Ekonomıka • 27 Mamyr, 2021

Bıtkoın: aqıqat pen ańyz

222 ret kórsetildi

Krıptovalıýta týraly aıtylyp júrgenine birneshe jyl boldy. Degenmen pan­demııa kezinde bıtkoın týraly jańalyqtar jıi­­lep ketti. Al qazir bıt­koın baǵasynyń qansha­lyq­ty óskenin qadaǵalaý úıren­shikti ádetke aınalǵandaı. Bireýler muny qarjy pıramıdasyna balasa, biri tabys kózine aınaldyryp úlgerdi. Bıtkoındy adamzat oılap tapqan eń úlken jańalyqtardyń qataryna qosatyndar da az emes.

Avtory áli belgisiz

Krıptovalıýta – qolmen ustap kórýge bolmaıtyn, tek qana krıp­­to­grafııalyq tásilderge sú­ıe­­nip jasalǵan elektrondy valıýta ekeni belgili. Onyń erek­sheligi – eshqandaı qurylymǵa ba­ǵynyshty bolmaýynda. Iаǵnı valıýtany ortalyq júıe, bank­ter basqarmaıdy. Biz aıtaıyn dep otyrǵan bıtkoın – krıp­to­valıý­tanyń bir túri.

Bıtkoın 2008 jyly 9 bettik qujat retinde paıda boldy. Qujatta avtor retinde Sakoshı Nokamoto degen kisi kórsetilgen. Degenmen jańalyq ıesi týra­ly naqty aqparat joq, al bar aq­parattyń ózi anyq emes. Mu­nyń jeke tulǵa ne búrkenshik esim ar­tyndaǵy top ekeni áli beımálim. Tehnologııa salasynda tańǵal­dyrýdan jalyqpaıtyn Ilon Mask bolýy múmkin degen de boljam bar. 2009 jyly alǵashqy 50 bıtkoın satylymǵa shyqty.

«Bıtkoın: adamnan adamǵa elektrondy aqsha júıesi» dep ata­latyn qujattyń maqsaty – er­kindik. Qarjy salasy qury­lym­ǵa baǵynyshty. Iаǵnı salany ret­teı­tin, baqylap, qadaǵalaıtyn Ult­tyq bank, Qarjy jáne Eko­no­mıka mınıstrlikteri bar. Al krıptovalıýta avtorynyń ıdeıasy – adamdar arasynda aqshanyń erkin júrýin qamtamasyz etý. Siz jasaǵan ár operasııa aqshany emes, platformany qajet etedi. Sol platformada ár isińiz jazy­lyp, qarajattyń kólemi saq­talady. 

 Bárine ortaq júıe

Bul degenimiz – ár aýdarylǵan bıt­koın, ıakı aqsha týraly aq­parat adamzat balasynyń bar­ly­ǵyna qoljetimdi bolady. Ne­bári 145 gıgabaıttyq qujat­ty kompıýterińizge júktep alyp, qarap otyrasyz. Onyń qoljetimdi bolýy «Bul qanshalyqty qaýip­siz?» degen suraq ta týdyrady. Júıeniń senimdi bolýy – onyń barlyǵyna ashyq bolýyn­da. Júıede jazba qaldyrǵan eki tarap ta ózgeris engizip, jańa jazba tirkeı alady. Aqsha aýdarý­shy­nyń, tólemdi alǵan adamnyń jáne qansha aýdarǵany týraly jazba tirkeledi. Álbette, eń aldymen jeke esepshot kerek. Muny «elek­t­­rondy ámııan» desek, túsi­nik­­­ti­rek bolar. Bul ámııanda aq­sha emes, bıtkoındardyń sizge tıe­­sili ekenin rastaıtyn kiltter bola­­dy. Kiltti joǵaltsańyz, bıt­­koın­­dardan da aıyrylasyz degen sóz.

Ámııannyń eki kilti bolady: biri – jeke, ekinshisi – ortaq. Operasııalar jasaý úshin jeke kilt qoldanylady. Ortaq kilt – esep­shot nómiri, al jeke kilt ope­ra­sııalardy rastaý úshin qol­­danylatyn dástúrli CVV kody­nyń balamasy ispetti. Al jalpy aqparatty baqylaýǵa ortaq kilt te jetip jatyr. Taýar ıesi satyp alýshyǵa ortaq, ashyq kiltti ji­beredi. Satyp alýshy jeke kilti­men rastap, aqsha aýdarady. Bul bir tizbek retinde júıege saq­ta­la­dy. Osyǵan qatysty basqa da ope­rasııa tizbekke tizil­edi. «Blok­cheın» osylaı qalyp­tasady.

 Maıner

Bıtkoın ıelenýdiń eń qa­ra­paıym tásili – satyp alý. 26 ma­myr­daǵy derekke nazar salsaq, 1 bıt­koın 17 380 122,94 teńge tu­ra­dy. Odan bólek, ózińiz usyna­tyn qyz­met ne taýarǵa aqy retin­de ala alasyz.

Iá, taýaryńyzdy bıtkoınǵa satamyn dep kórsetýdiń qazir esh ábes­tigi joq. Degenmen bıtkoın­men tóleý elimizdiń zańyna qaı­shy ek­enin eskerińiz. О́ıtkeni Ata Zań­da tólem quraly retinde teń­­­ge kór­setilgen. Bolmasa, maı­nıng úr­disine qatysyp, jumy­sy­­ńyz­­dyń ótemi úshin bıtkoın alyp oty­rý múmkindigi bar. Eńbek na­­­ry­­­­ǵyn­­daǵy jańa mamandyq – maıner.

Maınerler joǵaryda aıtyp ketken blokcheınderdi baqy­laý­men aınalysady. Tizbek­ter álemine boılaǵysy keletin kez kelgen adam maıner bola alady. Ol úshin qýaty kúshti qurylǵy qajet. О́ıtkeni búginde bul salada da ózin qalyptastyryp úlgergen maıtalmandar jetip artylady. Maınerler tranzaksııalardy rastap otyrady. Al tizbekti tekserip, rastaý úshin myqty server men grafıkalyq karta qajet. Myqty qurylǵy qajet jyldamdyqpen qamtamasyz ete alady. Basqaratyn ortalyq ne qurylym bolmaǵandyqtan, munda kim jyldam bolsa – tranzaksııa sonyki. Aqparatty birinshi bolyp rastaǵan maıner bıtkoınǵa ıe bolady.

Maınerlerdiń kóbi Qytaıda turady eken. Krıptovalıýta nary­ǵynyń 65 paıyzyn qytaı­lyqtar baqylaıdy. Bul baqylaý retteý nemese pármen berý emesin taǵy eske salamyz. Olar tranzaksııalardy ańdyp, olardy rastap otyrady. Odan keıin AQSh, Reseı, Qazaqstan, Iran men Ma­laızııada maınerler kóp eken. Qazaq­stannyń kóshten qalmaı, álemdik trendten azyq tapqanyn baqylaýshylardyń 6 paıyzy bizdiń elimizde turatynynan túsinýge bolady. Al bul salada AQSh-tyń úlesi – 7 paıyz. Maınerlerdiń kóp bolýy eldegi elektr energııasynyń arzan bolýyna baılanysty-mys. О́ıtkeni Kembrıdj ýnıversıtetiniń ǵa­lymdary bul jumys úshin jylyna 120 TVt qajet ekenin eseptegen. Al bul bir eldiń jyldyq tu­ty­nysynan da kóp.

 Bıtkoınnyń bolashaǵy

Bridgewater Associates ınves­tısııa kompanııasynyń basshy­sy, mıllıarder Reı Dalıo bıt­koın memlekettiń qarjy baqy­laýyn ýysynan shyǵaryp alýy­na ákelýi múmkin degen oı aıt­ty. «Azamattar qarajatyn krıp­to­valıýtaǵa aınaldyrǵan saıyn memlekettiń halyqtyń kapıtalyn basqarý áleýeti azaıady. Al onyń kún sanap qymbattaýy men adamdar arasynda suranysqa ıe bolýy úkimetterdiń de bul sala­ǵa nazar aýdarýyna alyp kel­mek. Al úkimetter bul salany da qadaǵalaýǵa tyrysýy múm­kin. Degenmen bıtkoın áli de qar­qyndy damıdy», deıdi ınvestor.

Joǵarydaǵy sózden bıtkoındy tek tóleý quraly emes, ınves­tı­sııa kózi retinde de qarastyrýǵa bolady. Aqshasy artylǵandar altyn satyp alatynyn bilemiz. Bıtkoınnyń «krıptoaltyn» degen beıresmı aty bar. Aıtpaqshy, AQSh-ta HHI ǵasyrdyń basynda altyn satyp alý beleń alǵanda úkimet kapıtaldy qoldan jiberip alamyz degen oımen altyn satyp alýǵa tyıym salǵan-dy.

Bıtkoın kúndelikti qolda­nys­qa ense, bir mınýt ishinde qansha operasııa oryndalatynyn kózge elestetý múmkin emes. Sonda tir­keý júrgiziletin platforma jaıy qalaı bolady deseńiz, maı­nerlerdi eske alyńyz.

 Qubylmaly valıýta

Krıptovalıýtanyń altkoın, efırıým, rıppl, dash, nem syndy basqa da túri bar. Bular – bıt­koın kodyna ózgeris engizý nátı­jesinde paıda bolǵan valıýtalar. Árqaısysynyń baǵasy da ártúrli.

Bıtkoın sany shekteýli ekenin de aıtyp ótken jón. Álemde 21 mln bıtkoın bar. Qazir 90 paıyzǵa jýyǵy tabylǵan desedi. Al qalǵan 10 paıyzyn tabýǵa taǵy 120 jyl qajet eken. Bıtkoın­nyń ashyq ári satyp alynaty­nyn eskersek, 120 jyl degen kóp. Alaı­da bıtkoın kodyna shekteý engi­zilgen. Iаǵnı belgili bir shekke jetkende valıýtanyń baǵasy odan ári óspeıdi. Oǵan qosa, ár tórt jyl saıyn maınerlerdiń jumysy eki ese qysqaryp otyrady eken.

Bıtkoınge qatysty máselege elimizde Ulttyq bank jaýapty. Degenmen vedomstvo búginge deıin buǵan qatysty naqty aq­parat ne túsinikteme bergen joq.

Árıne, bul salada da opyq jeýge bolatynyn eskergen abzal. О́ıtkeni elektrondy valıý­ta baǵasy qubylmaly. Valıý­ta ba­ǵalaýdyń erejeleri men sú­ıe­netin negizi joq. Joǵaryda aıt­­qa­nymyzdaı, ol – Qazaqstan zań­­­namasyna sáıkes tólem qu­­­ra­­ly jáne ınvestısııalaý obek­­­tisi emes. Sondyqtan bul – ár aza­mattyń jeke jaýap­ker­shi­li­gin­de. Al eń qyzyǵy – alaıaqtar bul sa­la­ǵa da qol salyp úlgergen. Krıp­to­valıýta platformasy men bır­jalardy buzý derekteri bir­neshe ret tirkelgen. Oǵan qosa, ámııan ıesi de kiltsózdi umy­typ qalýy múmkin. Sońǵy statıs­tıkaǵa súıensek, búginge deıin tabylǵan bıtkoınnyń 20 pa­ıyzy sol sebeppen «joǵalyp ketken». Al ol 140 mlrd AQSh dollarynyń «jelge ushqanyn» bildiredi.

Sońǵy jańalyqtar

Búgin 3 qalada aýa sapasy nasharlaıdy

Aýa raıy • Búgin, 09:38

Uqsas jańalyqtar