Ras, AQSh konstıtýsııasynda jazylǵan halyq prezıdentti saılaıdy degen ýáde men onyń alǵysharttary eshqashan tolyq oryndalǵan emes. Amerıkanyń negizin qalaǵan aqsúıek tulǵalar eshqashan tobyrǵa (ne quldar men áıelderge) eldegi eń joǵarǵy qyzmetti atqaratyn adamdy tańdaýyn senip tapsyrǵan joq. Sondyqtan AQSh prezıdentin saılaý quqyǵy aqyldy adamdar sanalatyn «elektorattar alqasyna» berildi.
Donald Tramp prezıdenttikke saılanǵanda «elektorattar alqasynyń» tańdaýy ózderiniń shtattaryndaǵy halyqtyń kópshilik daýysyna qanshalyqty saı keletini týraly másele týyndady. «Úlken ótirik» dep atalyp ketken termın saılaý kezinde Tramptyń daýysy «urlanǵany» ǵana emes, sonymen birge shynaıy nátıjeni ózgertýge tyrysqan túrli jasyryn quraldardy zańdastyrý áreketterin de qamtydy.
2020 jyly saılaýdan buryn túrli tok-shoý júrgizýshileri Tramp jeńilip qalsa, Aqúıden ketýden bas tartýy múmkin dep ázildegen. Biraq Tramp qıturqy ári qaýipti jospar qurǵan eken. Eger ol jeńilip qalsa, daýystar qate sanalǵanyn alǵa tartyp, saılaýdyń ádil ótpegenin aıtady.
The Washington Post gazetiniń habarlaýynsha, sátsizdikke ushyraǵan úmitkerge arnalǵan bul strategııa biraz ýaqyttan beri ońshyl toptarda jıi talqylanǵan. Alaıda prezıdenttikke kandıdattar mundaı ıdeıany qoldaǵan joq. Biraq Tramp áreketteriniń basqalarǵa nemese elge teris áseri týraly eshqashan alańdaǵan emes. Sondaı-aq onyń Konstıtýsııany túsinetinine de kúmán bar.
Saılaýdyń resmı nátıjesine kúmándaný – saılaý júıesiniń tutastyǵyna nuqsan keltirý. Desek te masqaraǵa ushyrap, qoldaýsyz qalyp, eki márte ımpıchment jarııalanǵan burynǵy prezıdent respýblıkashylardyń tórtten úsh bóligin óziniń dálelsiz sózderine sendire aldy.
Buǵan qalaı jol bergenimizdi oılaný qajet. Mańyzdysy mynada. «Úlken ótirik» ıdeıasyn paıdalaný tujyrymdamasyn Tramptyń ózi ǵana emes, sonymen qatar ońshyl belsendiler toby da qyzý qoldady. Al keı buqaralyq aqparat quraldary ony maqtady da. Tramp rıtorıkalyq turǵyda talantty demagogtiń sheberligine ıe. Onyń tıradasy úshtaǵany ázilge arqaý boldy. Ol kóńil kóterýdiń qaýipti túrin tańdady. Sondaı-aq amerıkalyq elektorattyń basym bóligi shynaıy aqparattan habarsyz. Azamattyq bilim joıyldy. Tramp buqaralyq aqparat quraldaryna senbeýge shaqyrdy. Ol shyndyqty voleıbolǵa aınaldyrdy.
Artynan ergen qumar toptyń kóptigi, sózderiniń tabıǵı tartymdylyǵy (olar úshin), az-kem ótiriktiń myńdaǵan túrin aıtqanynyń bári jıylyp kelip Tramptyń eń úlken ótirigine qolaıly jaǵdaı jasap berdi. Kemsitý, kúsh kórsetý arqyly ol partııadaǵy yqtımal qarsylastarynyń bárin shań qaptyrdy. Senattaǵy azshylyq toptyń ókili, aılaker depýtat Mıtch Makkonel Tramppen beldesýge tyrysyp kórgen, biraq onysy sátsiz aıaqtaldy.
Endi respýblıkashylardyń qazirgi ókili jetkilikti túrde moıynsunbasa, Tramp ony qýdalap, ornyna basqa respýblıkashyny ákep otyrǵyzady. Osylaısha, onyń saılaýǵa qatysty talaptarynyń negizsiz ekenin biletin Parlamenttegi respýblıkashylar (onyń 6 qańtarda AQSh-taǵy Kapıtolııge shabýyl jasaǵanyn joqqa shyǵarýy sııaqty) ony qoldaıdy. О́ıtkeni olar Tramptan saqtanyp qana qoımaıdy, oǵan eretin saılaýshylardan aıyrylyp qalýdan qorqady. Oǵan qosa, Tramp – partııaǵa mol qarajat quıatyn ókildiń biri.
Tramptyń elge odan da zor qaýip tóndirýine kedergi keltirgen – onyń 2020 jylǵy saılaýda jeńilýi. Osylaısha, ol Aqúıge baǵynbaıtyn Pentagon men Ádilet departamentine saıası baqylaý jasaýǵa talpynǵan bılikke joryǵyn toqtatty. Búkil alǵyrlyǵy, tabandylyǵy jáne oıyn-saýyqqa qumarlyǵymen qosa, Tramp aqylsyz áreket jasap, «artyq qylamyn dep tyrtyq qyldy».
Mysaly, ol saılaý nátıjelerin burmalaý arqyly keı memlekettik qyzmetshilerge qysym jasaǵysy kelgeni úshin jaýapkershilikke tartylýǵa sál qaldy. Onyń saıası qarsylastarynyń qylmystyq jaýapkershilikke tartylýyn talap etýi Bas prokýror Ýılıam Barrǵa qatty áser etti. Shekarada mıgrant balalardy otbasylarynan bólý áreketi de masqaraǵa aınaldy.
Ol О́kilder palatasyndaǵy respýblıkashylardan Lız Cheınıdi partııa tóraǵasy qyzmetinen bosatýdy talap etip, ony nıýıorktik Elız Stefanıkpen almastyrýdy surady. О́ıtkeni Lız Tramptyń urlanǵan saılaý týraly ótirigi Konstıtýsııaǵa qaýip tóndiretinin aıtqan. Osylaısha, Cheını onyń jaýyna aınaldy. Shyndyǵynda, О́kilder palatasyndaǵy respýblıkashylar basshylarynyń biri partııanyń qate bolsa da ustanymyn ashyq aıyptaýy durys emes degen respýblıkashylar mynany eskergen joq. Iаǵnı saılaý nátıjesine kúmán keltirý arqyly Konstıtýsııamen kelispeıtinin ańǵartty.
Respýblıkalyq partııanyń «Úlken ótirikke» qatysty alaýyzdyǵy ótken shaqtyń enshisinde qalǵan joq. Bul partııanyń bolashaǵyna áser etýi múmkin. Djo Baıdenniń «elektorattar alqasyndaǵy» jeńisi aıqyn emes. Úsh shtatta (Djordjııa, Vıskonsın jáne Arızona) shamamen 43000 daýys aýysqanda, nátıje ózgerer edi. Endi respýblıkashylar shtattyq deńgeıde qara násildilerdiń daýys berýin qıyndatýǵa baǵyttalǵan zań shyǵarýǵa talpynyp jatyr. О́ıtkeni adamgershilikke jat ekenine qaramastan, respýblıkashylar saılaýshylardyń jolyn kesýdi prezıdent jeńisiniń kepili dep sanady. Mundaı zańdar Baıdenge nemese basqa demokrattyń 2020 jylǵy saılaý nátıjesin qaıtalaýyn qıyndatýy múmkin.
Amerıkalyqtar zańnyń ústemdigin ustanatyn el ekenin málimdeımiz. Biraq demokratııa erikti yntymaqtastyq, senim jáne ustamdylyq bolmasa, jetistikke jete almaıdy. Zańdar ózdiginen oryndalmaıdy jáne Joǵarǵy sottyń kandıdatýralary qazir qyzý talqyǵa túsýiniń jaqsy sebebi bar. Tramp áreketiniń nátıjesinde Sot birneshe ýaqyt konservatıvterdiń baqylaýynda bolmaq.
Eger qolynda kúshi bar tulǵalar únemi jaman nıette áreket etse, zań bizdi qorǵamaıdy. Sondyqtan Tramp jáne onyń áreketi konstıtýsııalyq demokratııamyzǵa qaýip tóndiredi.
Elızabet DRIý
Vashıngtondyq jýrnalıst. Washington Journal: Reporting Watergate and Richard Nixon’s Downfall kitabynyń avtory
