AQSh 2001 jylǵy 11 qyrkúıektegi terrorlyq shabýyldardan keıin osyndaı jaǵdaıdy bastan ótkerdi. Keıinirek Donald Tramp prezıdenttikke saılanǵan soń taǵy da kezikti. Munyń eń jarqyn mysaly – Tramptyń AQSh-ty 2015 jylǵy Iran ıadrolyq kelisiminen shyǵarý týraly birjaqty sheshimi.
Resmı túrde «Birlesken is-qımyl jospary» (JCPOA) dep atalatyn bul kelisimge birneshe jylǵa sozylǵan kúrdeli kelissózderden keıin ǵana qol qoıylǵan edi. Biraq Tramp Iranǵa qarsy keýdemsoq jáne qysqa merzimdi «barynsha qysym» strategııasy retinde odan bas tartty. Prezıdenttik oryntaqqa endi Djo Baıden jaıǵasqan soń, osy aıda Venada bastalǵan kelissózder álemdik derjavalardyń kelisimdi saqtap qalýyna dıplomatııalyq múmkindik beredi.
Kelissózder sátti aıaqtalady dep úmittenemiz. О́ıtkeni Tramptyń «barynsha qysym» jospary júzege aspaıtynyna kýá boldyq. Iran bıligi 2018 jyly AQSh «Birlesken is-qımyl josparynan» shyqqannan keıin kelisimniń keı tarmaqtaryn buza bastady. Sodan beri Iran ýrandy baıytýdy birtindep arttyryp, baıytylǵan ýran qoryn 14 ese kóbeıtti. Sondaı-aq halyqaralyq baqylaýshylardyń ıadrolyq nysandaryn tekserýine kedergi keltirdi. AQSh-tyń esepteýi boıynsha, keıingi ýaqytta Irannyń ıadrolyq qarqyny artyp, bir jylda oryndaıtyn jumysty 3-4 aıda atqaryp tastap otyr.
Tramptyń durys josparlanbaǵan strategııasy ıadrolyq qarýdyń taralý qaýpin arttyryp qana qoımaı, sonymen birge, Irannyń óńirdegi áskerı áreketterin tejeı alǵan joq. Parsy shyǵanaǵynda, ásirese Irakta AQSh-Iran shıelenisi kúsheıip, Iran men Izraıl arasyndaǵy jıi-jıi bolatyn qaqtyǵystar jańa sıpat aldy.
AQSh-ty alańdatatyn taǵy bir másele – Iran bıligi Qytaımen aradaǵy qarym-qatynasty nyǵaıtý arqyly halyqaralyq qoǵamdastyqtan oqshaýlanýyn báseńdetti. Sonyń ishinde taıaýda ǵana qol qoıylǵan 25 jyldyq ekijaqty kelisim bar. Sol arqyly Beıjiń bıligi atalǵan elge kóp mólsherde ınvestısııa quıady, esesine Iran munaıy men gazyn Qytaıǵa arzan baǵamen ári turaqty jetkizip otyrmaq. Qaýipsizdik pen keńeıtilgen barlaý jónindegi yntymaqtastyq ta kelisimniń bir bóligi.
Tramp josparlaǵandaı, AQSh sanksııalary Iran ekonomıkasyn toqyratyp tastady. Iran tipti COVID-19 vaksınalary men medısınalyq quraldardy ımporttaýda da aıtarlyqtaı qıyndyqtarǵa tap boldy. Osyǵan qaramastan, Iran bıliginiń negizgi elementteri Tramppen teketiresten zııan shekken joq, kerisinshe kúsheıe tústi.
Osyndaıda Islam revolıýsııasy kúzet korpýsyn atap aıtqan jón. Byltyr osy korpýstyń syrtqy jáne jasyryn operasııalar jónindegi jetekshisi, general Kassem Sýleımanı AQSh-tyń dronmen jasaǵan shabýylynda qaza tapty. Sol oqıǵadan keıin atalǵan korpýs jeke fırmalardyń bankrottyǵyn paıdalanyp, ekonomıkaǵa baqylaýdy kúsheıtti. Irannyń kedeılik deńgeıi kúrt ósip, koronavırýs indeti tarala bastaǵan kezde Kúzet korpýsy negizgi qyzmetterdi usynýshy retindegi bedelin kúsheıtip, prezıdent Hasan Rýhanıdiń salystyrmaly túrde qalypty sanalatyn bıligin odan ári quldyratty.
Maýsym aıynda ótetin prezıdent saılaýy qarsańynda Irannyń radıkaldy toptary kúsheıip kele jatqandyqtan, ıadrolyq kelisimdi qoldaýshylar úshin kelisimge tez arada qol qoıý qajet. Rýhanıdiń (onyń ekinshi jáne sońǵy merzimi aıaqtalady) úkimeti de, AQSh-tyń jańa ákimshiligi de muny jaqsy biledi. Sondyqtan kelissózderdi tezirek oryndaýǵa ázir.
Osyǵan baılanysty Baıdenniń Tramp ustanǵan Taıaý Shyǵysqa qatysty saıasattan bas tartyp, ony qaıta retteýge kúsh salýy óte oryndy bolǵanyn aıtqan jón. Baıden AQSh-tyń Saýd Arabııasymen qarym-qatynasyna tepe-teńdik ornatyp, arabııalyq jýrnalıst Djamal Hashoggıdi óltirýge qatysy bar 76 adamǵa jáne murager hanzada Muhammed ben Salmandy qorǵaýǵa taǵaıyndalǵan elıtalyq bólimge sanksııa saldy. Sol sekildi Baıden AQSh-ty Iemendegi Saýd Arabııasy bastaǵan áskerı shabýylǵa aralastyrǵan joq. Tramptyń Hoýtı kóterilisshilerin terrorıstik top retinde taný sheshiminiń kúshin joıyp, qazirgi tańda álemdegi eń qıyn gýmanıtarlyq daǵdarysqa ushyraǵan elge azyq-túlik jáne basqa da mańyzdy kómek jetkizýdi jeńildetýge kúsh salyp otyr.
Sonymen qatar AQSh palestınalyqtarǵa beriletin ekonomıkalyq kómekti qalpyna keltirdi. Tramptyń kezinde bul is júzinde tolyqtaı toqtatylǵan edi. Bul áreketter Baıdenniń óńirge qatysty jetilgen jáne jańashyl kózqaras ustanatynyn baıqatyp, odaqtastaryna kart-blansh bermeı-aq, qarsylastaryn buryshqa taqamaı-aq, máseleniń kilti tabylatynyn dáleldeıdi.
Saýd Arabııasy men Iran arasyndaǵy dıplomatııalyq jylymyqtyń alǵashqy belgileri ańǵarylǵan soń, bul tásildi júzege asyrý eptilikti qajet etedi. Taıaý Shyǵystaǵy ıadrolyq qarýdy taratý sııaqty eń ózekti jáne kúrdeli máseleni oıdaǵydaı sheshýdiń budan basqa jaqsy bastamasy joq.
Birikken Ulttar Uıymy Qaýipsizdik Keńesiniń bes turaqty múshesi, Germanııa, Iran jáne Eýropalyq Odaq qatysatyn Venada ótip jatqan ıadrolyq kelissózder – úlken derjavalardyń kópjaqty yntymaqtastyǵy ómirsheń bolyp qala beretinin kórsetýge tamasha múmkindik. Eýropalyq taraptyń AQSh pen Iran delegasııalary arasyndaǵy janama kelissózderdi jeńildetýi nátıjesinde ózekti prosess tıimdi bastaldy. Endi negizgi kedergi AQSh-tyń alyp tastaýy kerek sanksııalardyń sıpatyna qatysty. Sondaı-aq «Birlesken is-qımyl josparyna» Irannyń qanshalyqty saı áreket etýin de anyqtaý mańyzdy. AQSh ta, Iran da qarsy taraptyń alǵashqy qadamdy jasaýyn talap etedi.
Taıaýda kelissózder kezinde Irandaǵy eń iri Natanzdaǵy ýrandy baıytý zaýytyna jasalǵan shabýyl otqa maı quıdy. Kópshilik oǵan Izraıldi kinálap otyr. Buǵan qarsy qadam retinde Iran ýrandy 60 paıyz tazartyp, baıyta bastaıtynyn málimdedi. Bul osy ýaqytqa deıin ustanǵan 20 paıyzdyq deńgeıden úsh ese joǵary (munyń ózi «Birlesken is-qımyl josparynda» kórsetilgen mindetten 3,7 paıyz asyp tur). Iran ıadrolyq bomba jasaýǵa qajetti 90 paıyzdyq baıytý deńgeıine jaqyndaı tústi. Sondyqtan Venada manevr jasaıtyn múmkindik tarylyp barady.
Halyqaralyq qatynastarda ıdeal – jaqsylyqtyń jaýy, al ıllıýzııa – paıdaly ólshem emes. «Birlesken is-qımyl jospary» panaseıa bolýǵa arnalmaǵan, biraq ıadrolyq qarýdyń taralýyna jol bermeı, óńirdegi Irannyń áreketine qarsy turý úshin qajet ekeni sózsiz. Natanzdaǵy shabýyl sekildi dıversııalyq áreketter dıplomatııalyq kúsh-jigerge qolaıly ári turaqty balama emes.
«Birlesken is-qımyl josparyna» deıingi kezeńdi eske túsirip, ony buzǵysy kelgender áreketiniń saldary týraly oılanǵan jón. Keıingi kezde shıelenistiń artýy beker emes. Ony toqtatý úshin min-detti túrde qarqyndy dıplomatııa qajet.
Haver SOLANA,
EO-nyń burynǵy syrtqy ister jáne qaýipsizdik saıasaty jónindegi joǵary ókili, NATO-nyń burynǵy bas hatshysy jáne Ispanııanyń burynǵy syrtqy ister mınıstri, EsadeGeo jahandyq ekonomıka jáne geosaıasat ortalyǵynyń prezıdenti jáne Brýkıngs ınstıtýtynyń qurmetti professory
Copyright: Project Syndicate, 2021.
www.project-syndicate.org
