Shynynda da, halqymyzdyń qanshama kemeńger tulǵalary men keshegi alash qaıratkerleriniń esimderi jáne olardyń ult úshin, ulttyq múdde úshin jazyqsyz japa shekkenderin áli de az bilemiz, áli de tolyqqandy tarıhı zertteýler jazylmaı keledi deýge bolady. Oılap qarasań, qanshama jazyqsyz adamdardyń rýhy áli kúnge deıin tarıh pen urpaq aldynda, áýletiniń aldynda aqtalýyn kútip otyrǵany da aqıqat.
Bul oraıda Prezıdentimizdiń «Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi memlekettik komıssııa týraly» Jarlyǵynyń shyǵýy da jáne sonyń negizinde qazir arnaıy komıssııa óz jumysyna kirisip jatqany da kóńilge jubanysh ákeledi. Jazyqsyz jala jabylyp, el múddesi úshin jazyqsyz qurban bolǵan ult qaıratkerlerin aqtaý – olardyń rýhy hám urpaq aldyndaǵy boryshymyz jáne de ar-ujdan aldyndaǵy ózimizdiń de arylýymyz úshin qajet.
Álemdik saıasatta túrli dúbirli oqıǵalarǵa asa baı bolǵan HH ǵasyrdyń basyndaǵy qazaq halqynyń arasynan shyqqan asa iri saıasatkerler Álıhan Bókeıhanov pen Mustafa Shoqaıdy shoqtyǵy erekshe bıik tulǵalar dep aıtýǵa bolar edi. Qazirgi ýaqytta Mustafa Shoqaı jáne Túrkistan legıonyna qatysýshylardy aqtaý máselesinde áli de bolsa qarama-qaıshylyqty kózqarastar men túrli pikirlerdiń bary da anyq. Soǵan qaramastan saıası aqtalýdy kútip otyrǵan saıası tulǵanyń biri – Mustafa Shoqaı men Túrkistan legıonyna qatysýshylar ekendigi ult tarıhyn túgendeý úshin asa qajetti qadam bolar edi degen pikirimizdi taǵy da bir qaıyra jańǵyrtýdy jón sanadyq. Sóz joq, Mustafa Shoqaı asa iri saıası qaıratker! Sonan da bolar keshegi Keńes ókimeti kezinde Mustafa Shoqaıdyń esimin ataýdyń ózi múmkin bolmady. Tipti Mustafa Shoqaıdyń atyn ataǵandardyń ózderiniń bastarynan qıqý ketpegeni de belgili.
Keńestik júıeniń bar saıası kúsh-jigeri Mustafa Shoqaıdy «satqyn» dep kórsetýge jumyldyryldy. Keńes adamdarynyń sanasyn kóz jazbaı baqylaý jáne keńestik ıdeologııany adamdardyń sanasyna sińirýdiń nátıjesinde biz naqtyly aqıqattan kóz jazyp qalǵan edik. Mine, sondaı árekettiń biri retinde 1925 jyly «Týrkıstan mıllı bırlıgı» uıymynyń tóraǵasy bolyp saılanǵannan keıin Mustafa Shoqaıǵa «aǵylshyn tyńshysy» degen jala jabyldy. Dál osy jyly I.Stalınniń Qazaq ólkelik bolshevıkter komıtetine joldaǵan «Qazaq baspasózi týraly» hatynda «Aqjol» gazetiniń Mustafa Shoqaımen baılanysy týraly aıyptaýy beker emes edi. Bul únparaq Tashkentte shyǵyp turǵanymen Qazaqstanda keńinen taralǵan Alash azamattarynyń úni bolǵan-dy.
Bir jylda, ıaǵnı 1925 jyly bolǵan osy jaılardan-aq, emıgrasııadaǵy saıası qaıratkerlerdiń is-áreketi keńestik arnaıy organdardyń jiti baqylaýynda bolǵandyǵyn kórseteri daýsyz aqıqat. Bashqurt emıgranttarynyń tarıhyn zertteýshi ǵalym M.N.Farhshatov óziniń zertteý eńbeginde Mustafa Shoqaı «Týrkıstan mıllı bırlıgı» uıymynyń tóraǵalyǵyna saılanǵannan keıin bir jyldan soń «aǵylshyn shpıony» retinde aıyp taǵylyp, basshylyqtan ketýge májbúr bolǵanyn jazady. 1927 jyly onyń ornyna Zakı Valıdı taǵaıyndaldy. Alaıda 1929 jyly polıak, fransýz organdarynyń tekseris júrgizýleriniń nátıjesinde Mustafa Shoqaıdyń aǵylshyndarmen eshbir baılanysy joqtyǵy dáleldendi de, ol Túrkistan Odaǵynyń basshylyq quramyna qaıta saılanady. Keıinnen osy bir ádeıi taratylǵan Mustafa Shoqaıdyń «satqyndyq» máselesi «Úlken Túrkistannyń kúıreýi» dep atalatyn «derekterge negizdelip jazylǵan» ádebı shyǵarmaǵa da enip ketti. Bul oraıda belgili tarıhshy Darhan Qydyráliniń «Egemen Qazaqstan» (7 qańtar 2021jyl) gazetinde jaryq kórgen «Mustafa Shoqaı jáne «Iаsh Túrkistan» atty kólemdi zertteý eńbeginde kóptegen qundy derekter arqyly Mustafa Shoqaıdyń túrki halyqtarynyń shynaıy kósemi bola bilgendigin anyq kórsetedi.
Asa kúrdeli tarıhı osy bir kezeńdi zertteýshiler B.Sadyqovanyń fransýz jáne nemis, G.Kókebaevanyń da nemis, al Á.Qaranyń Túrkııa arhıvterindegi derekterge negizdelgen zertteýleri Mustafa Shoqaıdyń saıası qyzmetiniń eshqandaı shpıondyq qyzmetpen baılanysy múldem joq bolǵandyǵyn dáleldep berdi. Polshadaǵy «Prometeı» uıymyndaǵy jumysy da «agent» retindegi qyzmet emes, Reseıge qarsy júrgizgen saıası qyzmetimen baılanysty boldy. Sebebi patshalyq Reseıden ábden zábir kórgen eldiń biri – Polsha edi. Polıaktar 1918 jyly táýelsizdikke qol jetkizýmen birge Qyzyl Armııanyń shabýylyna da toıtarys bere otyryp, Polsha úkimeti Reseıge qarsy barlyq toptardyń basyn biriktirýge kúsh salǵan bolatyn. Saıası kúreste Polshanyń erteden kele jatqan «meniń jaýymnyń jaýy - meniń dosym» qaǵıdasyn qoldanǵany aıqyn. Dúnıejúzilik proletarıattyń «kún kósemi» Lenınniń ózi Reseıdegi proletarlyq revolıýsııany Germanııanyń qarjysyna júzege asyrǵany qazirgi kezeńde barshaǵa belgili.
Túrkistan legıonyn qurýshy retinde kórsetip baǵý Mustafa Shoqaıǵa taǵylyp kelgen ekinshi bir jala men aıyptyń túri. Bul ústirt aıtylǵan jáne múldem qate pikir dep sanaımyz. Keńes Odaǵyna soǵys ashardan bir apta buryn, ıaǵnı, 1941 jyly 17 maýsymynda fashıstik Germanııanyń Syrtqy ister mınıstrligi Sovetterge qarsy kúreste qoldanylatyn saıası nasıhat jumystarynyń negizgi baǵyttary boıynsha keńes ótkizdi. Sol keńeste tutqynǵa túsetin keńes áskerlerimen jumys júrgizýdiń máselesi qaraldy. Qazirgi ýaqytta nemis málimetteri boıynsha soǵystyń alǵashqy úsh aptasynda 360 myń sovet jaýyngerleri, al 1941 jyldyń sońyna taman 3,3 mıllıon áskerıler tutqynǵa túskendigi belgili jaı. Mundaı jaǵdaıdy nemisterdiń ózderi de kútken joq bolatyn. Mine, tutqyndarmen aldyn-ala josparlanǵan jumys júrgizýge ulttyq belgilerine baılanysty emıgranttardyń bedeldi basshylary keńinen tartyldy. Kónbegenderin májbúrledi. Sondaı kónbegen adamnyń biri Mustafa Shoqaı boldy. Buǵan dálel, zertteýshi G.Kókebaeva óz eńbeginde nemis dıplomatynyń hatynan úzindi keltire otyryp, Mustafa Shoqaıdyń Rozenbergtiń buıryǵy boıynsha Parıjde tutqyndalyp, Berlınge jetkizilgendigin kórsetedi.
Jalpy osy máselede sol ýaqyttaǵy shet elderdegi Reseı emıgrasııasynyń quramyn jáne sol kezeńdegi ıdeologııalyq qarama-qaıshylyqtardy da durys túsingen jón. Reseıde bolshevıkter bılikke kelgennen keıin osy elden 2 mıllıonǵa jýyq adam shet memleketterge ketýge májbúr boldy. Jalpy sol emıgranttar «aqgvardııashylar» dep atalǵanymen, olardyń ulttyq quramy men ustanǵan ıdeıalary jáne qarjylandyrý joldary da ár túrli boldy.
Biz Mustafa Shoqaıdyń soǵys qarsańyndaǵy emıgrasııadaǵy qyzmetin Reseı emıgranttarynyń qyzmeti sheńberinde qarastyra otyryp, áýeli onyń erekshelikterin aıqyndap alý kerek dep sanaımyz. Reseı emıgrasııasynyń ıadrosy, ıaǵnı dińgegi patsha áskerleriniń generaldary uıymdastyrǵan Reseı áskerı odaqtarynyń birlestigi (ROVS) dep atalatyn áskerıler odaǵy bolǵany belgili. 1940 jyly Germanııa Keńes Odaǵyna soǵys ashatyny belgili bolǵan kezde osy áskerıler odaǵy: «Aqtar qozǵalysynyń naǵyz dostary joq. Biraq týǵan jerimizde kúrestiń qaıta jandanatyndyǵynyń úmitin týdyrady» dep málimdeme jasaǵan bolatyn. Bul málimdeme arqyly Keńes Odaǵyna qarsy uıymdastyrylǵan soǵysty ár emıgrasııalyq toptyń ár túrli qabyldaǵany kórinedi.
Alaıda, osy arada Túrkistan emıgrasııasynyń aqgvardııashylar sııaqty áskerı uıymdary bolmaǵandyǵyn basty nazarǵa alýǵa tıistimiz. Sonymen birge Mustafa Shoqaı nemis fashısterine úlken úmit artty degen pikirler de negizsiz ekendigin eskergen jón.
Sol bir tar jol, taıǵaq keshý zamandarda ómirlik serigi de, tiregi de bolǵan Mustafa Shoqaıdyń jary Marııa Shoqaıdyń estelikterinde Mustafanyń Gıtler men Stalınge bergen minezdemeleri bar. Mustafa Shoqaı fashızmdi de, bolshevızmdi de aıyptap, olardyń bıliginiń zardaptaryn aldyn-ala boljaǵan adam. Mine, osyndaı shynaıy otanshyl saıası qaıratkerge Túrkistan legıonynyń negizin qalady dep jala jabý nemese aıyp taǵýdy negizsiz dep sanaımyz. Endigi arada Mustafa Shoqaı soǵystyń alǵashqy kezeńinde keńes jaýyngerleriniń tutqynǵa kóptep túsýi jaǵdaıynda jáne sol tutqyndardyń arasynda Keńes Odaǵynyń Orta Azııa memleketterinen shyqqan jaýyngerlerdi qutqarýǵa, tym bolmasa solardyń jaǵdaılaryn jaqsartýǵa kúsh salǵandyǵyn basty nazarǵa alýǵa mindettimiz.
Mustafa Shoqaıdyń nemis-fashısterimen eshbir kelisimge barmaǵandyǵyn, qarýly kúreske qatyspaǵandyǵyn Reseı Federasııasynyń syrtqy barlaý qyzmetiniń general-maıory L. Soskovtyń «Neızvestnyı separatızm. Na slýjbe SD ı Abvera. Iz sekretnyh dose razvedkı» dep atalatyn monografııasynan da kórýge bolady. Sol syrtqy barlaý qyzmeti OGPÝ, NKVD, MGB, KGB arhıvterindegi derekterge súıene otyryp, nemistermen kelisimge baryp, qyzmet istegen emıgrasııadaǵy saıası qaıratkerler týraly tolyq málimet beredi. Emıgrasııa basshylarynyń tolyq adresiniń kórsetilýi, olardyń kimmen, qaı jerde kezdeskeni týraly málimetterdiń mol bolýyna qaraǵanda keńestik qaýipsizdik qyzmetiniń emıgrasııa basshylaryn qatań baqylaýǵa alǵandyǵyn anyq kórsetedi.
Osy eńbekte 180 myń adamdyq Túrkistan legıonyn qurýshy jáne onyń basshysy retinde Valı Kaıým kórsetiledi jáne ol naqty derektermen dáleldenedi. Mustafa Shoqaıdyń esimi osy eńbektiń (177-bet) bir jerinde ǵana, 1922 jyly Orta Azııadan Germanııaǵa oqýǵa kelgen Valı Kaıýmnyń shetelde qalyp qoıýyna áser etken «Túrkistan emıgrasııasynyń kórnekti ókili Mustafa Shoqaı» degen ǵana málimet bar. Reseı syrtqy barlaý qyzmetiniń derekterine negizdelgen osy eńbekte Mustafa Shoqaıdyń nemisterdiń áskerı sharalaryna qatyspaǵandyǵyn, ıaǵnı onyń fashıstermen aýyz jalasty degen pikirdiń jańsaq ári jabylǵan jala ekendigin aıqyn kórsetip otyr.
Reseıde basylyp shyqqan «Obshestvennaıa mysl rýsskogo zarýbejıa» degen ensıklopedııada «onyń taǵdyrynda kóp nárse túsiniksiz, biraq aıqyn bir nárse bar, nasıster ony óz jaǵyna shyǵara almady» dep Mustafa Shoqaı týraly aqıqattyń aıtylǵandyǵy da endigi arada nazarǵa alynsa etti.
Qazaqy orta úshin áli de Alash qozǵalysy men Mustafa Shoqaı arasyndaǵy baılanystyń jigi uǵynyqty etilip aıqyndalmaı kele jatqany bar. Mustafa Shoqaı Qoqan avtonomııasyn uıymdastyrýshy retinde tanylǵan tulǵa. Sodan ba eken, Mustafa Shoqaı Qazaq avtonomııasyn qurýǵa qatysty zertteýlerde ǵana atalyp júr. Tarıhshylarymyz K.Nurpeıisov, M.Qoıgeldıevtiń jáne basqa da zertteýshilerdiń eńbekterinde bul másele keńinen zertteldi jáne M.Shoqaıdyń Qazaq avtonomııasyn qurýshylardyń biri ekeni belgili jaǵdaı. Ony saıası kúreske tartqan – Álıhan Bókeıhanov bolatyn.
Mustafa Shoqaı musylmanshyldyq pen túrkishildiktiń qarama-qaıshylyǵyn sheshýge umtylǵan saıası qaıratker boldy. Patsha ókimeti qulaǵannan keıin Orta Azııa halyqtarynyń derbestik úshin kúresin úsh úlken saıası top jalǵastyrdy. Birinshisi - musylmandyq qozǵalys. Ekinshisi - aımaqtardaǵy ultshyldyq qozǵalys. Úshinshisi - Orta Azııa halyqtarynyń basyn biriktirýge tyrysqan túrkishildik qozǵalys.
Ulttyń ózin-ózi bıleý ıdeıasyn júzege asyrýǵa umtylǵan saıası qozǵalystyń biri – Qazaqstandaǵy «Alash» qozǵalysy boldy. Mustafa Shoqaı Syrdarııa oblysynyń ókili retinde «Alash» qozǵalysyn uıymdastyrý sharalaryna belsene qatysty. Patshalyq Reseıdiń Túrkistan general-gýbernatorlyǵynyń quramyna kiretin Syrdarııa oblysynyń ortalyǵy Tashkent qalasy boldy jáne ol Orta Azııanyń eń iri saıası ortalyǵy edi. Mine, osy sebepti Mustafa Shoqaıdyń saıası qyzmeti Tashkent pen Peterbýrg qalalarynda ótip júrdi.
О́mirlik tájirıbesi baı ári bilim deńgeıi de joǵary Mustafa Shoqaı Reseı Memlekettik Dýmasyndaǵy Musylman fraksııasy men Bıýrosyndaǵy saıası jumysy arqyly túrki halyqtarynyń Reseı memleketiniń saıasatyna qarsy shamasy kelmeıtinin birden túsingen bolatyn. Osy sebepti de ol túrki halyqtarynyń basyn biriktirýge umtyldy. Sol kezde Memlekettik Dýma buratana halyqtar kóterilisteriniń sebepteri men saldaryn anyqtaýǵa komıssııa quryp, A. Kerenskıı men K.Tevkelevti Orta Azııaǵa jibergende, Mustafa Shoqaı jol kórsetýshi retinde solarmen birge bardy. Ol osy saparynan keıin-aq Reseı sııaqty alyp memleketke qarsy túrki halyqtary birlese kúrespese, jeke-jeke árqaısysynyń shamalarynyń kelmeıtinin túsingen edi.
Túrki halyqtarynyń sol kezdegi saıası basshylarynyń «túrkishildik» ıdeıasyn nyǵaıtýyna jádıdshiler qozǵalysy, Reseıdegi revolıýsııa, Memlekettik Dýmadaǵy Musylman fraksııasyndaǵy birigip jasaǵan saıası qyzmetteriniń barysy áser etti. Reseı ımperııasynyń kúshi men yqpalyn, saıası elıtanyń shovınıstik kózqarastaryn baıqaǵan túrik halyqtarynyń saıası qaıratkerleri birigý qajettigin tereń túsine bastaǵan-dy. Sol kezde túrli avtonomııalardyń paıda bolýy – kúsh biriktirýdiń, talap qoıýdyń taktıkasy boldy. Túrkistan, Alash, Bashqurt avtonomııalarynyń qurylýy - osy ıdeıanyń negizinde júzege asty.
Qaı elde bolsa da saıası qaıratkerlerdiń daıyndyǵy jáne áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıdyń pisip-jetilýi avtonomııalardyń paıda bolýyna negiz boldy. Avtonomııalar birigip, «Musylman Federasııasyn» nemese «Shyǵys Rossııanyń musylman shtattary» odaǵyna aınalýǵa tıisti boldy. Bul jaǵdaı bastapqyda jalpy túrkistandyq partııa qurýǵa tyrysýdan baıqalady. Túrik tarıhshysy S.Ershahın «Jalpy túrkistandyq sosıalıstik partııa qurý ıdeıasy 1919 jyly Máskeýde talqylandy, al 1920 jyly Bakýde jarǵysy talqylandy. Osy partııany qurý máselesine Álıhan Bókeıhanov pen Ahmet Baıtursynov qatysýy múmkin» degen boljamyn kórsetti. Al keıinnen bolshevıkter kúsheıgen ýaqytta, Zakı Ýálıdı 1921 jyly Buqarada uıymdastyrǵan konferensııasynda da osy máselege, ıaǵnı avtonomııalardyń odaǵy máselesi, qazaq jáne qyrǵyz ıntellıgensııasynyń talaptary boıynsha talqylandy dep jazdy. Buqaradaǵy osy jınalysqa Alash qozǵalysynyń atynan Muhtar Áýezov pen Haıretdın Bolǵanbaev jáne Dinshe Ádilov qatysqan edi.
1934 jyly emıgrasııadaǵy ázerbaıjandardyń basshysy Alı Mardan bek Topshybashyny jerleýde sóılegen sózinde Mustafa Shoqaı «Reseıdegi túrik halyqtary ımperııanyń basqa halyqtary sııaqty quqyqty talap etkende bizdi «panıslamızmmen» jáne «pantıýkrızmmen» aıyptaı bastady. Reseı bıligindegiler osy eki termındi «revolıýsııa» termıninen de qaýipti dep eseptedi, sebebi osy eki termın ulttyń ózin-ózi taný elementterin boıyna jınaqtaǵan bolatyn» degen bolatyn.
Mustafa Shoqaı – patsha bıligi qulaǵannan keıin, onyń keshegi baǵynyshtylary bolǵan Polshanyń táýelsizdigine qol jetkizgen general Pılsýdskıı, táýelsiz Fınlıandııanyń negizin qalaǵan general Mannergeım, Ýkraınanyń derbestigi úshin kúresken Skoropadskıı sııaqty qaıratkerler sanatyndaǵy tulǵa ekendigi daýsyz. Polsha men Fınlıandııa halqy ózderin otarlaýshy elden mádenı jetistikterimen, ulttyń ózin-ózi taný deńgeıimen ǵana bólinip, derbes kete aldy. M.Shoqaı Reseıdegi túrki halyqtarynyń bilim deńgeıiniń tómendigin jaqsy bilgendikten olardyń joıylyp, jutylyp ketýlerinen saqtaý úshin kúresti.
Árıne, Mustafa Shoqaı tek qazaq emes, búkil túrki tildes halyqtar moıyndaǵan, eńbegin joǵary baǵalaǵan tulǵa. Oǵan saıası baǵa Keńes Odaǵy ydyramaı turǵanda, 1991 jyly 24 mamyrda «Qazaq ádebıeti» gazetinde qazaqtyń dara perzentteriniń biri Ánýar Álimjanovtyń «Mustafa Shoqaı!..Ol kim?» degen maqalasynda berilgen bolatyn. Sodan beri, mine 30 jyl ótipti. Osy otyz jyldyń ishinde Mustafa Shoqaıdyń shyǵarmashylyǵyna, saıası qyzmetine joǵary baǵa berilip keledi. Asa iri tulǵa jaıly kóptegen monografııalar men maqalalar jazyldy, konferensııalar ótkizildi, derekti jáne kórkemsýretti fılmder túsirildi. Alaıda osyǵan qaramastan, Mustafa Shoqaı resmı túrde saıası jaǵynan áli de aqtalǵan joq. Keńestik júıe qalyptastyrǵan óktem saıasattyń yqpalynan, jaltaqtyqtan aryla almaı kelemiz. Kez kelgen ult qaıratkeriniń táýelsizdik jolyndaǵy tartqan qasiretine nemquraıly qaraýǵa bolmaıdy. Mustafa Shoqaı syndy uly tulǵanyń ult tarıhy aldyndaǵy saıası orny tolyq anyqtalyp, oǵan memlekettik turǵyda baǵa berilýi kerek dep bilemiz.
Árıne, bul iste birneshe daýly máseleniń aldymyzdy oraıtyny bar. Birinshisi - quqyqtyq másele. Mustafa Shoqaı Keńes Odaǵynyń azamaty bolǵan joq jáne sottalǵan joq. Sondyqtan quqyqtyq jaǵynan aqtaýdyń qajeti joq deýshiler bar. Mysaly, qazaqtyń belgili qalamgeri Qasymhan Begmanovtyń fılmine baılanysty 1995 jyly О́skemende bolǵan sot kezinde Qazaqstan Respýblıkasy Bas prokýratýrasynyń Mustafa Shoqaıǵa baılanysty «Mustafa Shoqaıdyń nemis-fashısterimen qyzmettes boldy dep esepteýge negiz joq. Oǵan qatysty qylmystyq is qozǵalǵan joq. Quqyq qorǵaý organdary tarapynan M.Shoqaıǵa kiná taǵylǵan joq» dep bergen anyqtamasy da bar.
Ekinshi aıtylatyn ýáj boıynsha Mustafa Shoqaıdyń eńbekterin, shyǵarmalaryn nasıhattaýǵa eshkim kedergi keltirip otyrǵan joq degendi alǵa tartady. Alaıda, orys tildi basylymdarda áli kúnge Mustafa Shoqaıdy negizsiz qaralaý jalǵasyp otyr. Sondyqtan da Ánýar Álimjanov aǵamyz aıtqandaı «Aqıqattyń jarshysy, Orta Azııa men Qazaqstan halyqtarynyń Bostandyǵy men Teńdiginiń jan aıamas joqshysy» – Mustafa Shoqaıdyń saıası jaǵynan aqtalatyn ýaqyty ábden jetti!
Eger biz qazirgi ýaqytta óz ulty men eliniń múddesine aıanbaı qyzmet etken halqymyzdyń uly tulǵalaryna qandaı qurmet kórsetsek, keler urpaq ta táýelsiz qazaq memleketin quryp álemge tanytqan qaıratkerlerge de sondaı qurmet kórsetetin bolady. Bul - tarıhı aksıoma! Kúnniń kózin búrkemeleý qanshalyqty múmkin bolmasa, Mustafa Shoqaıdyń da qaıratkerligi men halqyna adaldyǵyn, qaısarlyǵyn jáne de tarıhı taǵdyrly sózderin kólegeılep te, jasyryp ta joqqa shyǵara almaımyz.
Mustafa Shoqaıdyń esimi men tarıhı qyzmetin máńgilik este qaldyrý isin áýeli onyń kindik qany tamǵan jeri Qyzylorda oblysyndaǵy Shıeli aýdanynyń atyn Mustafa Shoqaıdyń esimimen ataýdan bastaý kerek.
Qazir Tuńǵysh Prezıdentimiz, Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen kóne Túrkistan qaıta túleý ústinde. Túrkistan qalasy búkil túrki tildes halyqtardyń rýhanı astanasyna aınalmaqshy. Kezinde Mustafa Shoqaı da birtutas Túrkistan memleketin ornatýdy arman etip ketken bolatyn. Sol qasıetti Túrkistan qalasynda túrki tildes halyqtardyń kósemi bolǵan Mustafa Shoqaıǵa sáýletti eskertkish ornatylyp, úlken kóshege aty berilse nur ústine nur bolar edi.
Máńgilik el bolýdy murat etip jáne joǵalyp bara jatqan ulttyq qundylyqtarymyzdy jańǵyrtýdy qolǵa alyp otyrǵan búgingi urpaqtyń Mustafa Shoqaı aldyndaǵy óz paryzymyzdy óteıtin tarıhı kezeńde turmyz. Jáne de ol kezeń kelip jetti!
Murat BAQTIIаRULY,
Parlament Senatynyń depýtaty,
saıası ǵylymdar doktory, professor
