Fransııadaǵy saıası báseke

Keler jylǵy saılaýda pre­zı­­denttikke basty úmitker – ekeý. Qazirgi memleket basshy­sy Emmanýel Makron men oń­shyl «Ulttyq alań» par­tııa­sy­nyń tóraǵasy Marın Le Pen. Árıne, aldaǵy saıası bá­se­kede olardan basqa da kan­­dı­­dattar tirkeletini aıtpasa da túsinikti. Degenmen, túr­li saýal­­da­m­a­larǵa súıensek, pre­zı­­dent­tikke negizgi talas Mak­ron men Le Pen arasynda ótpek.

2022 jylǵy daýys berý­diń nátıjesin qazir boljaý óte qıyn. Onyń ústine, Fran­sııa halqy – bireýdiń yqpa­lynda ke­tip, aıdaǵanǵa kóne­tin el emes. Ár saılaý saıyn óz­deri­niń azamattyq pozısııa­syn ashyq bildiredi. Son­dyq­­tan úmit­kerlerdiń bári turǵyn­dar­dyń kóńilin tabýǵa talpynady.

Shyny kerek, Fransııadaǵy saılaýdyń kórkin qyzdyratyn – Marın Le Pen hanym. Ol buǵan deıin eki márte prezı­denttikke talasyp kórgen. Biraq ekeýinde de joly bolǵan joq. Áıtse de «Ulttyq alań» par­tııasynyń jetekshisi birtin­dep alǵa jyljyp, halyqtyń qoldaýyna ıemdenip keledi.

Máselen, 2012 jylǵy saılaýda ol birinshi týrda 6,4 mıllıon daýys jınap, úshinshi oryn aldy. Esterińizde bolsa, sol jyly Fransýa Olland pen Nıkolıa Sarkozı tıisinshe 28,6 jáne 27,1 paıyz daýys jı­nap, ekinshi týrǵa ótken edi. Aqy­rynda «úsh jolaqty eldiń» tizginin Olland myrza ustaǵan.

Le Penniń 2012 jylǵy saılaýda jeńiske jetýi bir nárseni anyq ańǵartty. Fransııada ońshyl ustanymdaǵylar sany kóbeıip keledi. Mysaly, 2014 jylǵy mýnısıpaldy saılaýda  «Ulttyq alań» partııasy 7 paıyz qoldaýǵa ıe bolyp, eldegi úshinshi kúshke aınaldy.

Sol jyly mamyrda ótken Fransııanyń Eýropa Parla­mentterin saılaýynda ozyq shyǵyp, 25,4 paıyz daýys jınady. Osylaısha, «Halyqtyq qozǵalys úshin odaǵy» men Sosıalıstik partııany shań qaptyryp ketti. Nátıjesinde, tuńǵysh ret Fransııada ásire ońshyl kózqarastaǵy partııa jeńiske jetti.

Kelesi 2017 jylǵy prezı­dent­tik saılaýda da Marın Le Pen básekege túsken. Bul joly da joly bolǵan joq. Áıtse de, onyń ekinshi týrǵa ótkenin aı­ta ketken jón. Birinshi týrda Ma­rın hanymdy 7,6 mıllıon tur­ǵyn qoldap daýys berdi. Bul – jalpy elektorattyń 21,3 pa­ıy­zy. Ol tek Emmanýel Mak­ronǵa ǵana (24 paıyz) ese jiberdi.

Ekinshi týrda qalǵan úmit­ker­lerdiń bári Le Penge qarsy ekenin aıtyp, qoldaýshylaryn Makronǵa daýys berýge sha­qyrǵan. Saldarynan «Ulttyq alań» jetekshisi 34 paıyz daýysty qanaǵat tutty.

Jalpy, kandıdattardyń bári Marın Le Penge qarsylyq tanytýy beker emes. Munyń bir sebebi – partııa ustanǵan ásire ońshyl saıasat bolsa, ekinshisi – Marınnyń ákesi Jan-Marı Le Pen.

Jan-Marı «Ulttyq alań» partııasynyń negizin qalaǵan. Sondaı-aq kózqarasy úshin talaı márte Fransııada synǵa ushyraǵan edi. Ásirese ol kse­no­fobııaǵa jáne antısemıtızm­ge qatysty jıi aıyptalatyn. Máselen, 1987 jylǵy sóılegen sóziniń birinde Holokosty oıdan shyǵarylǵan dep málimdep, evreılerdi jappaı óltirý bolǵan joq ekenin alǵa tartty.

Keıinirek Fransııadaǵy musylmandarǵa tıisip, dıksrımınasııa jasaýǵa tyrysqan-dy. Degenmen, bul isti tekser­gen sot oǵan 10 myń eýro aıyp­­pul saldy. Ekinshi dúnıe­jú­zi­lik soǵys kezinde qolda­nyl­­ǵan gaz ka­meralaryn aqtaý áre­keti úshin 1,2 mıllıon frank tó­leý­ge májbúr boldy. Son­da­ı-aq Jan-Marıǵa 1954-1962 jy­l­dary Aljırdegi soǵys ke­zinde qolǵa túsken tutqyn­darǵa azap kórsetti degen aıyp taǵyldy.

Osynshalyqty qarsylyqqa qaramastan, ol birneshe ret pre­zı­denttikke talasqan. Biraq birde-bir márte jeńiske jete alǵan joq. Bul túsinikti de. О́ıtkeni onyń partııasy bas baǵ­darlamasy retinde ımmı­gra­sııany azaıtyp, Fran­sııanyń Eýropamen ıntegrasııasyn toqtatýdy usyndy.

Osynyń bári jıylyp kelip, fran­sýz saıasatkerleriniń Ma­rın hanymǵa qarsy kózqaras qalyptastyrýyna áser etti. So­ǵan qaramastan, elde ony qol­­daı­tyndar jeterlik. Buǵan deıin kishi Le Pen qarapaıym qyz­­met­kerler arasynda birin­shi oryn­da turǵan-dy. Qazirgi tań­da qart kisiler, menedjerler, oqý bitirgender arasynda ony qol­daıtyndar sany artyp keledi.

Bir saýaldamaǵa súıensek, 2020 jylǵy saılaýda Marın ha­nym­nyń oza shabatyny bol­­ja­nyp otyr. Qalaı degen­men, qazirgi tańda ol – Fran­sııa­da jıi talqylanatyn tul­ǵa. Endi bir saýaldamaǵa qatysý­shy­lar­dyń 56 paıyzy onyń usta­ny­­my qorqynyshty ekenin aıtqan.

Sondyqtan shyǵar, Le Pen hanym keıingi ýaqytta bú­kil halyqtyń kóńilin taýyp, oń­shyl­dardyń ǵana emes, búkil fran­sýzdyń kóshbasshysy ataný­ǵa laıyq ekenin kórsetýge tal­pynyp júr. Máselen, taıaýda ol VA+ arnasyna suhbat be­rip, jeke kózqarasy men otbasysy týraly áńgimelep berdi.

«Saýytymdy sheshetin mezg­il jetti. Fransýzdar me­ni ja­qynyraq tanýy tıis. Osy­­laısha, maǵan jaqsyraq baǵa bere alady. Bálkim, saıası bá­sekege aralasatyn áıel retinde saıası soqqy qabyl­daıtyn­dyq­tan, ýaqyt óte kele qatal kórine bastaısyz. Menińshe, búgin­de osy qataldyqty tas­taı­tyndaı deńgeıge jettim. Jaýyngerdiń artynda ananyń turǵanyn kóresiz», dedi ol.

Marın hanymnyń bul qadamy qanshalyqty sátti shyq­qanyn ýaqyt kórsetedi. Áli bir jylǵa jýyq ýaqyt bar. Osy merzim aralyǵynda bári ózgerip shyǵa kelýi múmkin. Makronnyń bir sátsiz bastamasy tarazy basyn teńestirip ketýi yqtımal.

Bulaı deýimiz beker emes. О́tken aıda otstavkadaǵy 20 ge­neraldyń ashyq haty jarııalandy. Onda generaldar Fran­sııa ydyraý sátin bas­tan keship jatqanyn jazady. Olardyń aıtýynsha, ısla­mızm men ımmıgranttar mekendegen aı­maqtar – «úsh jolaqty» el­diń keleshegine balta shabatyn qaýip kórinedi. So­nymen qatar rasızmge qar­sy qozǵalystar da shek­pendi áskerılerdiń nara­zylyǵynan tys qalǵan joq.

Generaldarǵa myńdaǵan bel­sendi men zeınetke shyqqan ás­kerıler qoldaý bildirdi. LCI (memlekettik jańalyqtar arnasy) júrgizgen áleýmettik saýal­damaǵa súıensek, respon­dentterdiń basym bóligi (58 paıyz) generaldardyń ıeremıadasyn jaqtaǵan. Ásirese ım­mıgranttarǵa qatysty bó­li­gi qyzý talqylanyp ja­tyr. Marın Le Pen de gene­ral­dardyń hatyn qoldaıtynyn ashyq aıtty. Demek, osyndaı qadam arqyly «Ulttyq alań» jetekshisi halyqtyń janyna jaǵatyn máseleni dóp basýǵa tyryspaq.

Fransııadaǵy 2020 jylǵy saılaýdy qyzyqty etetin taǵy bir másele mynada. Eldiń saıası jetekshilerine rıza adamdar az. Sondyqtan osyǵan deıingi prezıdentter saılaýda qaıta jeńiske jete alǵan emes.

«Jyǵylǵanǵa – judy­ryq» demekshi, ómir súrý deńgeıi­niń tómendeýi, jumyssyz­dar­dyń kóbeıýi, polısııa qatygez­digi fransýz halqyn qatty alań­datady. Munyń bári bıliktiń sátsiz sheshim qabyldaýynyń áseri dep esepteıtinder kóp.

Mysaly, «sary jılet­shiler» sherýine qatysqan­dar­dyń kóbi ımmıgrant jas­tar­dy zańdy buzyp, jazasyz qalatyndar retinde qaras­tyrady. Sonymen qatar qo­ǵam­nan shetkeri qalyp, taǵ­dyr tálkegine túskender de bılikti kinálaıtyny túsinikti.

Osynyń bárin eskersek, Makron úshin aldaǵy saılaý­da jeńiske jetý ońaıǵa tús­peıdi. Onyń ústine, popýlıstik málimdemelerge jıi júginetin Le Pen hanym sekildi qarsy­lasty taǵy bir márte shań qaptyrý da qıyn sharýa.

Bir qyzyǵy, jaqynda ǵana Journal du Dimanche aptalyq jýrnaly «Ulttyq alańǵa» qatysty sensasııalyq aqparat taratty. Maqalada partııanyń Eýropa Parlamentinen beri­letin qarjyny jymqyryp qala­tyn júıe jasap, depýtat kómekshisi degen jalǵan jumys oryndaryn ashqany týraly polısııa zertteýi jarııalanǵan.

Fransııanyń ádilet mı­nıstri Erık Dıýpon-Moret­tı partııa kóshbasshysyn ter­geý amaldaryna kedergi keltirý­ge tyrysty dep synady. Degenmen, «Ulttyq alań» bas­shylary bul pikirmen kelis­peıdi. Kerisinshe, polısııa zertteýin Dıýpon-Morettıdiń ózi jarııalap jiberdi dep kinálaıdy.

Qoryta aıtqanda, Fransııa pre­zıdentin saılaýǵa deıin áli bir jyl bar ekenine qaramastan, el­degi saıası básekeniń kórigi qy­za tústi. Ázirge Makron da, Le Pen de memleket basshysy laýa­zy­mynan úmitti. Bastysy, qaı ta­raptyń jeńiske jetetini al­da qa­byl­danatyn sheshimder men bas­tamalarǵa baılanysty bolmaq.