Sýret «Egemen Qazaqstannyń» arhıvinen alyndy
Qus qanaty talatyn Uly dala jaıly áńgime qaýzaı qalsań, maqtanǵyń-aq kelip turady. Maqtanam dep maqtanbaısyń ǵoı, kóńilde búrlegen alaý sezim janyńdy balqytyp, alyp oılardyń qushaǵyna qulatady. «Bul endi burynǵydaı jas memleket emes, buǵanasy qatqan, býyny bekigen jasampaz memleket». Ishimde bir daýys osylaı kúbirleıdi. Qatelikterinen sabaq alǵan, keleshekke degen maqsat-muraty aıqyn, saıası arenada ózindik orny bar, qoltańbasy qalyptasqan Qazaqstan. Bul – azattyqtyń alyp Otany.
Bir sát ótkenge tarıh dúrbisimen kóz salyp, ýaqyt sheńberinen aınalyp ótińizshi. Sóıtińiz de, babalar terin tókken, ár qadamynda alaqanynyń izi bar taram-taram temir jolmen saparǵa shyǵyńyz. Ne degen keńdik! Jap-jazyq dala rels ánin aıtady, kún-tún júrseń taýsylar emesteı sheksiz kórinedi. Barar jerińe uzaq sapar shegýge bolady.
Ushaqpen kókte samǵańyz. Qalyqtaǵan qanat astynda qarly shyńdar asqaqtaıdy, uzyn ózender ıreleńdeıdi, qulandy qumdar jap-jasyl egin alqabymen almasyp, taǵy da kókjıekpen astasyp alystaı beredi. Iá, osynsha baıtaq ári baı óz memleketiń bolǵany netken baqyt! Júregińe shattyq ornaıdy.
О́tken jyldar ózgeler úshin shamaly kezeń bolsa da, urpaqtarymyz aýyz toltyryp aıta júrer ister az bolǵan joq. Jaǵdaı aýyr bolsa da belimiz búgilmedi. Shydadyq, shynyqtyq, esimizdi jınap, sanamyz ósti. Keshegi kúndegideı emes, biz búgin basqamyz, biz keshegiden kóp kúshtimiz. Osynyń bári bizdiń halqymyzdyń qoly jetken jetistik. Tuńǵysh Prezıdent – Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń sarabdal saıasatynyń durys baǵytta bolǵanynyń aıqyn dáleli.
Mine, búginde Qazaqstan álem aıdynyna teń quqyqty táýelsiz memleket bolyp qosyldy. Endi sol álemdik deńgeı, dúnıejúzilik talap turǵysynan qaraǵanda bizdiń alatyn ornymyz hal-jaǵdaıymyz qandaı ekenin árdaıym baǵdarlap-shamalap otyrýymyz kerek. Buryn bárin Keńes Odaǵynyń kólem deńgeıimen salystyryp, ólsheıtin edik. Endigi esep álemdik sheńberde jazylýy tıis. О́ıtkeni biz táýelsiz memleketpiz. Bizdiń óz emle-erejemiz, tarıhı tolǵamymyz, ǵalamat ǵurpymyz bar.
Táýelsiz memleket bolarymyzdyń aldynda ǵana, sosıalızm dáýirinde – óz ultymyzdyń, memleketimizdiń tarıhynan góri orys, Batys Eýropa, álem tarıhyn, ókinishke qaraı, mártebelep oqydyq. Ondaǵy keritartpa túsinikterdi áli de úlken býyn umyta qoıǵan joq, sanasynda qattalyp qaldy. Áıtse de búginde óz mádenıetimiz ben salt-dástúrimizdi sabaqtastyra otyryp, ózgeniń ómir qaǵıdasyn oqyp, tereń zerttep, kóbirek júıeli túrde bilgenniń esh zııany joqtaı. Nege deseńiz, álemdik órkenıetke meılinshe boılaýǵa beıimdelýden utpasaq, utylmaımyz. Másele, kezinde qazaq ultynyń rýhanı qundylyqtaryn, tarıhyn, mádenıetin álemdik dárejege jetkize almaǵandyǵymyzdan ózgeniń qazanyna jaýtańdaýǵa týra keldi. Onyń da basty sebebi – ózimizdiń derbes memleketimiz bolmaǵandyǵynda edi. Endi bári basqa.
Shynynda, álemge tanylý, álemdik deńgeıge shyǵý – qıyn da uzaq jol. Biz búginde Qazaqstan BUU-ǵa múshe bolǵanyn, júzdegen eldiń tanyǵanyn maqtanyshpen aıtamyz. Ol degen táýelsiz jańa memleket paıda bolǵanda tabıǵı túrde atqarylatyn dıplomatııalyq joralǵylar. Rasymen Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń halyqaralyq arenaǵa kóterip, qozǵap júrgen máselelerin álem tanydy. Sol arqyly elimizdiń eńsesi kóterildi. Árıne onyń bári saıası turǵyda. Al biz kúlli dúnıe keńistiginde rýhanııatymyz qaı deńgeıde ekenin anyqtap alǵanymyz jón. Álem bizdiń mádenıetimiz ben ónerimizden qanshalyqty habardar. Táýelsizdikke taban tiregeli órkenıetimiz qansha satyǵa kóterildi. Osyndaı saýaldar áli de mazalaıdy. Biz búgin táýelsizdiktiń nátıjesinde esimi elge tanylyp, qaıta bıikke kóterilgen ult alyptaryn eske alsaq deımiz.
Ádette kez kelgen ult álemdik deńgeıge rýhanı-oı eńbekterimen, kórkem shyǵarmalarymen tanylady ǵoı. Al biz osy rýhanı dúnıe jaıyn aıtqanda sonaý Ál-Farabıdi, Ahmet Iаsaýıdi, Júsip Balasaǵundy, Qadyrǵalı Jalaıyrdy, Muhammed Haıdar Dýlatıdy álemdik alyptardyń qataryna qysylmaı qosamyz. Sodan kele bas aqynymyz, aqylshymyz uly Abaıdy aýzymyzǵa alamyz. О́ziniń oı tereńdigi, senim shynaılyǵy, ǵıbrat-ulaǵaty jaǵynan adamzattyń uly oıshyldarynyń qaısysymen bolsa da teń túsedi.
Shynaıy asyldarymyzdy sheteldikter, syrt kózder de birden tanıdy. AQSh-tyń Kolýmbııa ýnıversıtetiniń ǵalymdary 1967 jyly Nıý-Iork pen Londonnyń birikken baspasynda «Orta Azııa orys patshasy bılegen ǵasyrda» degen kitap shyǵarǵan eken. Onda Shoqan Ýálıhanovtyń, Abaı Qunanbaevtyń, Ybyraı Altynsarınniń aǵartýshylyq, oıshyldyq eńbekterin taldap joǵary baǵalaǵan. Sodan olardyń izbasarlary, Alash arystary Álıhan Bókeıhanov, Ahmet Baıtursynov, Mirjaqyp Dýlatov týraly jazady.
Soǵys ýaǵynda jaýyngerlerge otty jyrymen dem bergen, júz jasaǵan jyr jampozy Jambyl Jabaevty dúnıejúzilik qubylys dep atasaq artyq aıtpaǵanymyz bolar. Odan ári de jalyndap hám lapyldaǵan órshil Mahambetti óz dáýirine syımaǵan alyptardyń qataryna jatqyzýǵa bolady. El bolyp sóılegen halyqtyń kókeıindegi oıdy óleńge túsirgen Shákárimdi, Maǵjan Jumabaevty, Sultanmahmut Toraıǵyrovty dúnıejúzilik dengeıdegi qalamgerler desek tipti de qatelespespiz. Buǵan Sáken Seıfýllınniń, Ilııas Jansúgirovtiń, Sábıt Muqanovtyń dańqty poemalaryn, Beıimbet Maılın men Ǵabıt Músirepovtiń prozasyn, Qasym Amanjolov pen Muqaǵalı Maqataevtyń oıly óleńderin qossaq, osymen-aq qazaq ádebıeti álemniń ádebı sóresinen óz ornyn oıyp turyp alary daýsyz.
Dál búginge deıin resmı túrde álemdik ádebıettiń tańdaýly týyndylary qosylǵan «Búkil dúnıejúzilik ádebıet» kitaphanasyna birden eki tom bolyp kirgen uly Muhtar Áýezovtiń «Abaı joly» epopeıasy ǵana. Al álem halyqtarynyń rýhanı baılyǵyna qazaqtyń ǵajaıyp erlik dastandary, ertegileri qosylatynyn aıtpasa da belgili. Búginde jazýshylarymyzdyń ishinde shet tiline kóp aýdarylǵan Ábdijámil Núrpeıisov, Ánýar Álimjanov, Ábish Kekilbaev shyǵarmalary álemdik qorǵa altyn árippen kirgeni anyq.
Shyndyǵynda basqa halyqtardyń aldynda maqtana aıtar bir ulan-ǵaıyr muramyz bar. Ol qazaqtyń halyq ánderi men kúıleri. Álemdik mýzyka ensıklopedııasyna uly Qorqyttyń, Qurmanǵazynyń, Dáýletkereıdiń, Táttimbettiń, Dınanyń, Yqylastyń, Súgirdiń ǵajaıyp kúılerin tolyǵynan kirgizýge bolady. Búginde sol alyptarymyzdy álem halqy áli kúnge bilmeıtin bolsa, olardy tanyta almaı júrgen kiná ózimizden. Birjannyń, Aqannyń, Mádıdiń, Segiz seriniń ánderin aǵylshyn tiline aýdaryp oryndasa, qansha jurt tańǵalar edi. Muqan Tólebaevtyń san syrly áýenge toly – «Birjan-Sara», Ahmet Jubanov pen Latıf Hamıdıdiń «Abaı» operalary ult úshin úlken qazyna. Sydyq Muhamedjanov pen Shámshi Qaldaıaqovtyń tamasha týyndylary, Erkeǵalı Rahmadıev pen Ǵazıza Jubanovanyń sımfonııalyq shyǵarmalary ult óneriniń bıik belesteri.
Olardan keıin eltı tyńdaıtyn kúmis kómeı ánshilerimiz, es tandyrar sazgerlerimiz, myń buralǵan bıshilerimiz bar ekeni álemge máshhúr. О́tken ǵasyrdyń 20-jyldary halyqaralyq konkýrsta top jaryp, Parıjdi baǵyndyrǵan Ámire Qashaýbaevty, talaı el tamsana tyńdaǵan Kúlásh Baıseıitovany, bıimen talaıdy tánti etken Shara Jıenqulovany kezinde kóbi estı de kóre almady. Al eger kórip, bilse búkil álem basqasha baǵalar edi. Solardyń izin jalǵaǵan qazaqtyń baǵyna týǵan Dımash Qudaıbergen arqyly jurt qazaq ónerin endi-endi kórip bilip jatyr.
Odan keıin bizde álem tarıhynda úlken mán-mańyzǵa ıe, baǵasy qymbat ejelgi eskertkishter jeterlik. Qoja Ahmet Iаsaýı, Arystanbab, Aısha bıbi keseneleri, áıgili Otyrar qalasynyń orny, Ulytaýdaǵy Joshy han men Alasha hannyń mazarlary, Mańǵystaýdyń jer astyndaǵy jáne jer ústindegi san alýan ǵajaıyp meshit-keseneleri tarıhı qundy jádigerler. Al Esik qorǵanynan tabylǵan aldyn adam óz aldyna bólek áńgime. Ol dúnıede teńdesi joq, biregeı dúnıe. Bizdiń san ǵasyrlardan saqtap, bolashaqqa alyp kele jatqan tarıhı muralarymyz áli de óz dárejesinde baǵalanady degen oıdamyz.
Qazaq kınosy da álemdik órkenıette ózindik qoltańbasyn qaldyrdy. Qazaqtyń tańdaýly fılmderi halyqaralyq baıqaýlarda top jaryp, eń bastysy el esimin kókke kóterdi. Sháken Aımanovtyń, Májıt Begalınniń, Abdolla Qarsaqbaevtyń, Sultan Qojyqovtyń tańǵajaıyp týyndylary, Ámen Haıdarov jasaǵan qazaqtyń tuńǵysh mýltfılmderi álemdik deńgeıdegi ozyq kınokartınalar. Qaıbir jyldary Sultan Qojyqovtyń «Qyz Jibek» fılmin jer betiniń san tarapynda júrgen qazaqtar taspaǵa kóshirip alyp, úıdi-úılerinde ustaǵany belgili. Talantty rejısserler E.Shynarbaevtyń, A.Ámirqulovtyń, R.Nuǵmanovtyń, T.Temenovtiń, S.Apyrymovtyń, D.Manabaevtyń kórkem fılmderi jurt aýzyna ilinip, talaı eldi aralap ketti. Munyń bári táýelsizdikti ańsaýdan týǵan babalar men ulaǵatty urpaqtyń arasyndaǵy taǵylymdy baılanys. Al táýelsizdikten keıingi býyn sol asyldarymyzdy qadirlep, álemge pash etýimiz qajet.
Táýelsiz memleket bolý – ultymyzdyń ǵasyrlar boıǵy armany bolsa, sol táýelsizdikti ustap turý, tolyqqandy memleket bolyp qalyptasý – odan da bıik murat. Egemendikti árbir qazaq janymen, sanasymen túısinip, sezinýi ulttyq rýhtyń sapasyn arttyrady. Biz mysalǵa alǵan alyptar qazaq tarıhyndaǵy uly tulǵalardyń myńnan biri ǵana. Aty atalmaı ketkenderi qanshama. Olardyń armany táýelsiz memlekettiń turǵyny atanyp, elin, jerin bıikke kóterý edi. Sol nurly armannyń qushaǵynda búgin biz shat-shadyman kún keship jatyrmyz. Táýbe! Táýelsizdigimiz máńgi bolsyn!
