Ákemiz Qaltan Qusaıynov 1913 jyly Aqmola oblysynda dúnıege kelgen. Keıin er jetip, hat tanyǵan ol Keńes ókimeti qurylyp jatqan tusta qazaq mektepterinde arab tilinen sabaq berdi. Bul tildiń qoldanysta bolmaýyn kózdegen saıasat reńk bere bastaǵan kezeńi bolatyn. Sodan ol sharasyzdyqtan qazaq synyptaryna orys tilinen sabaq júrgizedi. Jer-jerde qýǵyn-súrgin dúmpýi qyzǵandyqtan, bilimge qushtar, izdenimpaz ol Kókshetaý pedagogıkalyq ýchılıshesinde bilimin odan ári arttyra túsedi. Bul kezde anamyz Badıǵa Qusaıynovaǵa úılengen. Baýyrlarynda 2 balasy jáne ata-ájemiz bar edi. 2-kýrsta oqyp júrgende Ekinshi dúnıejúzilik soǵys bastalyp ketedi. Endigi mindet – elin, jerin jaýdan qorǵaý bolǵandyqtan, óz erkimen ásker qataryna qosylady.
Erekshe erligimen kózge túsip, fashısterdiń aldyńǵy qataryn oısyrata jeńip, 1941 jyly 26 maýsymda kishi serjant ataǵyna ıe bolady. Al 1941 jyly 15 qyrkúıekte 700-shi atqyshtar polkinde ant qabyldaıdy. Áý bastan-aq, ákemiz soǵystyń dúleı aıqastaryna qatysqan. 1941 jyldyń shildesinen 1942 jyldyń tamyzyna deıin 700-shi atqyshtar polkinde bolsa, ýaqyt óte 494-shi atqyshtar polkinde 1942 jyldyń tamyzynan 1944 jyldyń shildesine deıin mergen bolyp áskerı mindetin oryndaıdy. Keıin 202-shi rezervtik atqyshtar polkine aýystyrylyp, ol jerde 1944 jyldyń shildesinen 1945 jyldyń naýryzyna deıin polk mektebiniń kýrsanty bolady. Sol jyldyń naýryzynan shildesine deıin 208-shi atqyshtar polkinde qyzmet etedi. Sonymen qatar áskerı bıletinde baıandalǵandaı, sol jyldyń maýsymynda 100-shi jeke atqyshtar batalonynda bolǵan.
Osy jyldar ishinde ákemiz úsh jerinen jaraqat alady. 1945 jyldyń 1 naýryzynda sol jaq aıaǵyndaǵy jaraqaty aýyr bolǵandyqtan, bir aıdan artyq gospıtalda em qabyldaıdy. Maıdan shebine qaıta oralǵannan keıin sol jyldyń 14 qazanynda, 1945 jyly Joǵarǵy Keńes Prezıdıýmynyń 25-shi buıryǵymen «demobılızasııaǵa» iligedi. Taǵy bir estelikterinde soǵystaǵy eren erlikterin: Stalıngrad, Ýkraına jáne Baltyq jaǵalaýy elderin jaýdan qorǵaýmen ótkizgenin, soǵystyń sońǵy legin Kenıgsbergte (búgingi Kalınıngrad) aıaqtaǵany týraly baıandaıdy.
Surapyl soǵysta janqııarlyǵymen kózge túsken ardagerlerimizdiń sany óte kóp. Jeńis otynyń alaýyn jaqqan sátten bastap, batyr jaýyngerlerimiz madaqtaldy. Azappen kelgen soǵystyń bal dámin tatpaı ketkender qanshama? Solaı bolsa da, eshkim moıymady, dushpannan eldi azat etti. Olardyń qatarynda bolǵan ákemizdi árdaıym maqtanysh etemiz. Biz úshin asa qurmetti ári baǵa jetpes marapattary: III dárejeli «Dańq» ordeni bolatyn. Beıbit ómir ornap, ár jyly medaldarmen madaqtalyp otyrdy.
Ákemniń aty-jóni Aqmola oblysy boıynsha 1941-1945 jyldardaǵy Uly Otan soǵysy ardagerlerine arnalǵan jınaqqa engizilgen.
Soǵystan keıin jańa dáýir ornasa da, úıde qol qýsyryp jatpaı, jumys isteýin toqtatpady. О́te namysshyl edi. Eshkimnen eshnárse suramaıtyn. Elden oza týǵan darynymen árdaıym alda júretin. Sonysymen syıly ardagerge aınaldy.
Boıynda erekshe qasıetteriniń biri – jastaıynan sportqa jaqyn bolǵandyqtan, jaman ádetterge jolamady. Osy jaqsy qasıeti biz úshin úlgi boldy. Ákeniń úlgili joly urpaqtarynyń tálim-tárbıesine áser etip, sanaly azamat bolýyna septigin tıgizdi. «Mektepke barǵan saıyn balalarmen jeke-jeke sóılesip, barlyq máseleler jaıynda áńgime-dúken quratyn. Ásirese, Jeńis kúni medaldaryn kostıýminiń keýdesine taǵyp alyp, maqtanyshpen oqýshylarymen kezdesýge baratyn. Ákemiz Jeńistiń 50 jyldyǵyn atap ótip sol jyldyń kúzinde o dúnıelik boldy.
Al bir jazbada anamyz bylaısha oı órbitedi: «Otaǵasy ekeýmizdiń on balamyz boldy. Barlyǵyna múmkin bolǵan jaǵdaıda bilim berýge járdemdestik. Qyzdarymyzdy – qııaǵa, uldarymyzdy uıasyna qondyrdyq. 1962 jyly «Batyr ana» ataǵyna ıe boldym. Otaǵasymen 50 jyldaı otastyq. Shúkir. Men nemerelerim men shóberelerimdi kórdim».
Búginde altyn qursaqty anamyzdan órbigen 26 nemere, 56 shóbere, 23 nemenesi bar. Anamyz 68 jasynda ómirden ozdy.
Biz «Otbasynyń ónegesi – Otan ónegesi» degen támsildiń oryndy ekenin aıta alamyz. Endigi kezekte bizdiń mindetimiz – egemendi eldi ornatýǵa kúsh salǵan ardagerlerimizdi qurmetteý.
Saqyp QUSAIYNOVA,
maıdangerdiń qyzy
Nur-Sultan
