Dosmuhamedov ýnıversıteti – Atyraý óńirindegi bilim jáne ǵylym ortalyǵy

Elimizdiń ekonomıkalyq qýatty óńirin­degi irgeli ýnıversıtet óziniń damýynyń ár kezeńinde de óńirdiń áleýmettik-ekono­mıkalyq damýyna úles qosyp, qoǵam­dyq ómirine etene aralasyp keldi. Ýnıver­sıtettiń qazirgi jetistikteri pedagogı­kalyq ujymnyń qalyptastyrǵan dástúr­leri men jańa ınnovasııalyq jobalary­nyń tıimdi úılesimi arqyly múmkin bolýda. Elimizdiń bilim jáne ǵylym salasynda bolyp jatqan oń ózgerister jergilikti ýnıversıtetterdiń óńirdiń básekege qabiletin arttyrý faktoryna aınalýyna úlken múmkindikter týdyrady.

Táýelsizdiktiń nyǵaıýymen birge jańa damý satysyna kóterilgen oqý onyń alǵash 1950 jyly barlyq óńirdegideı pedagogıkalyq oqý orny retinde quryl­dy. Ýnıversıtettiń tarıhyna baılanys­ty zertteý júrgizilip, orny tarıhy 1940 jyldan bastaý alatyndyǵyn arhıv qu­jat­tarymen dáleldedi. 1955 jyly peda­gogıkalyq ıns­tıtýt, 1994 jyly Aty­raý ýnıversıtetine aınaldy. Qazaq­stannyń batys aımaǵynda alǵash bolyp ýnıversıtet mártebesin ıelendi. «Barshaǵa arnalǵan qazirgi zamanǵy mem­leket» ınstıtýttyq reformasy «Ult jospary – 100 naqty qadam» jos­parynyń 78-shi tarmaǵynda «Nazarbaev ýnıversıteti tájirıbesin eskere otyryp, JOO-lardyń akademııalyq jáne basqarýshylyq derbestigin kezeń-kezeńmen keńeıtý. Kommersııalyq emes uıymdardaǵy jekemenshik JOO-laryn halyqaralyq tájirıbege sáıkes transformasııalaý» dep atap ótilgendeı, 2020 jyly H.Dosmuhamedov atyndaǵy Atyraý ýnıversıteti kommersııalyq emes aksıonerlik qoǵam mártebesine kóshti. Bul ózgeris joǵary oqý ornyna jaqsy múmkindikter berip, qarjylyq saıasatyna yqpal etip, akademııalyq derbestigin qamtamasyz etedi. Onyń nátıjesi kórine bastady, bul básekege qabiletti oqý orny bolý jolyndaǵy jumystarymyzdy kúsheıte tústi. 

Prezıdent Q.K.Toqaevtyń «Jańa jaǵ­daıdaǵy Qazaqstan: is-qımyl kezeńi» at­ty Qazaqstan halqyna Joldaýynda aı­­tylǵandaı, Bilim jáne ǵylym mınıs­tr­liginiń bastamasymen ǵylymǵa qoldaý já­ne zııatkerlik áleýetti damytý úshin báse­kege barynsha qabiletti 20 joǵary oqý ornynyń bazasynda akademııalyq ar­tyq­­shylyq ortalyqtary qurylady. Bul óńirlik ýnıversıtetterdiń damýyna úl­ken kómek. 2021-2024 jyldarda bul jobany iske asyrý úshin joǵary oqý oryndaryna 4 mlrd teńge bólý josparlanǵan. Jobaǵa qatysýshy retinde Dosmuhamedov ýnıversıteti Atyraý óńiriniń damýyna yqpal etetin Sıfrlandyrý salasyndaǵy tehnologııalyq quzyrettilik ortalyǵyn ashýdy usyndy. Sonymen qatar óńirdiń qazirgi tańdaǵy ózekti máselelerin sheshý maqsatynda hımııalyq tehnologııalardyń oqý-ǵylymı zerthanasy, ekologııa jáne qorshaǵan ortany qorǵaý oqý-ǵylymı zerthanasy, bıotehnologııa oqý-ǵylymı zerthanasy, nanomaterıaldardy keshendi zertteý oqý-ǵylymı zerthanasy, oqý-ǵylymı IT-zerthanasyn ashý josparlanýda. Ýnıversıtet óńirdegi iri kásiporyndarmen áriptestik aıasynda sheteldik JOO men transulttyq kompanııalardy qatystyryp, IT mamandyqtar boıynsha jańa bilim baǵdarlamalary jasalady.

Qazirgi zamanǵy JOO-nyń strate­gııa­lyq jańarýynda sıfrlyq transfor­masııa da erekshe ról atqarady. Biz IT-re­sýrs­­tardy qaıta jańǵyrtýda adamı áleýetti damytý, kásibı kapıtal men kor­po­ratıvtik mádenıetti jańartý, oqý orny­nyń áleýmettenýi, kommýnıkasııa­sy, barlyq ishki prosesterdi ońtaılandyrý jumystaryn qolǵa aldyq. H.Dosmuhamedov atyndaǵy Atyraý ýnıversıteti IT baǵyt boıynsha kadrlardy QWANT joǵary teh­nologııalar mektebimen birlese da­ıyndaýdy bastap ketti. QWANT – biregeı onlaın AKT salasyndaǵy kadrlardy daıar­laýǵa arnalǵan joǵary tehnologııa­lar mektebi, Eýropa men AQSh-tyń úz­dik baǵdarlamalaý mektepteriniń ozyq tájirı­besin biriktirgen QWASAR platformasy. Qazirgi ýaqytta QWANT joǵa­ry tehnologııalar mektebi bizdiń bilim baǵ­dar­lamalarymyzǵa taldaý jasaýda. QWANT joǵary tehnologııalar mektebimen birlese belsendi oqytý (muǵalimdersiz, dáristersiz jáne baǵalarsyz), teń androgogıka (peer-to-peer), jobany basqarý, geımıfıkasııa, róldik modeldeý, onlaın baǵdarlama jáne mentorlardy qoldaý, kásibı qaýymdastyq jáne mansaptyq ósý, naqty keıster, tehnı­kalyq suhbat, bultty sheshim, stýdent­tiń úlgerimin avtomatty túrde baǵalaý jáne baqylaý, kiriktirilgen repozıto­rıı sııaqty kadrlar daıyndaýdyń múmkindikterin paıdalanamyz.

О́tken jyly bastalǵan pandemııa jaǵ­daıy bizde sıfrly resýrstardy damytý qajettiligin arttyrdy. Ýnıversıtettegi elektrondy oqýlyqtar daıarlaý zerthanasy ashyq onlaın kýrstar daıyndaýǵa kiristi. IT sıfrly ýnıversıtetti damytý tujyrymdamasymen jumystar atqaryldy. Aqparattyq tehnologııalar ortalyǵy, baspahana, oqý-teleradıo orta­lyǵy, kompıýterlik synyptar onlaın formattaǵy oqý úderisin sapaly uıym­dastyrýǵa jumyldyryldy. Kompıý­terlik park jańadan 200 dana kompıýterge jańartyldy.

Ýnıversıtettiń «2020-2022 jyldarǵa arnalǵan damý strategııasy» boıynsha otandyq tanymal IT mamandary ázirlegen HeRo (Hero Study Space) bilim úderisin bas­qarý júıesi jumysyn bastady. Júıe dás­túrli bilim berý júıesimen birge qashyqtan oqý tehnologııasyn tıimdi paıdalanýǵa, stý­dent pen oqytýshynyń jumys áreketin jeńildetýge, oqý úderisinde ýnıver­sıtettiń qarapaıym qyzmetkerinen bas­tap basshylyǵyna deıingi barlyq tulǵasynyń jumys tıimdiligin jaqsartýǵa yqpal etedi. Bul júıe arqyly 2020 jyl­ǵy oqýǵa qabyldaý naýqany onlaın avto­mat­tan­dyrylǵan júıemen júrdi. Sondaı-aq sıfrly ýnıversıtetti damytý bizge oqytý­shylarymyz ben stýdentterimizdiń álemdegi úzdik bilim berý resýrstaryn, elektrondy kitaphanalardy, jańa oqý tehnologııalaryn qoldanýǵa múmkindik beredi. Qazir óńirdiń aldaǵy jyldaǵy mamandarǵa suranysyn saralaý, ýnıver­sıtet túleginiń modeli, mamandyqtar atla­­syn jasaý bo­ıynsha jumystardy «ASU­in­no­vation» jobalyq keńsesi arqyly júrgizýde.

Ýnıversıtette óńirimizdegi ınnova­sııa­lyq ıdeıalar men startaptardy qol­daý aıasynda I-Space Bıznes-ınkýba­tory bazasynda stýdentter men jas qyz­met­kerlerdiń startap jobalaryn qarjy­landyrýǵa ýnıversıtetishilik «Startup-2020» bıznes jobalar konkýrsy ótti. Jastardyń startap jobalary 200 myń teńgege deıingi somaǵa shaǵyn grant­tar, 500 myń teńgege deıingi ortasha grant­tar, 1 mln teńgege deıingi iri granttar sa­nattaryna jikteldi. Jeńimpazdardy Aty­raý oblysynyń «Atameken» kásipker­ler palatasynyń, Kásipkerlik jáne ındýs­trııalyq-ınnovasııalyq damý basqar­ma­synyń ókilderi, tabysty kásipkerlerden qurylǵan táýelsiz sarapshylar anyqtady.

Jergilikti joǵary oqý orny óńirdegi áleýmettik-ekonomıkalyq, ekologııalyq máselelerdi sheshýdiń ǵylymı joldaryn zerdeleıtin ǵylym ortalyǵyna aınaldy. Ýnıversıtette fızıka, matematıka, fılo­logııa, tarıh, pedagogıka jáne t.b. ǵylymd­ar salasynda ǵylymı baǵyttar men mek­tepter qalyptasty. Ǵalym­dary­myzdyń ǵylymı-zertteý qyzmeti keń aýqymdy qamtıdy jáne ǵylymdy damytý­dyń basymdyqtary boıynsha irgeli jáne qoldanbaly zertteýler aıasynda oryndalady. Derekterge súıensek, sońǵy jyldary ǵy­lymı-zertteý jobalarymyz kóleminiń ósimi baıqalady. Ýnıversıtettegi ǵylymı zert­teýdi qarjylandyrý kólemi 2019 jyl­men salystyrǵanda 2020 jyly 2 ese ósti.

Qazirgi kezeńde halyqaralyq deńgeı­degi básekege qabiletti joǵary oqý ornyna aınalý úshin ǵylymı-ınnovasııalyq damý baǵyty alǵa qoıyldy. Ǵylymı-zertteý qyzmetin damytýda Reseı, Túrkııa, Iran, Ázerbaıjan, Kanada, Ulybrıtanııa ýnıversıtetteri jáne ǵylymı-zertteý uıymdarymen tyǵyz yntymaqtastyq jasaldy. Halyqaralyq Erasmus+ baǵdarlamasy boıynsha «Ortalyq Azııa/ TRIGGER túlekterdi jumysqa ornalas­tyrý múmkindigin jaqsartýǵa jaǵdaı jasaý negizinde ınnovasııalyq tásilderdi, kásipkerlik daǵdylar men nusqaýlardy bastamashylyq etý jáne engizý» halyq­aralyq jobasy bastaý aldy. Joba aıasynda Qazaqstan, О́zbekstan, Tájikstan jáne EO (Slovenııa) ýnıversıtetterimen birlesip, jumysqa ornalastyrý kórsetkishterin jaqsartý boıynsha bilim berý platformasyn engizý josparlandy. Sonymen qatar Simon Fraser University kanadalyq ýnıversıtetimen birge «Inklıýzıvti bilim berý» halyqaralyq ǵylymı jobasy erekshe qajettilikteri bar balalarǵa bilim berý máselelerin sheshýge baǵyttalǵan joba jumysy bastaldy. Jobaǵa Qazaqstan, Kanada, Iordanııanyń úkimettik emes uıymdary tartylǵan.

Ýnıversıtet saıasatynyń mańyzdy bóligi – pedagogter men stýdentterdiń áleý­­mettik qorǵalýy. 2020 jyly eki ret eńbek­­aqy ósirý júrgizildi. 2021 jyl­ǵy qyr­­kúıekte taǵy kóterý jospar­landy. Ǵylymı áleýetti kóterý jáne jas ǵa­­lym­dardy jumysqa alýǵa keshendi ju­mystar júrgizildi. Búginde 11 PhD jumys ju­mys­qa qabyldandy, áli de 40-tyń ústinde dokto­rantýrany bitirgen jergi­likti jas ǵalym­dardyń kelýi kútilýde. Dıs­ser­tasııalaryn qorǵaǵan doktoranttarǵa syıaqy tóleý, oqytýshylarǵa KPI kórsetkishimen tóle­maqy tóleý yntalandyrýdyń jaqsy ádisi ekenin dáleldedi.

О́ńirdegi problemalyq máselelerdiń biri – muǵalim kadrlarynyń tapshylyǵy men sapasy. Osyǵan oraı ýnıversıtet «USTAZ» múmkindikter mektebin ashýdy bastady. Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń pedagog mártebesin kóterý men bilim sapasyn arttyrý baǵy­tyndaǵy jumystarynyń aıasynda júretin joba mektep muǵalimderine qosymsha bilim alýǵa, kásibı damýyna jaǵdaı jasaıdy. Sonymen qatar keleshekte ustazdyq mamandyqtarǵa baýlý úshin er balalar mektebi osy joba arqyly júrgizilmek.

О́ńirdiń daryndy jastaryn qoldaý úshin «Altyn belgi» ıegerlerine, onyń ishinde pedagogıkalyq mamandyqtarǵa kelgenderge, granttar jáne shákirtaqylar tóleý dástúri qalyptasty. Jastar bas­tamalaryn qoldaý, stýdenttik ózin-ózi basqarý, debat qozǵalysy negizinde Dosmu­hamedov ýnıversıtetiniń oń nátıjeli tabystary mol.

Oqý ornyndaǵy barlyq is-sharalar bilim berý men ǵylymdy damytýdaǵy el saıa­satyna, Bilim jáne ǵylym mınıstr­liginiń, son­daı-aq óńirdiń áleýmettik-eko­nomıkalyq damý baǵdarlamasyna saı júrgiziledi.

Qazirgi álemde bilim men ǵylym qoǵam damýyn jańa beleske kóterer qýatty kúshke aınalyp otyr. Qazaqstan bilim men ǵy­lym júıesinde ınnovasııalyq damý bola­shaǵyn tańdady. Ýnıversıtettik bilim be­rýde ǵylymı zertteý júıesi bas­ty tirek bolyp sanalady. Osy arqyly aımaq­­tyq ýnıversıtet óńirdiń áleýmettik-ekono­­mıkalyq damýyna óz úlesin qosady. H.Dos­muhamedov atyndaǵy Atyraý ýnı­ver­­sıtetiniń bul baǵyttaǵy tańdaýy aıqyn.

Salamat IDRISOV,

H.Dosmuhamedov atyndaǵy Atyraý ýnıversıtetiniń basqarma tóraǵasy-rektory