Jańa ádebıettiń atasy – eski ádebıet

Qazaqtyń tabıǵatyna shabýyl bastaldy

– Aǵa, bıyl táýelsizdigimizge otyz jyl tolyp otyr. Osy azattyq al­­ǵan­­­nan bergi qazaq ádebıetiniń da­mýy­na kóńilińiz tola ma, tolmaıtyn tus­tary bolsa ony da aıtyńyz?

– Ádebıet degenimiz – til. О́z tilim­di, óz ádebıetimdi kókke kóteremin. Táýelsizdik degenimiz – asaý at sekildi, ony bas bildirtý de ońaı emes. Otyz jylda ne­bir dúnıeler jazyldy, atyn atap aıtýǵa ýaqyt ta, kólem de kótermeıdi. Meniń qazaq ádebıetiniń nasıhatyna kóńilim tolmaıdy. Damý degenimiz – nasıhat, jaqsyny kóre bilý. Eńbek – nasıhatymen qundy, ketpen shapqan dıqan dánin kúz kelgende tarazyǵa salmaı ma? Jazýshy alaqany qajalyp jazǵan dúnıesi oqyrmanyna jetpeı jatsa, «damymaı qalý» degen osy. Onyń ártúrli sebepteri men sheshilmegen túıinderi bar. Op-ońaı sheship ap jatqandar da bar. Qaptyń aýzy sheshilmeı qalmaıdy, biraq onyń ishindegi kúrish pe, kúrmek pe? «Kúrishtiń arqasynda kúrmek sý iship» júrmeı me? Bul týraly aıtylyp ta, jazylyp ta júr.

– Keńes zamanynda qazaq ádebıeti dáýirledi, al egemendikten keıin ja­zyl­­ǵan ádebı shyǵarmalarda sondaı ósý bar ma?

− Bir sál oqyǵandaý, qarny shyqqan kisi: «Osy Áýezov tabıǵatty sýrettegende ezip ketedi ǵoı», – deıdi eshkimnen yqpaı. Sózinde astyndaǵy «Djıp» pen qaltasyna salǵan kókala qaǵazdyń da býy bar. Meniń jaýabym: «Abaı jolyn» Markes te, Mýrakamı de, Hemıngýeı de jaza almaıdy. Tolstoı jazýy múmkin, óıtkeni ol «Soǵys jáne álemdi» (beıbitshilik emes) jazdy ǵoı. Al Sholohovyńyz qaıdam, «onyń «Tynyq Donyndaǵy» mıagkıı znak () pen tverdyı znakti () alyp tastasa revolıýsııadan túk qalmaıdy», dep orystardyń ózi tıisip júr ǵoı», – dedim. Ol úndemedi, ar jaǵyna eshteńe jetpedi. Meniń qatarlarym «Kúz aspany kúńgirt, bulyńǵyr, aýada dymqyl syz bar» dep «Abaı jolynyń» bastaýyn jatqa aıtady. Olar osy joldardy aıtqanda tabıǵat aıasynda júrgendeı bir demalyp qalasyń. Qazir qazaqtyń tabıǵatyna shabýyl bastaldy. Eń qıyny, qoı baqqan qara qazaq ádebı plannan qalyp barady. О́ıtkeni qara qoı mańyrap «arenaǵa» shyǵýdy qoıdy. Bizge dala tabıǵaty da, jan tabıǵaty da qajet. Ádebıettiń sońǵy ókilderi ózi az qalǵan qoıǵa áreń bas ıe bop otyrǵan sorly qazaqtan góri Baıqońyrdaǵy strategııalyq baǵyttaǵy zymyran bólimshesinde otyryp ap bir núkteni nysanaǵa alǵan shala qazaqty sýretteýge qumar. Keńes ádebıetimen óstik, sol qoǵamnyń ózine de, ádebıetine de topyraq shashý – óz kózińdi óziń shuqýmen birdeı. Jańa ádebıettiń atasy – eski ádebıet. Qaı kezeńniń shyǵarmasy bolmasyn ádebıet teorııasynyń erejesine baǵyný kerek. Táýelsizdik alǵaly aıta almaı ishte saqtaǵan «syrymyzdy» erkin aıtyp, senzýranyń betine baqy­raıyp qaraıtyn boldyq. Onyń da san­qıly ádebı tásilderi bar. О́tken jyly Memle­kettik syılyq alǵan Tynymbaı Nurmaǵanbettiń «Rýhtar jerden ketedi» romany táýelsizdigimizdiń alǵashqy jetis­t­igi der edim.

– Búginde túrli ádebı aǵymdar paıda boldy, sodan ba, ádebıetke qoıy­latyn talap ta ózgerip barady. Muny siz qalaı qabyldaısyz?

– Talap bireý – tórt aıaǵyn teń basqan kórkem shyǵarma jazý. Ádebı aǵym kóp, bizdiń «kókemiz» – sosrealızm. Ol aǵymnan ázir alys kóshe almaımyz. Eliktep, eki ortada qalǵandar da az emes. Moem men Mýrakamıdiń jańalyǵyn úırengen durys-aq, biraq ózińe-óziń topy­raq shashpa. Japonnyń sakýrasyna qarap silekeıimizdi shubyrtqansha, úı túbinde ósip turǵan sheńgeldiń gúlin ıiskeıik te. Tiken bolsa da tabanymyzǵa maıdaı jaǵady. Modern men postmoderndi alǵa ustaǵan keıingilerde tamyljyǵan til joq, til bolmaǵan jerde sýret qaı­dan bolsyn. Belgili fılosofııalyq kon­teks­terdi burmalap alyp, shyǵarma ıdeıa­syna tyqpalaǵanda qara oqyrman túgili sol salanyń doktorlary áreń esin jııady. «Noch v sarstve krokodıla»-ny oqyp alyp, krokodılmen oınaǵan qazaqty jazamyz. Ol bizdiń ulttyq men­talıtetke kirikpeı jandy qınaıdy. Keıipker, Asqar Jumadildaev aıtpaqshy, «Zapa­rojestiń» dóńgelegin «Djıpke» sala almaı tońqańdap jatady. Sol úshin bizder, ásirese jastar, qarasha úıimiz­diń túńligin jelmen jelpildetpeı, jón­dep jabýymyz kerek. Eń áýeli, óz ádebıetimizdiń jetistikterin ıgerýimiz kerek. Bizde jetistik az emes.

Áıeldiń jan-sezimi

erejege baǵynbaıdy

– Bir suhbatyńyzda «Qazir toq­eterin aıtatyn ádebıet qajet» dep edi­ńiz, osynyń arajigin ashasyz ba?

– Bul – qysqalyq alǵa shyqty degen sózim shyǵar. Stokgolmde ótken qysqa áńgimeler baıqaýynda «Men de adamsha ómir súrýim kerek, baǵdarlamamdy nege ózgertpeısiń?!» dep, keıipker qoja­ıy­nyna qol kótergen «Robottyń soty» de­gen áńgimem báıge aldy. Kólemi 1,5 bet. Sonyń da áseri bolar. Qazir Shyǵys pen Batys prozasynda qysqa jazý beleń aldy. Qurǵaq baıandaý men qurǵaq sýret – kózdiń jaýy ári ýaqyt shirkin de asaý attaı jer tarpyp tur. Qazirgi fınal burynǵy fınaldardaı emes, kóp kúttirmeıdi. Shyǵarmanyń konsovkasy da saıt pen ınternetten ıreleńdep kórinip qalady. Elektrondy ádebıet te jaǵadan alyp tur. «Kıiz úıdegi tańǵy shaıdy uzaq-sonar sýretteýdiń ne qajeti bar?» dep bir kezdesýde oqyrman suraq qoıdy. Ol máseleni plash-palatkanyń ishinde bir shyny kofemen sheshkisi keledi. Ne desek te ádebıet ýaqyttyń ýysynda. Aınalamyzdan «Sózińniń toqeterin aıt» degen asyǵys adamdardy kóremiz. «Kratkost – sestra talanta» degen sóz de, sirá, osy jaǵdaıattan shyqqan bolýy kerek.

– Jalpy, siz «Bekettegi beı­kú­nálar» degen jalǵyz ǵana roman jaz­­dyńyz. Bul shyǵarmanyń bas keıip­keri ómirde bar adam, sonaý 60-70 jyldary keńes ókimetine qarsylyq kórsetip, biraz qýǵyn kórgen. Biraq osy týyndy týraly ádebı orta men oqyrmandar arasynda kóp aıtylmaıdy, sebebi nede dep oılaısyz?

– «Bekettegi beıkúnálardy» on jyl jazdym. Áýeli «Qanaty kúıgen qyzǵysh qus» degen derekti hıkaıat jazyldy. Bul – táýelsizdik úshin jas ómirin pıda etken qazaqtyń bet-beınesi. Jaryq kórmeı biraz jatyp ta qaldy. Ádebıet teorııasyna saı kelgenmen taqyryby zamanǵa saı kelmedi. Onyń baǵasyn Elen Álimjannyń pikirimen bylaısha túıindeıin: «Bekettegi beıkúnálar» ke­ńes­tik kezeńde jaryq kórmegen bolar edi. Sebebi ol kommýnıstik júıeniń ishinde júrip kúresken saıası dıssıent týraly roman. Romannyń keıipkeri táýelsizdik úshin tikeleı jáne ashyq kúresken qaharman. Endeshe, ondaı qaharmannyń kórkem beınesi qazirgi jastarǵa naǵyz úlgi jáne maqtanysh. Kitaphanada kóp oqylǵan kitap eken. О́zge kitaptarǵa qara­ǵanda muqabasy kóne­rip qalypty. Demek, bizdiń jas­tarymyz óziniń ótken tarıhyn, aıtylmaı kelgen aqıqattaryn bilýge qumartady degen sóz». Qalǵan pikirdi basqa oqyrman aıta jatar.

– Birqatar hıkaıat pen áńgime­ńizde áıeldiń jan-dúnıesin maıdan qyl sýyrǵandaı etip sýretteısiz, keıde óreskel qylyqtar da baı­qa­lyp qalady...

– «Áıel – dushpan», «Qyzdyń qyryq jany bar». Tómen etektini sýrettegen­de onyń bar sulýlyǵyn áspettep, surqııalyǵyn betine baspasań bolmaıdy. Áıeldiń jan-sezimi erejege baǵynbaıdy. Seniń aıtpaǵyń, «Besikten beıitke deıin» men ózime shoqpar bop tıgen «Adam» degen áńgime ǵoı. Ińkárlikke toqtaý joq, nápsi degen zymııan bar, onyń arbaýyna tússeń ákeńdi de umytyp ketesiń.

Áńgimelerimde áıeldik zymııan­dyqtyń qyr-syryn ashýǵa tyrys­tym. Qoǵamnyń qateligin, Aýǵanstan soǵysynyń shyn­dy­ǵyn «Adam» ar­qyly berdim, sol shyn­dyqty áıel-ananyń (árıne, ol mu­syl­man násilinen emes) jarymjan uly­nyń nápsisin tejeýge amalsyz jol tabýy arqyly kórsettim. Áńgime úlken rezonans aldy, «úsh áripke» baryp, «qa­teligimdi moıyndap» qol qoıdym. Ja­rasqan aǵamnyń «Mopassan syndy máńgige, Qalam dep, bálkim, oılady, «Adam» dep jazyp áńgime, Sottalyp kete jazdady» degen epıgrammasy ýdaı shyn­dyq. Baıqasańyz, HH ǵasyrdyń 60-jyldaryndaǵy Sh.Aıtmatovtyń jaraly soldat gımnasterkasyn ıiskep, jan lázzatyn alatyn Jámılasy basqa da, HHI ǵasyr basyndaǵy aıyrplanmen arly-berli zyrǵyǵan kásipker áıel jan-dúnıesi basqasha. Kim ne jazsa da, er-azamattyń qadirin bilgen áıeldi jazsa eken. Bir tańǵalatynym, táýelsizdik alǵan tusta tarap ketken AHBK toqymashysy – qazaq qyzy týraly «Eńbek Qyzyl Tý ordendi jezókshe» degen problemalyq gazet materıalyn jazdym. Osyǵan bir synshy «jaqsy áńgime eken» dep pikir bildirdi. Jaqsy oqyldy, jurtshylyqqa áser etti. Biraq ol áńgime emes qoı. Aıt­paǵym, balany besikke bólep, shúmek salarda jynysyn anyqtap almaı ma? Kim bolsa da janrdy jańylystyrmaǵany durys qoı.

Gazet maqalasy men kórkem áńgimeniń arasyna qada qaqpasa bolmaıdy

− Ádebıettegi shaǵyn janrdyń she­be­risiz, qazirgi jazylyp júrgen áńgi­melerge kózqarasyńyz qandaı?

– Áńgime – shaǵyn da shymyr ári qytymyr janr. Onyń qaıtymy da tez, kóz aldyńa az sóılep, kóp is tyń­dyratyn bolymdy kisini elestetedi. Áńgime shy­dam­syzdardyń janry desek te bolar. Bir romannyń aıtaryn bir áńgimemen jetkizýge bolady. Kóp qabatty úı kórer kózge kórikti, al bir qabatty jer úı janǵa jaıly. Zamanǵa saı qazirgi áńgime janry da ózgerdi. Fılosofııalyq dıalogtar ushy-qıy­ry joq monologqa ulasyp jatady. Maǵan Beıimbettiń Myrqymbaıynyń qazaqy tili men bir qımylynyń ózi bir qubylys bolǵan epızodtar kerek. Qazir de jigitshilik jasap júrgen Myrqymbaılar men ohran bastyǵy bolǵan kúni ákesin qamap tastaǵan Qorǵanbekter az emes. Til shirkin de sol fılosofııalyq uǵymdardyń astynda basyn kótere almaı buǵyp jatady. Oqyǵan, saýatty keıipkerlerdiń dıalogy da ala-qula. Ásirese áńgime ataý­lary «bóten sózben bylǵanyp» barady. «Bılıard», «Lıft», Podezd», «Sekýnd», «Bıýrokrat», «Kvant» degen ataýlar zaman kóshi ózgerip, ádebıet aıasy keńise de, «Kókserek» pen «Shuǵanyń belgisin», «Qylaý» men «Kókek aıyn» eske sap turady. Meıli, qalamger ómirge jyndy men nashaqordyń kózimen qarasyn, biraq ulttyq tabıǵı bolmys bar emes pe? Onsyz ádebıetke qııanat. Mýrakamıdiń «Detı ız kamery hranenııa»-syn oqyp otyrǵanymda kóz aldymda jylt-jylt etip Táken Álimqulovtyń «Qara jaıaýy» kele jatady.

Jýrnalıstıkada ocherk, korrespondensııa, sýretteme, reportaj degen janr­lar bar. Gazet-jýrnaldardaǵy bi­raz áńgimeler osyǵan uqsap ketip júr. Atap aıtar nárse – gazet maqalasy men kór­kem áńgimeniń arasyna qada qaqpasa bol­maıdy. «Áńgimege jan kerek, – deıdi pro­fessor Beken Ybyraıym. – Tili bar, bas-aıaǵy bútin, biraq jyp-jyltyr jany joq áńgimeler kóbeıip ketti». Ashy­nyp aıtqan sózde ashy shyndyq bar. Biz áńgimeni Saıyn Muratbektiń «Qyla­ýyndaı» ǵyp alaqanǵa sap aıalaýymyz kerek.

– Jas jazýshylardyń shyǵarma­laryn oqyp júrgen bolarsyz, olardan jańa óris, sony lep baıqala ma?

–  2008 jyly «Qazaq gazetteriniń» aıasynda «Úrker» dep atalatyn qazaqtyń tuńǵysh roman-gazetin shyǵardyq. Eń áýeli Beıimbet Maılınniń «Ospan Oljabaev», «Kúlegesh jeńgeı» hıkaıattary, Kemel Toqaevtyń «Soldat soǵysqa ketti» romany, Saıyn Murat­bektiń jarııalanbaǵan áńgimeleri ja­ryq kórdi. Sonan keıin «Roman-gazettiń» qajeti joq» degen nusqaýmen jarǵysyn jas­tardyń ádebı-mádenı, qoǵamdyq-saıa­sı jýrnaly etip qaıta jasadyq. On jyl redaktor bolǵanda talaı jastyń tumyldyryǵyn sypyrdyq, «Úrker-Úmit» báıgesinde talaı-talaı talantty qalamgerler bıikke samǵady. Talantty jas kóp, biraq solar ózderi jarq ete qalǵan basylymǵa jazylýǵa kelgende keri aınalady. Internetti alǵa tartyp, saıtqa silteme jasaıdy. О́zimiz «Jalyn» shyqqanda úsh túbit murt qosylyp, bir jýrnaldy satyp ap, kezekpen oqıtynbyz.

Jańalyqqa kelsek, kóbisi Moem, Mýrakamı, Hemıngýıshe jazǵysy ke­ledi. Jazyp ta júrgender bar. Álem áde­bıetine eliktemeı tura almaısyń. Shal­­dar balalarǵa «tirlikti bilip iste» dep aqyl aıtatyn. Túsinip oqyp, te­reńine úńi­lip, elikteý kerek. Ábish Kekilbaı jas jazý­shylardyń bir keńesinde «Shetel áde­bıetin kóp oqý kerek, biraq túsinip oqý kerek, túsinbeseńder bir-birińnen surańdar, bilmegendi suraǵannyń aıyby joq» dep luǵat aıtqan. Shetelshe áńgime jazyp otyryp, kim bolsa da Tákenniń «Kókek aıyn» kóńilden shyǵarmaǵany jón. Táken de Máskeýde qalyń orys pen sheteldiktiń ortasynda júrip «Aqboz atty» jazdy, ulttyq naqyshtan ajyraǵan joq. Jastarda qazir múm­kindik mol, bilim degeniń ushan-teńiz. Eń bastysy, dıapazon keń, kórkemdik te soǵan saı bolýy kerek-aq.

Bizdiń býyn eki ortada qaldy

− Ádebıetke ótken ǵasyrdaǵy jet­pistiń aıaǵy men sekseninshi jyl­dardyń basynda kelgen býynnyń ókilisiz. Osy býyn kórkem sóz ónerin­degi orny men rólin ala aldy ma, álde aldyńǵy tol­qyn­nyń tasasynda qalyp qoıdy ma?

– Bizdiń býyn eki ortada qaldy, 60-jyl­ǵylar men 80-jylǵylardyń ara­syn­da tyǵylyp júrmiz. Álemniń 6 tiline aýdarylǵan antologııaǵa T.Mámeseıit, T.Sáýketaı, S.Asylbek, N.Aqysh, S.Baı­hon, Q.Jıenbaı, N.Qapal­bekuly sekildi prozashylar enbeı qalyppyz. Sonda osy aralyqta qazaq prozasynda tolqyn bolmaǵany ma? Jaýabym osy. Aıtý – paryz. «Aıtpasa sózdiń atasy óledi».

– Keıde jurtshylyq aqyn-jazý­shylar qoǵamda dúmpý týǵyzǵan oqı­ǵa­larǵa, ózgeristerge ashyq kóz­qaras bildirmeıdi, bildirse de sanaýly ǵana qalamger oı-pikirin aıtady, al kóbisi únsizdik tanytyp júredi dep aıtady, buǵan ne deısiz?

– «Aıtylǵan sóz – atylǵan oq». Qalamger pikirin irkip qalǵan kezi joq, onyń bári ýaqyttyń ýysynda. Qazir «úndemegen úıdeı báleden quty­ladynyń» keri. Munyń da sebebi bar.

Buryn, jalǵyz partııanyń kezinde, Kommýnıstik partııanyń kezekti bir qu­ryltaıynda M.Sholohov Bas hatshyǵa qarap: «Biz shyn júregimizben jazamyz, biraq júrek shirkin partııaǵa baǵynyshty ǵoı» dep ázilge shaptyryp aıtqannan keıin kórkem ádebıetke degen senzýralyq ústemdik sál de bolsa báseńsigen edi. Qazir qalamǵa da, «aýyzsha ádebıetke» de senzýra joq. «Uıalmaǵan ánshi bop» júr.

Bizde bir-aq dúmpý bar edi, ol – til máselesi, endi oǵan jer qosyldy. Tilge kelgende jazýshylar aldyna jan salmaı júr, biraq tilimiz áli je­tim bala­daı jaltaq kúıinde. Olar da shar­shaıdy, «qaıran sózin qor qyl­ǵysy» kelmeıdi. «Naǵyz qalamger kesheni emes, erteńdi emes, búgindi jazý kerek» demeı me Pýshkın. Búgindi jazý da, aıtý da ońaı emes, sózińdi sóıleıtin bireý kerek. Jazýshylar – ómir shematızminen sharshaǵandar, olar aınalasyna sekem alyp, seskenip te qaraıdy. Jazýshynyń kóńili alań. Ol sóılep turyp qalamaqyny oılap turady, jer basyp turyp, «osy jerge erteń kimniń aıaǵy tıer eken?» dep qan jutyp turady. Zaman jekemenshiktiń zamany bolǵanymen kitap halyqtiki ǵoı. Dúmpýdi syrttaı baqylaǵan jazý­shynyń kókireginde jazǵanymdy osy­larǵa qalaı jetkizsem eken degen qııal turady. Osyny aıtyp júrgender bir kún jazýshy bop kórsinshi.

− Oqyrmandaryńyz sizdi ónimdi jazýshy dep baǵalaıdy, ózińiz osy pikirge qosylasyz ba?

– О́ndirip jatqanym shamaly. Biraz áńgime, hıkaıattar jazdym. 2014 jyldan keıin kitap shyǵarǵanym joq. Sol 6 tom kitabyma jeti jylda bir aýyz pikir estimeppin. Jym-jyrttyqtan qulaq kereń bop qala ma dep te qorqam. Oljas aǵamyz aıtpaqshy «zapasta» júrmiz.

Qazirgi usynylyp otyrǵan kitap shy­ǵarý baǵdarlamasyn quptaımyn. Qoljazba burynǵydaı jabyq resen­zııaǵa berilse, jaqsy kitap ta, óndirip jazba­sa da ótimdi jazýshy kóbeıer edi. Kitap oqıtyndar sany artyp keledi. Olarǵa «ot-jalynda bastalǵan» ómirbaıan emes, kórkem shyǵarma kerek. Bárimiz de Ulyqbek Esdáýlettiń «Qandaı kitap oqyp jatyrsyz?» atty estafetasyna qosylamyz. Kitap oqý degeniń kóńiliń kókke kóteri­ler bir ǵajaıyp dúnıe emes pe?

– Áńgimeńizge rahmet.