Keshegi kireýke toń muzy siresken tar qapas zamanda aǵynǵa qarsy júzgen, jurtyn shýaqty bolashaqqa shaqyrǵan tarlan aqynnyń tańǵajaıyp ór úni qazaq qana emes, túgel túrki áleminiń sanasynda sańqyldap jalǵasyp jatty. Ol – Shyǵys pen Batystyń, Azııa men Eýropa órkenıetiniń toǵysqan túıilisinen ǵaryshtyq jazıra tolǵammen jahandyq órkenıetke til qatqan, ushqyr qalamyna mádenıetaralyq úndestikten qýat alǵan qazaq halqynyń daraboz perzenti, Qazaqstannyń Eńbek Eri, Túrki dúnıesine qyzmet syılyǵynyń laýreaty, memleket jáne qoǵam qaıratkeri, kórnekti túrkolog, aıboz aqyn Oljas Omaruly Súleımenov.
Arqaly aqynnyń ónernamalyq keńistiginde Uly dalanyń dúbirli baıtaq tarıhy, quman-qypshaqtyń bekzat ar-namys qaǵıdaty, ǵundar men túrkilerdiń jyraýlyq joryq saryny, Bilge Tonykók pen Gılgameshtiń, Qorqyt pen Horhttyń, Turan men Shýmerdiń, Mysyr men Babyldyń, slavıan men pechenegterdiń kóne mádenıetiniń ushqyny, ótkenniń injý-marjan dástúrin boıyna jınaqtaǵan qaharman qazaq halqynyń erlik shejiresi tańǵajaıyp órnektermen órilip, oqyrmannyń túısigine súıispenshilik pen parasattyń uıasyn salyp jatty. Túgel túrkiniń aıbyndy rýhyn shyn máninde kıeli rámizge aınaldyryp, jyrymen tuńǵysh asqaqtatqan Alashtyń aqtanger aqyny Maǵjan Jumabaev bolsa, bodandyq túnekte úziliske ushyraǵan sol ıgi dástúrdi otty jyrymen lapyldatyp jalǵaǵan aqyn Oljas Súleımenovti qaımana halqy qadir tutady. Adýyndy aqyn jyrlary aq qaǵazǵa bádizdelgen Iolyǵtegin, Tonykók dastanynyń jarasymdy jalǵasyndaı. Aıtalyq, aqyn áıgili «Bóltirikter» óleńinde qansyrap jyǵylǵan shýlannyń qan aralas ýyzyn emip, kózin kekpen ashatyn kókjaldary týraly aıtý arqyly qaısar túrkiniń bóri totemin sanada jańǵyrtady. «Quman jyrynda» «Balatonǵa barar joldy silteseń, o, arýaq aıǵyrymdy ertter em», dep Attılanyń rýhyna tuspal jasap, aǵaıyn jurt majar men qypshaqtyń túmen ǵasyrlyq tamyrly baılanysyna sáýle túsiredi. «Arǵymaq» óleńinde «oıhoı, qypshaq dalasynyń» shashasyna shań juqpas arǵymaǵy men saıypqyran erleriniń sertin býyrqanǵan sezimmen sýretteıdi. Onyń ár óleńinde, dastandary men tolǵaýlarynda túrki halyqtarynyń kóne erlik tarıhy, Jibek joly boıyndaǵy qumǵa batqan ejelgi shaharlar, ǵundar men úısinderdiń, shýmer men qypshaqtardyń qyshqa qashalǵan shejire-bitikteri, ejelgi Rýs pen Uly dala jurtynyń baıyrǵy baılanystary kórkemdikpen músindeledi. Osylaısha, túgel túrkige olja salǵan Oljas aqyn óleńderinde qazirgi zamanǵy urpaqtardyń babalardyń batyrlyq dáýirine degen ińkár saǵynysh-ańsary romantıkalyq sarynda aıshyqty kórinis tabady.
Túmen jurtqa túnek bolǵan tar zamanda tyıym salynǵan túrkitanýǵa túren tartý úshin kenen bilim nurly aqylmen birge jyly júrek pen ystyq qaırat kerek ekeni belgili. Joıqyn jyrlarymen janartaýdaı jarq etken tekti tulpardyń, oıshyl aqynnyń boıynan sonyń bári tabyldy. Sondyqtan Túrki rýhyn jyrmen túletken, kókiregine «kúnnen týǵan, gýnnen týǵan» jyraýlardyń shuǵylaly shapaǵyn túnetken jampoz aqynnyń «Az ı Iа» kitaby álemdik túrkologııada tóńkeris jasap, sanany silkindirip, jas býynnyń ótkenine degen qurmeti men qushtarlyǵyn oıatty. О́ktem ımperııa tarapynan qapasqa qamalyp, tyıym salynǵanymen, dańqy dúnıeni dúr silkindirgen asa sırek kitaptardyń qatarynan oryn aldy. Japon men majar tiline aldymen aýdarylyp, keıinnen dúıim túrki halyqtarynyń tilderine tárjimalanǵan eńbek naqaq qııanatqa ushyraǵanymen, áıgili Baký kongresinen keıin jappaı repressııaǵa ushyrap aýyr jazalanyp, saıası qýǵyn-súrginnen kóz ashpaı, tiline tusaý, qolyna buǵaý túsip, ábden muqalyp, jasyp qalǵan túrkologııa ǵylymynyń úmit alaýyn jaqty, jańa kezeńin bastap berdi. Aqyn bul kitabynda tek túrki áleminiń ǵana emes, tutas Azııa qurlyǵynyń atynan jalpaq jahanǵa jar salady. «Taýlardy alasartpaı, dalany asqaqtataıyq» dep gýmanıstik asqaq urandy aıtyp qana qoımaı, bul qaǵıdatyn árbir isi arqyly dáleldegen sóz zergeri ádilettiń aq tańy bolyp atyp, aqıqattyń jalǵan ótirikti jeńýi úshin tolaǵaı qajyr-qaıratyn arnaı bildi. Adamzattyń túbirli baba tili men órkenıettiń túpki ózegi tamyrlas qubylystarǵa ıe ekenin dáıektegenimen, ımperııalyq astam peıil ıeleri shamshyldyqpen qalamgerge jala jaýyp, «Az ı Iа» kitabyn kitap sórelerinen túgel jınap tárkiledi. Eńbek sol tusta ústemdik qurǵan eýrosentrıstik syńarjaq kózqarasqa qatty soqqy berýimen de oqyrmandy eleń etkizdi. Áıgili kitapqa qarsy óre túregelip, jazalaý naýqanyn uıymdastyrǵan dúrbeleń oqıǵa halyqtyń óktem bıliktiń shyn álpetin tanýyna kózin aıqara ashty, aqynnyń kúreskerlik jigerin sharbolattaı shyńdap, qaısar kelbetiniń qalyptasýyna serpindi baspaldaq boldy. Oljabaı batyrdyń jetinshi urpaǵy, Jaıaý Musanyń jalǵasy bolǵan Oljas Omarulynyń esimi osylaısha túrkiniń tý ustar rámizine aınaldy.
Keńes Odaǵy dáýirinde qýǵyn men aıdaýdan, naqaq jaladan ábden záresi ushyp, zátte bolǵany sondaı, zııaly qaýym Otan tarıhy, etnologııa, túrkologııamen shuǵyldanýdan jasqanyp taısaqtaıtyn edi. Resmı tarıh kóshpendilerdi qarańǵy, saýatsyz, jabaıy, handyq bıligi ydyrańqy, mádenıetti jasap-jaratýshy emes, kúıretýshi shapqynshy kúsh retinde dáleldeýge nusqaýlyq beretin. Búginde izi de qalmaı kómeskilengenimen, bul elimiz bastan keshken tutas bir dáýiriniń shynaıy keskin-kelbeti, keshegi kúnniń shyndyǵy edi. Shyn máninde, «Az ı Iа» kitabynda ejelgi Rýs pen Uly dala tek jaýlasýshy emes, ózara mádenıetterdi jalǵap, almasýshy arnada jasap kelgendigi týraly derekter taldanǵan bolatyn. Túrki tilderin tarıhı salystyrmaly turǵydan paıymdap, úndi-eýropalyq jáne basqa da tildermen arabaılanystaryn anyqtaýǵa erekshe nazar aýdaryp, túrki tilderiniń etımologııasynyń arǵy tegine barlaý jasaǵan. Munyń ózi keńestik bılik pen ásireshovınısterge «qaýipti ultshyldyq», «almatylyq avtordyń orys halqyna qarsy baǵyttaǵan eń qaterli zııandy kitaby» degen úreıli syn-pikir týǵyzǵan. Osyndaı ımperııalyq óktem qysastyqqa azamattyq kózqarasynan aınymaı qasqaıyp qarsy turýy Oljas Omarulyn kúreskerlik tegeýrindi jolǵa túbegeıli túsýge alǵyshart jasaǵan. Qanatyn qomdaǵan qyran aqyn aqyry bodandyq quldyq pen taptaýryn qalypty kúl talqan etip, ulttyń bolashaq baqyty úshin qaltqysyz qyzmet etetin marǵasqa qaıratkerge aınalyp, eliniń ótken zamanǵa ketken esesin eselep qaıtardy.
Túrkologııaǵa, túrki yntymaqtastyǵyna qalamymen ǵana emes, árbir oıly qadamymen úles qosqan Oljas Omarulyn Baıqaldan Balqanǵa deıingi, Altaıdan Anadolyǵa deıingi aǵaıyn jurt óziniń jan baýyry, arqasúıer abyzy sanaıdy. Ol – týǵan jurtynyń dańqyn kúlli adamzat aldynda asqaqtatqan planetarlyq masshtabta oı tolǵaıtyn daraboz tulǵa. Oljas Omarulynyń shyǵarmashylyq muraty men ómirlik jolynyń altyn ózegi túrki jurtynyń tarıhı tamyrymen, talaıly taǵdyrymen tereń qabysyp, biregeı bitimge aınalǵany asyl qundylyq deýge bolady. Ol – túrki halyqtarynyń saıası-áleýmettik ómiriniń nebir qysyltaıań syn-saǵatynda sergek ún qatyp, shuǵyl qımyldap, aqıqatqa arasha túsetin ór minezdi qaıratker. Ásirese, 1990 jyly qańtarda Qarabaq oqıǵasy tutanǵanda KSRO Joǵarǵy Keńesiniń depýtaty kezinde soǵys órti órshigen alańǵa tikushaqpen baryp, araǵaıyndyq jasaýy, jýyqta oryn alǵan qandy qaqtyǵysta Qarabaqtyń aýmaǵy Ázerbaıjan Respýblıkasyna túbegeıli qaıtarylyp, BUU qararyna saı ádilet ornaýy kerektigi týraly batyl málimdeme jasaýy izgi nıetti beıbitsúıgish adamzattyń rızashylyǵyn týdyrdy. Sondyqtan ázerbaıjandyq aǵaıyndar búgin Oljas Omarulyn ózderiniń batyr baýyry, arqatirek azamaty sanaıdy. Ázerbaıjan Respýblıkasynyń Prezıdenti Ilham Álıevtiń taıaýda arqaly aqyndy joǵary memlekettik nagradamen marapattaýy sózimizdiń aıǵaǵy bola alady. Al Anadolydaǵy túrik oqyrmandarynyń Súleımenov shyǵarmalaryna degen sheksiz qurmetine talaı márte kýá bolǵanbyz.
Oljas aqyn – keńestik dáýirde Mońǵolııaǵa at basyn tirep, qasıetti О́túken topyraǵynda Bilge Tonykók eskertkishine táý etip, osy bitiktasty qorǵaý, saqtaý, nasıhattaý týraly baǵaly oı-pikirin quzyrly mekemelerge jetkizip, «Kýrer IýNESKO» jýrnaly betinde dabyl qaqqan sanatker. Búginderi L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ bas ǵımaraty atrıýmynda ornalasqan Kúltegin eskertkishi kózsúıinerlik ádepki kórinis bolsa, sol mármár bitiktastyń kóshirmesin Qazaqstanǵa alǵyzý týraly alǵash ret bastama kótergen de Bilge aqyn – Oljas Súleımenov edi.
Búginderi aqynnyń ańsaǵan armandary shyndyqqa aınalyp, Oljas Omarulynyń ómirsheń ıdeıalary táýelsiz túrki memleketterinde qanat jaıyp, jas býyn ǵalymdardyń izdenisine udaıy dem berip, óz kezeginde túrki yntymaqtastyq qurylymdaryna sáýle túsirip keledi.
Halyqaralyq Túrki akademııasy 2016 jyly 18 mamyrda Túrki jazýy kúnine oraı I Uly dala gýmanıtarlyq forýmyn ótkizip, sol kúni mereıli 80 jasqa tolǵan abyz aqyndy altyn medalimen marapattap, onyń ǵylymı shyǵarmashylyǵyn seksııalyq májiliste arnaıy saraptap, taǵylymdy is-shara ótkizip, álemniń túpkir-túpkirinen kelgen bilikti mamandardyń rızashylyǵyna bólengen bolatyn. Sonda túgel túrkiniń tegeýrindi tulǵasy akademııa ujymyna aq batasyn berip, jas mamandardyń qalyptasýyna izgi tilegin bildirgen edi.
Oljas Súleımenovtiń 1980 jyldary ashy kún men ańyzaq jeldiń ótinde, ashyq aspan astynda turǵan Tonykók keshenin qorǵaýǵa alý, saqtaý, jańǵyrtý týraly jarııa etken baǵaly oı-pikirleri búginderi de óz mańyzyn joıǵan joq. Bul oraıda Halyqaralyq Túrki akademııasy ótken jyly IýNESKO aıasynda Mońǵolııa Ulttyq mýzeıi, Mońǵolııa UǴA-men yntymaqtastyqta Bilge Tonykók kesheniniń 1300 jyldyǵyn IýNESKO deńgeıinde saltanatpen atap ótip, eskertkishti órkenıet talaptaryna saı qorǵaýǵa alýǵa taraptarmen pikir almasty. Osy sharanyń jemisti jalǵasy retinde Ankarada Bilge Tonykók parkiniń ashylý saltanatyn ótkizip, keshenniń ǵylymı jańǵyrtpasyn kórermenniń kózaıymy etti. Aldaǵy ýaqytta da akademııa abyz aqynnyń qunarly ǵıbrat tálimin júzege asyryp, býyn aralyq sabaqtastyqty jalǵastyra beredi.
Daraboz daryn ıesiniń ushqyr qalamy qashannan tarıhymyz ben tilimizdiń, kóne ádebıetimiz ben mádenıetimizdiń kenishin aqtaryp jazýdan tynym tapqan emes. Oljas Omaruly – jaýapkershiligi asa joǵary qyrýar memlekettik ári qoǵamdyq sharýalarǵa jegilip júrgenimen túrkologııanyń taýqymetti, júgin tolaǵaıdaı arqalap kele jatqan halqynyń dara týǵan danagóı uly. Ol – Qazaqstan Respýblıkasynyń Italııadaǵy (Rım) Tótenshe jáne ókiletti elshisi, Qazaqstan Respýblıkasynyń IýNESKO-daǵy turaqty ókili qyzmetterin atqaryp, dıplomatııalyq qatynastarǵa ólsheýsiz úles qosýymen birge álemdik mádenıetaralyq baılanystarǵa qalamymen altyn dáneker bolǵan dáýir perzenti. Oǵan sol kezeńderde týdyrǵan, tarıhtyń tereń qatparynan sóz qudiretin súzip alatyn «Tańbalar tili», «Tarıhqa deıingi túrkiler», «Qudaıdyń kúlimsireýi», «Qıylysqan parallelder», «Sóz kody» sekildi birtýar eńbekteri kýá. Kelesi kezekte oqyrman qaýym baba túrkilerdiń baıyrǵy sózderiniń syryn sheshetin «1001 sóz» etımologııalyq sózdigin yqylaspen kútip otyr.
Quman-qypshaqtyń jýsan ıisi jupardaı ańqyǵan deshti dalasynan asaý arǵymaqtaı arynymen, tarpań minez, bekzat bolmysymen, ǵaryshtyq salqar tanymymen jalpaq jahanǵa sańqyldap ún qatqan tulpar aqynnyń dańǵaıyr dańǵyl joly – jas urpaqqa máńgi ónege, Alashqa abyroı, izgi nıetti adamzatqa ortaq ıgiliktiń tuma kózi. Jasaı berińiz, túgel túrkiniń Bilge aqyny!
