Qasıetti aıdaǵy qasiret

Oqıǵa qalaı bastaldy? Bul suraqqa jaýap bermes buryn Izraıl men Palestına janjalynyń tarıhyna úńilgen jón.

Osman ımperııasy tusynda Pa­les­tına jerinde arabtar men ev­reı­lerdiń tatý-tátti ǵumyr kesh­ke­n. Alaıda XIX ǵasyrdyń sońynda álemge tarydaı shashylyp ketken evreıler arasynda ultty biriktirý ıdeıasy kúsh ala bastaıdy.

«Saıası sıonızmniń ákesi» sanalatyn jýrnalıst Teodor Gersl óziniń «The Jewish State» kitabynda Evfrat pen Tıgr mańaıynda memleket qurý qajettigin jazǵan eken. Keıinirek bul týyndy evreılerdiń boıtumaryna aınaldy. Osylaısha, jan-jaqtan Ierýsalımge aǵylǵan sıonıstik ıdeıany sińirgen evreı­ler birtindep turǵylyqty halyq­tyń jerin satyp ala bastaıdy. Biraq palestınalyqtar olardyń túp­ki maqsatyn ańǵarmaı, qolyn mez­gilinen kesh sermep qaldy. Sóıtip, arabtarǵa tıesili jerlerdiń basym bóligin, ásirese Ierýsalımniń kóp bóligin evreıler ıemdenedi.

1947 jyly BUU 181-qararymen Palestına jerin bólip, Palestına jáne Izraıl memleketterin qurý týraly sheshim qabyldady. Bul qadam Arab elderi joǵary keńe­sine unaǵan joq. Kóp uzamaı-aq Ierý­salımniń múftıi evreılerge jıhad jarııalady.

Bir jyldan soń, 1948 jyly 14 mamyrda Izraıl táýelsizdigin jarııalaǵanda Arab lıgasy olarǵa soǵys ashty. Mysyr, Iordanııa, Irak, Sırııa, Lıvan, Saýd Arabııasy, Ie­men birigip, Izraılge qarsy shyq­­­qan. Biraq túıeden áli túsip úl­­ger­­­megen arabtar amerıkalyqtar qol­­daǵan evreılerdi jeńe alǵan joq. Ke­ri­sinshe, Palestına terrıtorııa­sy­n­yń 78 paıyzynan aıyrylyp qaldy.

Mine, osydan beri semıtter uly­­syna jatatyn arabtar men ev­reı­­­ler­­diń basy pispeı keledi. Al­ǵash­­qy qaqtyǵystan keıin eki tarap bir­neshe ret soǵysyp, onyń zarda­byn qa­rapaıym halyq tartty. Arab lıga­sy qansha talpynsa da sıo­nıs­ter­di jeńe alǵan joq. Búginde mıl­lıon­daǵan palestınalyq óz úıinen aıy­ry­lyp, bosyp ketken. Arabtar áli kún­ge deıin Izraıldi búıirden shyq­qan shıqan sekildi kórse, evreıler atajurtymyzǵa keldik dep esepteıdi.

Joǵaryda aıtylǵan soǵys sal­dary­nan áý basta Palestına memleketi qurylǵan joq. Keıinirek, tek 1988 jyly Aljırde ótken Pales­tına ulttyq keńesiniń sessııa­synda táýelsizdigi jarııalandy.

Janjaldyń bir parasy Pales­tınanyń egemendigin tanýǵa qatysty. Búginge deıin álemniń 193 memleketiniń 138-i atalǵan eldiń táýelsizdigin moıyndaǵan. Soǵan qaramastan, Palestına áli kúnge deıin BUU-ǵa tolyqqandy múshe emes. Onyń basty sebebi mynada. BUU Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty músheleriniń úsheýi – AQSh, Ulybrıtanııa jáne Fransııa Palestınanyń egemendigin áli kúnge moıyndaǵan joq. Al onsyz BUU-ǵa tolyqqandy múshe atana almaıdy.

Ǵasyrǵa jýyqtaǵan janjaldyń uzyn-yrǵasy osyndaı. Jalpy, bul máselede halyqaralyq qoǵam­dastyqtyń ustanymy Pales­tına jaǵynda. Máselen, Izraıl Iordan ózeniniń batys jaǵalaýyn 1967 jylǵy «Altykúndik soǵysta» basyp alǵan bolatyn.

Sodan beri munda evreılerdiń qonysyn qalyptastyrý  áreketi belsendi júrgizilip keledi. Qazir aımaqtaǵy 140 eldi mekende 400 myńǵa jýyq evreı ómir súredi. Al munda nápaqasyn aıyryp júrgen arabtardyń sany 2 mıllıonnan asady. BUU Qaýipsizdik Keńesi de, BUU da evreılerdiń qonysyn zańsyz dep sanaıdy. Sondyqtan «Batys jaǵalaý» máselesi áli kúnge deıin túbegeıli  sheshilgen joq.

BUU qararlaryna súıensek, Izraıl tarapy «Batys jaǵalaý­dy», «Golan jotalaryn» jáne Shy­ǵys Ierýsalımdi bosatyp, on­da­ǵy arab­tardy qýdalaýyn toqtatýy tıis. Biraq oǵan qulaq asqan evreıler joq. О́tken aptada bas­talǵan qaq­tyǵysqa da shoq tastaǵan – pales­tınalyqtardy qýdalaý oqıǵasy.

Izraıl úkimeti birneshe jyldan beri Shyǵys Ierýsalımdegi Sheıh Djarra aýdanyn mekendegen 7 arab otbasyn kóshirýge umtylyp kelgen. Bıyl osy másele shyrqaý shegine jetip, palestınalyqtardy baspanasynan aıyrýǵa kiristi.

Keıingi aptada bul oqıǵa Ierý­salımde qyzý talqylanyp, nara­zylyq kúsheıe tústi. Jeti otbasy mekendegen úıdi 1956 jyly BUU bas bolyp, Izraıl basyp alǵan terrıtorııalardy mekendep, keıin bosqynǵa aınalǵan arabtardyń menshigine tapsyrǵan-dy.

Biraq Izraıldegi «Nahalat Shımon» dep atalatyn ultshyl uıym atalǵan baspanalardy evreılerdiń menshigine berý qajettigin alǵa tartady. Atalǵan eldiń Joǵarǵy soty «Sheıh Djarra oqıǵasyna» qatysty 10 mamyrda sheshim shyǵarýy tıis edi. Mejeli merzim jaqyndan sa­ıyn qala kóshelerinde narazylyq kúsheıip, Bas prokýror ony keıinge qaldyrýdy surady.

О́tken aıda evreıler Ierýsalım­de sherý ótkizip, «Arabtarǵa ólim kelsin!» dep aıqaılaǵan-dy. Bul  onsyz da jarylaıyn dep turǵan ahýal­dy odan saıyn shıelenistirip jiberdi. Izraıl polıseıleri Rama­zan aıynda palestınalyqtarǵa aýyz­­ashar­dan soń Eski qaladaǵy Damask qaqpasyna jınalýǵa tyıym salyp, kedergiler qoıdy. Pales­tınalyqtar bul sheshimge qarsy shyǵyp, keıin Izraıl tyıymdy alyp tastady.

Onyń ústine, musylmandar úshin qasıetti Qadyr túni men Izraıldiń Ie­rýsalımdi basyp alý kúnine ar­nal­ǵan merekesi qatar kelip qaldy. Bul da janjaldy ýshyqtyrdy. Ke­ıin­­nen Izraıl polısııasy Qadyr kúni qarsańynda ál-Aqsa meshi­tine kelgen musylmandardy qýda­la­dy. Sonyń saldarynan birneshe pales­­tı­nalyq qaza taýyp, jıyrma shaqty­sy jaralanǵan.

Qasıetti túnde musylmandar qy­na­daı qyrylyp jatqanda «Hamas» uıy­my qarap jatpady. Evreıler mekendegen aımaqtarǵa raketadan oq jaýdyrdy. Izraılge keregi osy edi. Sony syltaýratyp, Gaza sek­toryna joıǵysh ushaqtarmen sha­býyl jasady. Osylaısha, eki jaq ta bir-birin atqylap, qaqtyǵys áli toq­taǵan joq. Qazirgi tańda Iz­raıl tarapy Palestınamen shekara mańyna áskerlerin úıip-tógip, tank brıgadalaryn ornalastyra bastady.

Palestına basshylary arab otbasylaryn úılerinen kúshpen shyǵarý áreketi «qasıetti qalany ıýdeı­len­dirýge» baǵyttalǵan etnostyq tazartý dep esepteıtinin jetkizdi. Izraıl bul qaqtyǵysty «jyljymaıtyn múlik daýy» deýmen shektelip otyr.

Halyqaralyq qoǵamdastyq pa­les­tınalyq otbasylardy Sheıh Djarradaǵy baspanasynan kúshpen shyǵarý áreketin synǵa aldy. AQSh Memlekettik departamentiniń ókili Ned Praıs mamyr aıynyń basynda «AQSh Ierýsalımdegi Sheıh Djarra pen Sılvan aýdandaryndaǵy pa­les­tınalyq otbasylardyń qýda­lanýyna qatty alańdaýshylyq bildi­re­di. Olardyń kóbi óz úılerinde bir­neshe ǵasyr boıy ómir súrdi. Buǵan deıin aıtyp ótkenimizdeı, shıe­lenis­ti ýshyqtyratyn nemese beı­bit­shi­likten alshaqtatatyn qadam­dardan aýlaq bolý óte mańyzdy», dedi.

Eýropalyq Komıssııa arab otbasylaryn baspanasynan zorlyqpen kóshirýdi aıyptap, oqıǵaǵa alań­daý­shylyq bildirdi. «Mundaı áreket­ter halyqaralyq adam quqyǵy zańna­ma­syna saı kelmeıdi. Ári tek shıe­lenisti órshitedi», dep málimdedi Eý­ropalyq Komıssııanyń Syrtqy ister jáne qaýipsizdik saıasaty jó­nin­degi jetekshi ókili Pıter Stano.

BUU Adam quqyqtary jónindegi Joǵarǵy komıssarynyń keńesi 7 mamyrda Izraıl tarapynyń áreketin kemsitýshilik dep baǵalady. Sondaı-aq evreılerdi basyp alynǵan jer­ler­ge kóshirý halyqaralyq adam qu­qy­ǵy zańnamasyna saı kelmeı­tinin málimdep, soǵys qylmysy sanalatynyn atap ótti.

Osy rette daýdyń bári Ierý­salım qalasynan bastalatynyn aıta ketken abzal. Shahar musylmandar úshin de, evreıler úshin de qasıetti sanalady. Qaladaǵy bir qarys jerden aıyrylý – qaı-qaısysy úshin bolsyn jeńiliske teń. Sondyqtan Palestına da, Izraıl de odan aıy­rylmaýdy kózdeıdi.

Qalanyń batys bóligin evreıler mekendese, shyǵys bóliginde mu­syl­­mandar qonys tepken. Biraq eń qasıetti mekenderdiń bári Shyǵys Ie­rýsalımde ornalasqan. Máselen, Qa­sıetti qabir shirkeýi men kóne qala palestınalyqtarǵa tıesili aı­maqta. Sondaı-aq ál-Aqsa meshiti de osynda tur.

Qoryta aıtqanda, halyqaralyq qoǵamdastyq Izraıldiń «Batys jaǵalaý» men Shyǵys Ierýsalımge qatysty saıasatyn aıyptaǵanymen, ony elep otyrǵan evreıler joq. О́tken aptada bastalǵan qaqtyǵys uzaq merzimge sozylǵan shıelenistiń bir parasy ǵana. О́ki­nishke qaraı, bul qasiret áli qanshaǵa sozylatyny belgisiz.