Búginde kıiktiń dúnıejúzilik popýlıasııasynyń 90%-dan astamy Qazaqstanǵa tıesili. 2019 jylǵy esep boıynsha janýarlardyń sany 334 400 bas bolǵan. Sonyń ishinde Betpaqdala popýlıasııasynda – 111 500 bas, Oral popýlıasııasynda – 217 000 bas, Ústirt popýlıasııasynda – 5 900 bas tirkelgen eken. 2020 jyly pandemııaǵa baılanysty kóktemgi kıik sanaǵy júrgizilgen joq. Batys Qazaqstan oblysynda aqbóken sany shamadan tys kóbeıip ketkendigi týraly shamamen bir jyl buryn aıtyla bastady. Jergilikti turǵyndar, ásirese aýyl sharýashylyǵymen aınalysatyn sharýa qojalyqtary kıiktiń kóptiginen malǵa jaıylym qalmaǵanyn, shabyndyq jetkiliksiz ekenin aıtyp dabyl qaqty. Biraq kıikti qorǵaýǵa alǵan tıisti mekemeler kıik sany qalypty jaǵdaıdan aspaǵanyn, mal azyǵy tapshylyǵy qýańshylyqtan ekenin aıtýmen boldy.
Aıta keteıik, kıiktiń Oral popýlıasııasy Batys Qazaqstan oblysynyń barlyq jerinde emes, ońtústik aýdandarynda – Edil men Jaıyq arasyndaǵy Qaztalov, Jánibek, Bókeıorda jáne Jańaqala aýdandary aýmaǵyn ǵana mekendeıdi. Ekologııa mınıstriniń sońǵy saparynda ǵana jergilikti halyq bul jerde aqbóken popýlıasııasynyń shekti sany 220 myń bas ekenin estip bildi. Iаǵnı Edil men Jaıyq arasynda eń kóp degende 220 myń bas kıik bolýy tıis. Odan kóbeıse jer kólemi, mal azyǵy, sý kózderi tapshylyq etetinin ǵalymdar baıaǵyda eseptep qoıǵan eken. Al bul shekke Oral popýlıasııasy 2019 jyly jetip qoıǵan. Endeshe, halyqtyń dabyl qaǵýy beker emes eken. Olaı bolsa, bul másele qalaı sheshilýi kerek?
– Batys Qazaqstan oblysynda tabıǵattyń alýan túrliligin saqtaý jáne joıylyp bara jatqan ósimdikter men janýarlardy qorǵaý boıynsha qurylǵan respýblıkalyq dárejedegi – 3, oblystyq dárejedegi 7 tabıǵı qoryq bar, ol oblystyń jalpy aýmaǵynyń 1 paıyzyn alyp jatyr, – deıdi Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar vıse-mınıstri S.Birekeshov.
Al kıikti qorǵaý maqsatynda ashylatyn Bókeıorda rezervatyn qurý máselesi de kópten aıtylyp keledi. Ekologııa mınıstriniń Batys Qazaqstan oblysyna kelgen sońǵy saparynda dál osy másele boıynsha kóshpeli keńes ótip, tabıǵı qaýmal men rezervatty tezdetip qurý týraly másele tótesinen qoıyldy.
– Kıiktiń Oral popýlıasııasy eń kóbeıgen 1989-1990 jyldary janýarlardyń sany 300 myńǵa jetipti, biraq odan aspaǵan. Al qazirgi sany 400 myńnan asty dep boljap otyrmyz. Bul sońǵy jyldary Qazaqstan tarapynan jasalǵan keshendi qorǵaý sharalarynyń nátıjesi ekeni sózsiz. Biraq kıik sanynyń mólsherden artyq kóbeıýiniń qaýipti jaǵy da bar. О́ıtkeni mal jaıylymy tozyp barady. Onyń ústine kıikten malǵa, maldan kıikke aýrý juǵý yqtımaldylyǵy joǵary. Sondyqtan qalyptasqan jaǵdaıdan shyǵýdyń keshendi jospary jasalyp jatyr. Sonyń ishinde «Bókeıorda» memlekettik tabıǵı rezervaty men Ashyózek memlekettik tabıǵı qaýmalyn qurý jumysy jedeldetiledi. Rezervat úshin qosymsha 78 shtat ashylady. Qorǵaýǵa alynǵan rezervat aýmaǵynan jerasty sý kózderin izdestirip, jasandy sýat jasaımyz, sóıtip aqbókenderdi eldi mekennen alys, qorǵaýǵa alynǵan jerge úıretemiz. Joǵarydaǵy qoryqtardy uıymdastyrý úshin Respýblıkalyq bıýdjet komısııasyna tapsyrys berip, 625 mln teńge suraǵaly otyrmyz, – dedi óz sózinde vıse-mınıstr.
Rezervat ashylǵan kúnniń ózinde Oral popýlıasııasy óziniń shektik mólsherinen kóbeıip ketkenin aıtqan edik. Mamandardyń aıtýynsha, kıik sanyn shekteýdiń eki joly bar. Onyń biri – kıiktiń Oral popýlıasııasynyń bir bóligin Jaıyqtyń sol jaǵalaýyna kóshirý. Ekinshi jol – aqbókendi birlese qorǵaý úshin kórshiles memlekettermen birge transshekaralyq rezervattar quryp, kıiktiń memlekettik shekaradan kedergisiz ótýi úshin ekologııalyq dáliz jasaý.
Jıynǵa qatysqan IýNESKO-nyń «Adam jáne bıosfera» baǵdarlamasy boıynsha qazaqstandyq jáne reseılik Ulttyq komıtetter basshylary Talǵat Kerteshov pen Valerıı Neronov mundaı transshekaralyq uıymdardyń álemdik tájirıbesimen tanystyryp ótti. Qazaqstan Úkimeti Jahandyq ekologııalyq qor jáne Qazaqstandaǵy BUU Damý baǵdarlamasymen birlesip, «Dala ekojúıelerin saqtaý jáne turaqty basqarý» jobasyn sonaý 2010 jyly bekitken eken. Joba aıasynda «Bókeıorda» memlekettik tabıǵı rezervatynyń qurylýy sol kezde josparlanǵan. BUU Damý baǵdarlamasy jelisi boıynsha búginge deıin rezervattyń jaratylystaný-ǵylymı jáne tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdemesin daıyndaýǵa 27 mln teńge jumsalǵan. Tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdeme daıyndaý jónindegi is-sharalar el Úkimetiniń qaýlysymen bekitilgen 2010-2014 jyldarǵa arnalǵan «Jasyl damý» salalyq baǵdarlamasyna engizilgen.
– Alaıda «Bókeıorda» memlekettik tabıǵı rezervatyn qurý jónindegi is-sharalardy iske asyrý belgisiz sebeptermen toqtap qaldy. Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrliginiń 2021-2023 jyldarǵa arnalǵan bıýdjettik baǵdarlamasynda da bul jumysty qarjylandyrý qarastyrylmaǵan. Biz, Qazaqstan Halyq partııasynyń parlamenttik fraksııasy, «Bókeıorda» rezervatynyń jobasyn jedel iske asyrý kerek dep esepteımiz. Qazirgi ýaqytta rezervat qurý úshin Úkimet bıýdjettik ótinim jasap jatyr, ol respýblıkalyq bıýdjet komıssııasynyń qaraýyna engizilmek. Biz muny qadaǵalaıtyn bolamyz, – dedi Májilis depýtaty Aıjan Sqaqova.
Sonymen, taıaý arada naqty qandaı sharalar jasalady? Mamyr aıynyń sońynda kıik sanaǵy qorytyndylanyp, Oral popýlıasııasynda qansha aqbóken bar ekendigi naqty belgili bolady. Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıteti bir aı ishinde odan ári is-qımyl josparyn jasap, tanystyrady. Degenmen, barlyq jumys josparǵa sáıkes júrdi degenniń ózinde «Bókeıorda» memlekettik tabıǵı rezervatyn ashý 2021 jyldyń sońyna deıin sozylýy múmkin. Keńes barysynda vıse-mınıstr aıtylǵan usynystar bıliktiń nazarynan tys qalmaıtynyna ýáde berdi.
Orman sharýashylyǵy komıteti tóraǵasynyń orynbasary Erlan Muratov 2023 jylǵa deıin kıikti qandaı jaǵdaıda da óndiristik, ǵylymı maqsatta paıdalanýǵa tyıym salynǵanyn aıtty. Biraq bul tyıym merzimi ótken soń aqbóken sanyn retteý isin memleket óz qolyna alýy tıis. «1955 jyly elimizde kıik sanyn retteý baǵdarlamasy boldy. Onyń terisi óńdelip, eti dúkende satyldy, bul jumysty memleket qatań baqylady. Sol kezderi kıik aýlaý onyń jalpy sanynyń 20 paıyzynan aspaı júrgizildi» deıdi Erlan Qurmanuly. Bul tájirıbe bolashaqta eskerilýi tıis.
Jıynda belgili bolǵan taǵy bir másele – bolashaqta qurylǵaly otyrǵan rezervat jerin qazir ýaqytsha paıdalanyp otyrǵan sharýa qojalyqtary bar. Rezervat qurylǵan kezde ol jerler memleket qoryna qaıta alynady. Qazirgi málimet boıynsha oblysta kıik jaılaǵan jerlerde Jánibek aýdanynyń 258 sharýa qojalyǵy, Jańaqala aýdanynyń 199 sharýa qojalyǵy, Bókeı orda aýdanynan 274, Qaztalov aýdanynan 353 sharýa qojalyǵy mal ósirip, aýyl sharýashylyǵymen aınalysyp otyr. Oblys ákimi Ǵalı Esqalıev ýáde bergendeı, óńirdegi kıik sanyn retteý, rezervat uıymdastyrý boıynsha qurylǵan jumys tobyna jergilikti sharýa qojalyqtary ókilderi de kirip, barlyq zertteý sharalar ashyq júrmek.
