G. esimdi azamattyń kólik salyǵy boıynsha bereshegi 7 973 275 teńge bolǵan. Ol 2008 jyldan beri salyǵyn tólemegen. Son­daı-aq Almaty qalasy Medeý aýdanynyń turǵyny 2011 jyldan búginge deıin mindetti tóle­min tólemegenine baılanysty qa­ry­zy 7 283 437 teńgege jetken. Osy óńirdiń B. degen taǵy bir tur­ǵynynyń bereshegi 5 263 616 teń­geni quraǵan. Mine, osyndaı my­sal­dardy kóptep keltirýge bolady.

Jalpy, kópshilik kólik sa­ly­ǵy­na salǵyrt qaraıdy. Onyń s­ebep­teri kóp. Bul eń birinshi salyq kólemine baılanys­ty bol­sa kerek. О́ıtkeni kólik saly­ǵy aı­lyq eseptik kórsetkish negi­zin­­de esepteletindikten, jyl sa­ıyn ósip otyrady. Onyń ús­tine jeńil kólik 2013 jyl­dyń 31 jel­t­oqsanynan keıin qurasty­rylsa nemese osy ýaqyttan keıin Qazaqstan aýmaǵynda tirkelgen bolsa, onda salyq kólemi tipten ulǵaıady. Mysaly, 3000-3200 tekshe santımetr – 35 AEK, 3200-3500 tekshe santımetr – 46 AEK, 3500-4000 tekshe santımetr – 66 AEK, 4000-5000 tekshe santımetr – 130 AEK jáne 5000 tekshe santımetrden joǵary – 200 AEK. Bıyl bir aılyq eseptik kórsetkish kólemi 2917 teńge boldy. Eskere ketetin jaıt, halyq 2021 jyly byltyrǵy kólik salyǵyn tóledi. Sondyqtan salyq 2020 jyldyń aılyq eseptik kórsetkishimen (2651 teńge) eseptelgen.

«Jeńil kólik salyǵynyń mól­­­sheri qozǵaltqyshtyń kóle­mine qaraı eseptelse, júk kólik­teri – júk kóterý salmaǵyna qa­raı, av­tobýs salyǵy otyratyn oryn sa­ny­na baılanysty bolady», deıdi mamandar.

О́z kóliginiń salyǵyn bilgi­si kelgen azamattar E-Salyq-Azamat mo­bıldi qosymshasyn tele­fon­ǵa júktep, ondaǵy «Kal­kýlıa­­­tor» aıdaryn paıdalanýǵa bola­dy. Sondaı-aq Memlekettik kiris­­­ter komıtetiniń kgd.gov.kz saı­ty­nan nemese «1414» bir­yń­ǵaı baı­lanys ortalyǵyna qo­ńy­raý shalý arqyly da anyq­taýǵa bolady.

Sergeldeńge túsken halyq

Salyq júıesinde qarapaıym halyq túsinbeı júrgen másele kóp. О́tkende kólik salyǵyna baı­lanysty Facebook áleýmettik jelisinde jazba qaldyrǵanymyz bar. Sonda jazylǵan pikirlerden jurt­shylyqtyń salyq júıesine degen ókpesi qara qazandaı eke­nin ańdadyq. Tursynbek degen aza­mat: «Mashına kórmegeli bes jyl bolsa da, kólik salyǵy ke­lip turady, tólemeıin deseń, bú­kil shotyńdy jaýyp tastaıdy», dep qynjylsa, Qaraqat Saý­ryq­tegi: «Maǵan 1 mln teńge kó­le­minde kólik salyǵy kelgen. Qujattarymdy qolyma alyp, salyq organdaryna aryz jazyp ketkenmin. «Qatelik kompıýterden ketken ǵoı» dep bir jigit saspaı aıtyp otyr», deıdi.

Al Zarına Mosqaý esimdi árip­tes­imiz ómirinde kólik aıdama­ǵan ákesine djıptiń salyǵy kelgenin ashyna jazdy. «Ákem – ómiri kólik tizgindemegen kisi. Mashına aı­daý­ǵa kózi de jaramaıdy. Bi­raq byltyr djıp kóligine dep sa­­lyq kelip tur. Sodan tekserip, ál­­­gi kóliktiń qojaıynyn taýyp al­­dyq. Mashınasyn uıalmaı-qy­zar­­­maı ákemniń atyna tirkep qoıypty. Munyńyz ne desek, kúmiljigennen basqa esh­teńe aıt­pady. Qaıta ákem adam­ger­shi­likke salyp, ári qaraı daý­las­paı qoıa saldy», deıdi Zarı­na. Sonda djıp ıesi ózi tanymaı­tyn bóten azamattyń atyna mashınasyn qalaı tirkegen, qujattaryn qaıdan alǵan? Álde «Barmaq basty, kóz qystynyń» keri me? Sonda jeke málimetterdi saq­taý­dyń qaýipsizdigi degen qaı­da qaldy?

Quzyrly organdar­dyń máli­metter bazasynan ket­ken osyn­daı kemshilikter jurtshy­lyq­tyń olarǵa degen senimine selkeý túsirip-aq tur. Áleýmettik jelilerdegi pikirlerdi saralasaq, kópshilik baıaǵyda satylyp ketken kólikterine qaıta-qaıta sa­lyq kele beretinine narazy. Tipti Anar Jeksembaı degen jeli qoldanýshy ákesiniń 1997 jyly satylyp ketken kóligine byltyr salyq kelgenin aıtady. Qaıta halyq kónbis. Kónbis bolmasyna da shara joq. Eger salyq ýaq­tyly tólenbese, azamattyń barlyq esepshoty buǵattalady, depozıtine shekteý qoıylady, banktiń bári oǵan shot pen karta ashýdan bas tartady. Onyń ústine sot oryndaýshysynyń qyz­metine tóleıtin qosymsha aqy taǵy bar. Son­dyqtan amal joq, salyq jón­siz kelip tursa da, moıynsu­nyp, tóleýge májbúr.

Sonymen, kólik birneshe jyl bu­ryn satylyp ketse, biraq sa­ly­ǵy burynǵy qojaıynynyń atyna kele berse, ne isteý kerek? Bul saýaldy Qarjy mı­nıstr­­ligi Memlekettik kirister komı­tetiniń О́ndiristik emes tólem­derdi ákimshilendirý basqarmasy basshysynyń orynbasary Ol­jas Otarǵa qoıdyq. Onyń aı­týyn­sha, buryn kóliktiń bári se­nim­hatpen satylyp kelgen. Al senimhat arqyly satylǵan kó­lik burynǵy ıesiniń atynda qala beredi. «Memlekettik ki­ris­­ter komıteti ýákiletti or­gan­­nyń málimetteri negizinde sa­lyq esepteıdi. Eger ol mekeme aty­ńyzda kólik tirkelgen degen aq­parat berse, salyq zańnamasy bo­ıyn­sha salyq esepteımiz. Sol úshin Ákimshilik polısııa ko­mı­tetinen kólik tirkelgen-tirkel­megeni jóninde anyqtama alǵan jón. Sol anyqtamany ózińiz turatyn aýmaqtyq memlekettik kirister (salyq) organdaryna aparyp kórsetý kerek. Eger aty­ńyzda kólik shynymen de tir­kel­­megen bolsa, salyq qyzmet­ker­leri tólemdi alyp tastaıdy. Bolmasa, E-Salyq Azamat mo­bıl­di qosymshasyn júktep alyp, «Salyq ámııany» aıdarynda ornalasqan salyq salý nysandary bólimin tańdaý kerek. Onda «túzetý» degen bar. Osy túzetýge qajetti málimetti engizgen jón», deıdi O.Otar. Maman júrmeı­tin, jaramsyz kólikti de men­shik múlki retinde esepten shyǵa­ryp tastaý kerektigin, eger esepten shy­ǵarylmasa, oǵan da salyq esep­teletinin eske saldy.

Sonymen qatar urlanǵan kó­lik­ke de salyq eseptelýi múmkin. Sondyqtan kólik qoldy bolǵan jaǵdaıda salyq organdaryna qylmystyq is qozǵaý faktisin ras­­taıtyn aqparatty usyný kerek. «Kólik quralyn urlaý tý­ra­ly qylmystyq is qozǵalǵan kún­nen bastap salyqty esepteý toq­tatylady jáne qylmystyq is toq­tatylǵan nemese kólik keri qaı­tarylǵan kúnnen bastap sa­lyq qaıta esepteledi», delingen ve­domstvonyń málimetinde.

Jaqynda kólik salyǵyna baı­­lanysty ótken brıfıngte Mem­­lekettik kirister komıteti men Ishki ister mınıstrligine qa­ras­ty Ákimshilik polısııa ko­­­mı­tetiniń arasynda vedom­st­vo­­aralyq aqparattyq jú­ıe­­ler­di birizdendirý júrip jatqany aıtyldy. Iаǵnı eki me­kemeniń kó­likke qatysty aq­pa­rattyq jú­­ıesi birigip, «In­tegra­sııalan­ǵan derekter bazasyn» qura­maq. Eger bul júıeler bir izge tús­se, bola­shaq­ta kólik salyǵy­na baılanys­ty keleńsizdikter bolmaı­dy dep sendirdi vedomstvo ókilderi.

Kólikpen kóp júrgen kóp tóleýi kerek

Negizi álemniń kóptegen damyǵan elinde kólik salyǵy degen joq. Mysaly, AQSh-ta kólik salyǵy benzın qunyna qosylǵan. Mundaǵy júıe «kólikpen kim kóp júredi, sol kóp tóleıdi» degenge saıady. Danııalyqtar da mundaı tólem túrinen bosatylǵan. Al Fransııa kólik salyǵyn 2001 jyldan bastap alyp tastady. Izraıl bolsa, kólik salyǵy kólemin qorshaǵan ortaǵa zııan­dy qaldyqtardy bólý deńgeıi­men ólsheıdi, ıaǵnı kólik neǵur­lym eski bolsa, soǵurlym salyǵy joǵary bolady. Izraıldiń kólikteri 2009 jyldan beri 15 eko­logııalyq topqa jiktelgen. Munda elektromobılderge je­ńil­dik jasalǵan.

Álemdik sarapshylardyń kóbi kólik salyǵyna kelgende Amerıkadaǵy alym júıesi bárinen ádiletti dep sanaıdy. AQSh-ta kólik satyp alǵan adam birden birjolǵy salyq tóleıdi. Onyń kólemi kólik baǵasynyń 1-7%-yn quraıdy. Sodan keıin kólikten jyl saıyn salyq alynbaıdy. Alaıda kóligi bar adamǵa benzın qymbatyraq satylady. Kóp júrgen kólik janarmaıdy da kóp tutynady degen sóz. Demek kóp júrgen sa­ıyn kóbirek shyǵyndalasyń. Amerı­kalyqtardyń kólik júr­gizý­shi­lerinen alatyn bar alymy osy. Esesine, kólik qo­jaıyndarynyń salyqqa bola júıkesi tozbaıdy, júıeden shı shyqty dep biz sııaqty sergeldeńge túspeıdi, bárin janar-jaǵarmaı stansalary ózderi retteıdi.

Osyǵan uqsas tásildi Qazaq­stanǵa da engizeıik dep byltyr birqatar ekonomıst másele kóterd­i. Úkimettik deńgeıde ót­­ken jıyn­­dardyń birinde Wesing Eac kompanııasynyń bas­­shysy Ulan Qamshybaev kólik salyǵyn joıý kerektigin aıtyp, Memlekettik kirister komıtetiniń tóraǵasy­na usynyspen shyqqany esi­miz­de. Onyń pikirinshe, kólik salyǵynyń kóleńkeli tusy kóp. Mysaly, bul tólem túrin jeke tulǵalar ǵana tóleıdi, al mem­le­kettik mekeme, bıýdjettik uıym­­darǵa qarasty kólik salyǵyn esh­­kim tólep jatqan joq. Onyń ús­ti­ne soǵys ardagerleri jáne oǵan teńestirilgen adamdar, tyl eńbekkerleri, Keńes Odaǵynyń Batyrlary men Sosıalıstik Eńbek Erleri, «Halyq qahar­many», «Qazaqstannyń Eńbek Eri» ataqtaryna ıe bolǵandar, III dárejeli «Dańq» ordenimen jáne «Otan» ordenimen nagrad­talǵandar, «Batyr ana» ataǵyna ıe bolǵan nemese «Altyn alqa» ne «Kúmis alqamen» mara­pat­talǵandar salyqtan bosatyla­dy. Bul – durys, árıne. Biraq keı­bir azamattar qymbat kólikterin atasynyń nemese anasynyń atyna tirkep qoıyp, ózderi salyq­tan jaltaryp júr. Sondyq­tan ekonomıster qoldanystaǵy kó­lik salyǵyn múlde alyp tas­­tap, Amerıkadaǵy sekildi ózge­she tásildi engizý áldeqaıda tıimdi dep sanaıdy.