Osy máseleni búge-shigesine deıin talqylaǵan baspasóz májilisinde quramynda qant bar alkogolsiz sýsyndarǵa (QAS) aksızdik salyqty engizýdiń saldarlary týraly túrli pikirler aıtyldy.
Osylaı bola qalǵan jaǵdaıda, «QR alkogolsiz sýsyndar men shyryndar óndirýshileri» qaýymdastyǵy óndiris kólemi jartylaı azaıyp, ekonomıkanyń túrli sektorlarynda 15 myńnan astam jumys oryndarynyń qysqarýyn boljaıdy. Sebebi, sýsyndar óndirisinde bir jumys orny janama salalarda 7-den 10-ǵa deıin jumys ornyn quraıdy.
Sonymen «QR alkogolsiz sýsyndar men shyryndar óndirýshileri» qaýymdastyǵynyń jetekshisi Álııa Mamytbaevanyń aıtýynsha, qazaqstandyq bılik quramynda qant bar sýsyndarǵa aksız engizýdi usynyp otyr jáne ony ult densaýlyǵyna degen qamqorlyq kórsetýmen túsindiredi. Bılik temeki ónimderiniń aksızdik salyq modelin qoldanǵysy keledi, bul durys emes. О́ıtkeni quramynda qant bar sýsyndar, onyń ishinde shyryndar, shyryny bar sýsyndar, lımonadtar, jemis sýsyndary, kompottar – kondıterlik ónimder, tátti bólkeler, sút jáne basqa da ónimder sııaqty ónim jáne kalorııa jetkizýshisi.
Máselen, 2015-2018 jyldary Qazaqstanda Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń Eýropalyq óńirlik bıýrosy men QR Tuńǵysh Prezıdenti Qory janyndaǵy Álemdik ekonomıka jáne saıasat ınstıtýtynyń áleýmettanýshylyq qyzmeti jahandyq zertteýler júrgizip, quramynda qant bar sýsyndar ınfeksııalyq emes aýrýlardyń nemese semizdiktiń damýyna áser etetin ónimderdiń qataryna kirmeıtinin dáıektegen. Kerisinshe, bul másele otandastarymyzdyń kómirsýlary basym jáne aýyz sý rejımi jetkiliksiz, negizinen nan men un ónimderimen kóbirek tamaqtanatynymen baılanysty týyndaıtyny anyqtalǵan. Alaıda, QR memlekettik organdary bul nátıjelerdi elemeıdi, bul óz kezeginde tań qaldyrarlyq jaǵdaı, deıdi baspasóz máslıhatyn uıymdastyrýshylar.
Sondaı-aq, Álııa Mamytbaeva bılik organdarynyń DDU-nyń quramynda qant bar sýsyndarǵa salyq salý ekonomıkalyq tıimdi shara bolyp tabylmaıtyny kórsetilgen qorytyndylaryn da elemeıtinin atap ótti. Bul 2017 jyldan bastap DDU-nyń barlyq esepterinde kórsetilgen.
«Muny McKinsey Jahandyq ınstıtýty, HVQ jáne EYDU qosa alǵanda bedeldi halyqaralyq uıymdar júrgizgen táýelsiz halyqaralyq zertteýlerdiń nátıjeleri de rastaıdy, oǵan sáıkes salyqtar densaýlyqqa oń áser etpeıdi, biraq ekonomıkaǵa aıtarlyqtaı teris áser etedi jáne eń aldymen az qamtylǵan halyqtyń qaltasyna soqqy bolady», - deıdi Álııa Mamytbaeva.
Á.Mamytbaeva, Chılı, Meksıka, Saýd Arabııasy sııaqty elderde jáne QQS joǵary tutynýmen sıpattalatyn basqa de elderde qoldanylǵan salyq salýdyń gıpotetıkalyq ssenarııi Qazaqstan úshin qolaısyz, óıtkeni alkogolsiz sýsyndardy otandyq tutyný bir qazaqstandyqqa jylyna orta eseppen 36,7 – den 49,2 l. quraıdy (2012 jyldan 2019 jylǵa deıingi kezeń, bul 2018 jyldyń qorytyndysy boıynsha álemdik kórsetkishten 41,2%-ǵa az) Zertteý derekteri boıynsha, quramynda qant bar sýsyndardyń qazaqstandyqtar rasıonynyń qunarlylyǵyna qosqan úlesi shamaly ǵana jáne 2%-dan tómen.
Sondaı-aq, QR Ulttyq ekonomıka mınıstrligi janyndaǵy Ekonomıkalyq zertteýler ınstıtýty salanyń aǵymdaǵy jaı-kúıin, sondaı-aq keıbir elderdiń tájirıbesin eskere otyryp, qant qosylǵan alkogolsiz sýsyndarǵa aksızdik alymdardy engizý sharalarynyń áleýmettik-ekonomıkalyq saldarlaryna keshendi taldaý júrgizgenin atap ótken jón. Júrgizilgen zertteý nátıjeleri boıynsha QAS-qa aksız engizý praktıkasynyń taralýyna qaramastan, Qazaqstanda osyndaı sharany iske asyrý salanyń jaı-kúıine, sondaı-aq halyqtyń densaýlyǵy men tutynýshylyq minez-qulqyna yqtımal áserin eskere otyryp, QAS-qa salyq engizýdiń oryndylyǵyn jan-jaqty zerdeleýdi talap etetini anyqtaldy. Álemdik tájirıbe kórsetip otyrǵandaı, halyqtyń tutynýshylyq minez-qulqyn túzetý úshin fıskaldyq retteý sharalaryn ǵana emes, durys tamaqtaný men salaýatty ómir saltyn nasıhattaýǵa baǵyttalǵan aqparattyq-aǵartý jumysyn da qamtıtyn keshendi saıasatty iske asyrý qajet.
Zııandy azaıtý salasyndaǵy sarapshysy jáne «Densaýlyq» qaýymdastyǵynyń tóraıymy Baqyt Túmenova: «Qant, qalypty mólsherde, aǵzanyń úzdiksiz jumys isteýi, mı qyzmetiniń durys damýy men yntalandyrylýy úshin qajet. Alaıda, memleket ulttyń densaýlyǵyna degen syltaýmen qant qosylǵan sýsyndar shyǵaratyn, salyqty kóbeıtetin adamdarmen kúresýdi bastaǵanda, qant – bul áleýmettik ónim ekenin umytyp ketedi. Bizdiń halqymyzdyń jartysyna jýyǵy aýylda turady jáne kún saıyn balalaryna tátti sýsyndar satyp alýy ekitalaı, al balalar áli de qantty paıdalanady, qant sebilgen nan men maı jeıdi. Sondyqtan bıznespen kúresýdiń qajeti joq, biraq bala kezinen táttige durys kózqaras qalyptastyrý kerek. Densaýlyq adamnyń ómir saltyna tikeleı baılanysty ekenin túsiný kerek. Memleket halyqtyń durys ómir saltyn ustanýy, óz densaýlyǵyna, durys tamaqtaný ádetterine sanaly jáne jaýapkershilikpen qaraýy úshin aǵartý jumystaryn júrgizýi tıis». B.Túmenova halyq bıznesti salyqtarmen óltirýdiń ornyna tańdaý jasaýy úshin memleket bıznesti nóldik qant nemese jasandy qant almastyrǵyshtary bar balama sýsyndardy óndirýge yntalandyrýy kerek dep sanaıdy.
RMǴA Tamaqtaný ınstıtýtynyń taldamalyq zertteý ádisteri zerthanasynyń jetekshisi, hımııa ǵylymdarynyń doktory, professor Konstantın Ellerdiń aıtýynsha, mundaı jasandy jáne negizsiz sharalar men tyıymdar tek ónimniń baǵasyn kóteredi jáne qazaqstandyqtardyń qandaǵy qant deńgeıine áser etpeıdi.
Sonymen qatar, Reseı Federasııasynyń shyryndar, sý jáne sýsyndar óndirýshiler odaǵynyń prezıdenti Maksım Novıkov Reseıde: «Quramynda qant bar alkogolsiz sýsyndardy tutyný qanttyń jalpy tutynylýyna óte az úles qosady jáne kóp bóligi (55%-dan astam) atalmysh shaı qasyq arqyly tutyný bolyp tabylady (tosap, shaıǵa qant qosý jáne t.b.)». Sondaı-aq, ol ekonomıka Joǵary mektebi júrgizgen taldamalyq esepteýlerdi mysalǵa keltiredi, bul «QAS-qa aksızdik retteýdi engizý kezinde bıýdjet úshin ekonomıkalyq tıimdilik qarama-qaıshy ıkemdilikke jáne satylymdar men basqa da kórsetkishterdiń tómendeýine baılanysty teris bolyp tabylady. Al ekinshi nátıje – meta-derekter negizinde, osy sharalar engizilgen elderde, quramynda alkogol bar sýsyndardyń sol baǵa sanatynda naryqta QAS paıdalaný tómendegen kezde halyq quramynda alkogol bar sýsyndarǵa aýysatyny anyqtalǵan. Munda kelesi suraq týyndaıdy – sonda SО́S áseri nede?»
Baspasóz-konferensııasynda sondaı-aq, aksızdiń 20%-y engizilgen kezde óndiris 26,4%-ǵa tómendep, sýsyndarǵa baǵa kúrt ósetini, al kelesi jyly aksız engizilgennen keıin salyq salynatyn soma 131,56 mlrd.teńgeden 96,83 mlrd. teńgege deıin tómendeıtini atap ótildi. Aksızdi engizý de jumyssyzdyqqa alyp keledi, shamamen – 12 592 adam óz jumysynan aırylady, onyń ishinde 1574 adam negizgi salada, al 11 018 adam aralas salalarda. Jalaqy qorynan salyq túsimderiniń tómendeýi 5,84 mlrd. teńgeni quraıdy, onyń ishinde jeke tabys salyǵy 10% - ǵa ( 2,72 mlrd.teńge somasyna) tómendeıdi. Korporatıvtik tabys salyǵynyń 5,21 mlrd. teńgege, QQS 4,17 mlrd. teńgege tómendeýi boljanýda. Salyqtardyń barlyq túrleri boıynsha bıýdjetke túsetin túsimderdiń tómendeýi 15,22 mlrd.teńgeni quraıdy. Negizgi kapıtalǵa jyldyq ınvestısııalar kólemi 6 mlrd teńgege tómendeıdi.
Barlyq zertteýlerdi, ásirese quramynda qant bar sýsyndardyń negizgi IEA jáne semizdiktiń paıda bolýynyń negizgi sebebi bolyp tabylmaıtyndyǵyn eskere otyryp, Qazaqstannyń memlekettik organdary múddeli qoǵamdyq uıymdar arqyly túsindiredi jáne ilgeriletedi, konferensııa spıkerleri bul usynysty kezekti ret alyp tastaýdy usynady, óıtkeni usynylyp otyrǵan shara saýyqtyrý josparynda kútiletin nátıje bermeıdi, alaıda sala úshin saldary, ásirese daǵdarys kezeńinde eleýli bolmaq.
ALMATY
