Orta ǵasyrdaǵy Otyrar (Qoryq-mýzeıdiń derbes ekspedısııalary ashqan jańalyqtar)

Mýzeı óziniń derbes zertteý jumysyn táýelsizdiktiń alǵashqy tańdarymen birge bastady desek qate aıtpaǵan bolar edik. Eń alǵashqy derbes zertteý jumysy Otyrar qalajurtynan ońtústikke qaraı 1 km jerde ornalasqan Myńshuqyr eldimekeninde (jetekshisi M.Qoja) júrgizildi. Tórt jylǵa sozylǵan arheologııalyq qazba jumysy nátıjesinde Qazaqstanda buryn-sońdy kezdespegen, úlken aýqymdy alyp jatqan XIII-XV ǵǵ. tán iri qumyrashylar oramy anyqtaldy. Naqty aıtar bolsaq, arheologtar tapqan sheberhana ornynan ár túrli maqsatta paıdalanylǵan, túrli pishinde salynǵan 18 pesh orny men 2 turǵyn úı qurylysy arshylyp, zertteldi. Sheberhanada ydys-aıaqtardyń barlyq túrleri, ásem ǵımarattar úshin túrli kó­lemdegi qurylys zattary, ıaǵnı órnekti, syrly, syrsyz árleýish qyshtar men meshit kúmbeziniń ushar basyna qoıylatyn qubbalar jasalǵan. Peshterdi zertteý barysynda alynǵan jádigerlerdiń jasalý formasyna qarap sheberhana HIII-HIV ǵǵ. tán ekendigi naqtylanǵan bolatyn. Bir eskeretin nárse, qazirgi kezge deıin Qazaqstan men Ortalyq Azııada mundaı alyp sheberhana orny tabylǵan.

Jańa ashylymdar munymen toqtap qalmady. Kóp uzamaı-aq, ıaǵnı 1991 jyly Otyrar óńirindegi iri qala or­talyǵy bolyp sanalǵan Mardankúıik qalajurtynyń soltústik-batysynan 2 km qashyqtyqtan, Sháýildir-Túrkistan tas jolynyń boıy­nan qurylys jumysyn júrgizý barysynda adam súıekteri men shyny zattardyń qaldyqtary shashylyp jatqany týraly málimet kelip tústi. Atalǵan jerge mýzeı qyz­metkerleri baryp, arnaıy zertteý ju­mysyn júrgize otyryp, HI-
HIII ǵǵ. tán jerleý orny men shyny óndiretin sheber­hana ornyn ashty. Qazba jumysy bary­synda sheberhana ornynan kóptegen shyny buıymdar tabyldy. Bul óz kezeginde HI-HIII ǵǵ. aralyǵynda Otyrar óńirinde shyny óndirý tásili keńinen damyǵandyǵyn kórsetip berdi.

1995 jyly mýzeı arheologtary Otyrar qalajurtynan anyqtalǵan me­shit aýlasyna qazba jumysyn júrgizip, meshitke qarama-qarsy 40 m jerden, qysh­tan órilgen sáýletti ǵımarat ornyn anyqtady. Qazba jumysy barysynda arheologtar alynǵan zattar men jazba derekter ǵımarattyń HIV-HV ǵǵ. shamasynda Otyrar hakimi bolǵan Berdibektiń saraıy bolýy múmkin degen tujyrym jasady.

2001-2004 jyldardaǵy IýNESKO-Qazaqstan-Japonııanyń birlesip jasaǵan «Kóne Otyrardyń qalajurtyn saqtaý men restavrasııalaý» jobasyna mýzeı qyzmetkerleri qatysyp, sheteldik ǵalymdarmen tyǵyz baılanysta jumys istedi. Kóne Otyrar qalajurtyna kóńil bólý munymen toqtap qalmady.

Tuńǵysh Prezıdent N.Nazarbaev 2003 jyl­ǵy sáýirdegi Joldaýynda «Qa­zaq­stannyń mádenı mura jobasy» taqy­rybynda strategııalyq ulttyq jobasyn usynǵanyn bilemiz. Budan Otyrar óńiri de tys qalmady. Bir ǵana Otyrar óńirindegi Oqsyz, Kókmardan, Mardankúıik, Altyntóbe, Jalpaqtóbe, Buzyq syndy zamanynda iri mádenı ortalyqqa aı­nalǵan qala oryndaryna keshendi túrde arheologııalyq zertteý jumystary júr­gizildi. Al Otyrar qalajurty úshin arnaıy «Kóne Otyrardy jańǵyrtý» jobasy qolǵa alynyp, kóptegen ıgi ister at­qarylǵanyna kópshilik kýá.

Budan bólek qoryq-mýzeı qyzmetker­leri­niń óńir tarıhyn zertteý, ıaǵnı óńir­de ornalasqan tarıhı-mádenı mura obek­tileriniń sanyn anyqtaý, tizimge alý jáne ǵylymı aınalymǵa engizý baǵyty bo­ıynsha sińirgen eńbegi orasan. Táýelsizdik alǵan alǵashqy qıyn-qystaý kezeńde, ıaǵnı 1992 jyly qoryq-mýzeı qyzmetkerleri barlaý jumystaryn uıymdastyryp, Syr­darııa ózeniniń sol jaǵalaýynan Aq­qorǵan, Shanshar syndy iri qala oryndaryn anyqtap, zerttedi. Arheologııalyq bar­laý jumysy munymen toqtalyp qal­mady. 1998-2000 jyldary aralyǵynda uıym­dastyrylǵan dalalyq ekspedısııa barysynda qoryq-mýzeıdiń eskertkishter tizimi 200-ge jetti.

Qoryq-mýzeı qyzmetkerleriniń qaty­­sýymen Á.Marǵulan atyndaǵy Arheo­logııa ınstıtýty Qazaqstanda alǵash ret Otyrar óńiri eskertkishteriniń elektrondy arheo­logııalyq kartasyn jasady.

Otyrar óńirinde buryn-sońdy epı­grafııalyq zertteýler júrgizilmegen bolatyn. Mýzeı qyzmetkeri S.Aqylbek 1998 jyly osy baǵytta eńbek etip, Arystanbab kesenesi janyndaǵy kóne qorymnan tabylǵan 150-den astam qulpytasqa zertteý júrgizip, aýdarmasyn jasady.

2020 jyly «Qazaq handyǵynyń qalalary: saıası, ekonomıkalyq jáne má­denı ómirdiń ortalyqtary» atty ǵy­lymı jobany oryndaý barysynda t.ǵ.k. A.Jumashovanyń jetekshiligimen Otyrar memlekettik arheologııalyq qo­ryq-mýzeıiniń qyzmetkerleri Otyrar qalajurtynda qazba jumysyn júrgizdi.

Joba aıasynda júrgizilgen ǵylymı-zertteý jumystary nátıjesinde Otyrar qalajurtynyń Qazaq handyǵy tusyndaǵy materıaldyq jáne rýhanı mádenıeti, sharýashylyq dástúri jaıly jańa derekter alyndy. Atap aıtar bolsaq, zattaı derekter qatarynda 58 dana kúmis teńge kómbesin aıtýǵa bolady. Teńgelerdiń aversinen anyqtalǵan jazbalar arqyly onyń Shaıbanıdter áýletiniń bıleýshisi sanalatyn Abdýlla II-niń bıligi tusynda (1583-1598 jj.) soǵylǵany anyqtaldy.

Sonymen birge qazbanyń ońtústik-batysynan, ortalyq alańnyń soltústik buryshynan úlken bir áýletke tıesili, kólemi 6,3h7,7 m bolatyn kesene orny anyq­talyp, zertteldi. Keseneniń negizgi fasady ońtústik-batysqa, ıaǵnı Oty­rar qala­jurtynyń ońtústik bóliginde or­nalasqan juma meshitiniń aýlasyna qa­raǵan.

Sharıf ad-dın Iezdıden jetken derekte Qytaıǵa jasaǵaly jatqan joryǵy aldynda Aqsaq Temirdiń Otyrarǵa kelgendigi, Toqtamys hannyń elshisin qala hákimi Berdibek saraıynda qarsy alǵandyǵy jazylady. Temir men onyń ýázirleri Berdibektiń on bir bólmeden turatyn qonaq jaıyna bólinip túskenin bilemiz. Berdibek saraıymen qatar salynǵan kesenege júrgizilgen salystyrmaly taldaý men bıblıografııalyq izdenis jumystarynyń nátıjesi keseneniń XV ǵasyrdyń I jartysynda, ıaǵnı Otyrar qalajurtynyń Aqsaq Temir bıligi tusynda salynǵanyn anyqtap berdi. Alaıda kesene qurylysy Ámir Temir ólgennen keıin-aq búlingen bolýy múmkin.

Zertteý jumysymyzdyń nátıjesinde kesene qurylysynyń úsh bólikten, ıaǵnı zııarathana, dáliz (dromos) jáne qabirhanadan turatyndyǵy anyqtaldy. Kesene qurylysyna jaqsy ılenip, kúı­diril­gen qyshtar paıdalanylsa, nysannyń negizgi bólikteri, ıaǵnı, bu­ryshtary men arkalary gıps qosyndysy bar sylaqpen nyǵaıtylǵan. Qazaqstannyń ózge óńir­le­rinen tabylǵan XIV-XV ǵǵ. jatatyn mundaı qurylys úlgilerine qarap, kese­neniń joǵarǵy bóligi bir kúmbezdi, qas­bet­tik kesene tobyna jatatyndyǵy belgili bolyp otyr. Keseneniń joǵarǵy zııarathana bólmesiniń kólemi 4h4,7 m. Keseneniń ústińgi, ıaǵnı zııarathana bólmesiniń qa­byrǵalarynyń eki shetine bútin qysh qa­lan­yp ortalary synyq qyshtarmen tol­tyryl­ǵan. Ortalaryna toltyrylǵan sy­nyq qysh­tar qatarynda XIII-XIV ǵǵ. tán órnekti qysh bólikteriniń tabylýy kese­neniń salyn­ǵan merzimin naqtylaýǵa múmkindik beredi.

Birshama jaqsy saqtalǵan ońtústik-shyǵys qabyrǵadan eni 1,2 m keletin tereze orny anyqtaldy. Tereze jaqtaýlary gıps qosyndysy bar sy­laqpen sylanǵan. Osyndaı tereze oryndary keseneniń soltústik-shyǵys jáne soltústik-batys qabyrǵalarynda bolǵan bolýy múmkin degen tujyrymdy ortaǵa salýdamyz. Keseneniń jerden qazylyp jasalǵan tómengi qabirhana bólmesine uzyndyǵy 2,75 m, eni 0,85, joǵarǵy jaǵy arkaly bolyp kelgen baspaldaqty dáliz (dromos) arqyly kiretin bolǵan. Qabirhana bólmesiniń jalpy kólemi 3,45h3,45 m. Qazba jumysy barysynda qabirhana ishiniń bos topyraǵy eden deń­geıine deıin tolyq tazartylyp, syrtqa shyǵarylyp tastaldy. Qabirhana ishin tazar­tý barysynda retsiz shashylyp jat­qan bes kisige tıesili adam súıekteri anyq­taldy. Bul jerde taǵy bir nazar aýdarar jaıt, qabirhanaǵa qoıylǵan máıitter jerlenbegen, ıaǵnı saǵanalaý ádisimen qabirhana edenine qamys tóselip, máıit­ter qamys tósemelerge qoıylǵan. Biz­diń paıymdaýy­myzsha, bir kezderi saǵana tonalǵan bolýy múmkin. О́ıtkeni qańqalardyń retsiz shashylyp jatýy jáne bas súıekteriniń saqtalmaýy, saǵana qurylysyna paıdala­nylǵan qyshtardyń buzylyp alynýy osy pikirimizdi tolyq­tyra túsedi.

Joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, kesenege qoıylǵan múrdelerdiń bas súıekteriniń saqtalmaýy sebepti antropologııalyq rekonstrýksııa jasaýǵa múmkindik bolmady. Alaıda zertteý jumysy munymen toqtap qalǵan joq. Múrdelerdiń jasy men jynysyn anyqtaý maqsatynda Almaty qalasynda ornalasqan ANTHROPOS JShS-niń qyzmetin paıdalanyp, keseneden tabylǵan qańqalardyń bes kisige tán ekendigin anyqtadyq. Antropologtardyń bergen málimetteri boıynsha kesene ishine qoıylǵan múrdelerdiń jas shamasy 30-35, 45-55 jáne 50-60 jas aralyǵynda bolǵan jáne barlyǵy derlik er kisige tán.

Mundaı qurylys oryndary Oty­rar aýdanyna qarasty Baltakól aýyldyq okrýginde ornalasqan Qaýǵan ata, Qy­zylorda oblysyna qarasty Jańa­qorǵan aýdanynda ornalasqan Syǵanaq jáne Túrkistandaǵy Q.A.Iаsaýı kesenesi ma­ńynan anyqtalyp zerttelgen bolatyn. Al Qazaqstannyń ózge óńirlerinen tabylǵan, ıaǵnı arshyp alyp zerttelgen ortaǵasyrlyq qalalardyń esh­qaı­sysynan mundaı qurylymy kúrdeli keseneniń kezdes­peýi jáne keseneniń Berdibek saraıy jáne juma meshiti atalyp otyr­ǵan arhıtektýralyq keshenniń ajyramas bóligi bolyp otyr­ǵany qy­zyǵýshy­lyǵymyzdy odan ary oıata túseri sózsiz.

Sábıt PÁRMENQUL,

Otyrar memlekettik arheologııalyq qoryq-mýzeıi qyzmetkeri

Túrkistan oblysy