11 Mamyr, 2021

Azattyq ánurany

53 ret kórsetildi

Bul ándi sonaý basqynshylyq jyldary jan aıamaı soǵys­qan ıtalııalyq partızandar súıip aıtqan desedi. Ekinshi dú­nıejúzilik soǵys aıaqtalǵan soń án antıfashıstik ánuranǵa aınaldy. Kompozısııanyń avtory belgisiz bolǵandyqtan, halyq jyry delinedi. Bul kúnderi de umytylmaǵan Bella Ciao (Qosh bol, súıiktim) ániniń shyǵý tarıhyna qatysty kóptegen nusqa bar.

Eń áıgilisi – soǵys jyldary Modena taýlaryndaǵy qarsylasý qozǵalysy músheleri oryndaıtyn nusqa. Bizge belgilisi ándi sondaǵy partızandardyń biri jazǵan. Áýeni «Uıqy dárisi» at­ty balalar ánine uqsas keledi. Al jyr mátini ár joly túrlishe oryndalyp júrgenimen, bir-biri­nen kóp erekshelenbeıdi. Án­niń álemge tanylýyna 1947 jyly Pragada ótken alǵashqy Ha­lyq­aralyq jastar men stýdentter festıvali yqpal etkeni daýsyz. Aıbyndy ánniń yrǵaǵy men ekpindi qaıyrmasy tipti ıta­lıan tilin túsinbeıtinderdiń ózin baýrap aldy jáne áp-sátte búkil Eýropaǵa taraldy. Ásirese ıtalııalyq ánshi Mılva (1965) men fransııalyq Iv Montana (1970) shyrqaǵan nusqalary ha­lyq kóńilinde aına-qatesiz jattalyp jatty. Al Keńes Odaǵy tyńdarmandaryn alǵash ánmen qaýyshtyrǵan belgili ańyz ánshi Múslim Mogamaev bolatyn. Ol 1972 jyly Bolgarııada qurmetti qonaq bolǵanynda «Altyn Orfeı» estradalyq ánder baıqaýynda turyp, «Men Italııada bizdiń par­tızan dos­tarymyz tartý etken ándi oryn­daǵym keledi. Italııada taǵy­­lymdamadan ótip júrgenimde erekshe dostasyp kettik. Bul án Italııada aıtylǵan kezde, zal­da otyrǵan ıtalııalyqtar «Bella, chao, chao, chao...» dep jan-táni­men qosyla shyrqaıdy. Bizge de shý shyǵarýǵa bolady», degen ánshi uıańdaý kelgen keńestik tyń­­darmandardy jigerlendire túse­tin. Ánshiniń estelikterinde («Jı­výt vo mne vospomınanııa») aıtyl­ǵandaı KSRO-nyń bolashaq bas hatshysy Leonıd Brejnev te erekshe súıip tyńdaǵan desedi.

«... Berlınde shaǵyn konsert da­ıyndalyp jatqan bolatyn. Keıbir ártister arnaıy Más­keýden kelipti, bizdiń toptan bireý­lerdi erte kelipti... Men sol kezde naqty ne aıtqanym esimde joq, biraq bir ándi mindetti túrde oryndaýym kerek edi, bul – partızandar áni «Bella Ciao» bolatyn. Bul án Brejnevke óte unady. Ol alǵash ret ony Kremldiń Sezder saraıynda KSRO Joǵarǵy Keńe­siniń depýtattyǵyna kandıdat retinde usynylýyna oraı uıym­dastyrylǵan konsertte de estidi. Men án aıttym, al búkil aýdıtorııa maǵan qoshemet kórsetip, shapalaq ura bastady. Arasynda Leonıd Ilıchtiń ózi qosyldy. Sodan keıin bul oǵan ádetke aınaldy», dep jazdy ánshi.

Al ánniń sazyna qatysty da san-saqqa júgirgen boljam tolas­taǵan emes, keıde ózge halyq shy­ǵar­malarynyń mýzykasyna da uqsas­tyrady. Synshylar sonymen qatar Dus Zekele Koilen («Kómirdiń kishkentaı qaby») dep atalatyn ánmen aıqyn uqsas­ty­ǵyn atap kórsetedi. Bul ándi ataq­ty syǵan akkordeonısi Mashka Zıganoff 1919 jyly kúzde Nıý-Iorkte jazǵan edi.

Kez kelgen án sol dáýirdiń, oqıǵanyń, qozǵalystyń sımvolyna aınalǵanyn bylaı qoıǵanda, túrli janrdaǵy mýzykalyq táji­rıbelerdiń negizgi nysanasy. Bella Ciao áni de japon djaz ınterpretasııalarynda keń qoldanys taýyp, nebir rok-grýppalardyń qaıyrmasyna aınaldy. Post­modernızm dáýirinde birneshe ret jańa túsinik berilgen osynaý kórkem shyǵarma azattyqtyń ánurany ári álemdik manıfest, ári revolıýsııa urany bolyp shyr­qaldy emes pe. Bella, chao! Qa­laı bolǵanda da, ásirese hormen qosyla shyrqaǵanda keýdeńizdegi júrek qaǵysyn tezdetip, qarsy­lyǵyn kúsheıte bastaıtyny anyq. Qarapaıym áýenniń ishine kó­mil­gen bir qupııasy bary anyq. Bál­kim, osynaý syrshyl ánniń áseri sonaý kúnderdegi týǵan tabı­ǵatynan bastaý alatyn bolar?!

Sońǵy jańalyqtar

Shabyt shaqyratyn shahar

Elorda • Keshe

Aqjaınaq astana

Elorda • Keshe

Ozyq óndiris ornynda boldy

Aımaqtar • Keshe

Dımash pen Djekson

О́ner • Keshe

Uqsas jańalyqtar