Eýropa aýyl sharýashylyǵyna alańdaıdy

Osyǵan baılanysty Eýro­pa­lyq Odaqtyń aýyl sharýa­shylyǵy mınıstrleri maýsymda qaıta jınalmaq. «Eýropalyq Odaqtyń aýyl sharýashylyǵy mınıstrleri men Eýropalyq Par­lament Ortaq aýyl sharýa­shy­lyǵy jónindegi saıasat re­for­masyn áli sheshe almady. Ke­lis­sózder maýsym aıynda jal­ǵasady», dep jazdy Fın­lıan­dııa aýyl sharýashylyǵy mınıstr­liginiń Twitter-degi paraqshasy.

Ázirge kelissózderdiń naqty qaı kúni ótetini belgisiz. Áıtse de, maýsymnyń ortasyna taman Lıssabonda mınıstrler beıresmı kezdesý ótkizip, birqatar máseleni pysyqtap almaq. So­dan keıin aıdyń sońyna taman Lıýksembýrgte ótetin kon­fe­rensııada kelissózderdi aıaqtaý josparlanyp otyr.

Ortaq aýyl sharýashylyǵy jónindegi saıasatqa Eýropalyq Odaq bıýdjetiniń qomaqty bóligi jumsalady. Sondyqtan jasyl ekonomıkany qoldaıtyn bel­sen­diler mol qarajat buryn­ǵydaı berile salmaı, aýyl sha­rýa­shylyǵyn jetildirýge, ıaǵnı qor­shaǵan ortaǵa zııan kel­tir­meýge paıdalanylýy tıis dep esepteıdi.

Tórt kúnge sozylǵan jıyn barysynda Eýropalyq Odaq­tyń sheneýnikteri men Eýro­palyq Parlamenttiń depýtattary aýyl sharýashylyǵy salasyn jaqsartýǵa, óndiris barysynda bólinetin parnıkti gazdardy azaı­týǵa nazar aýdardy. De­gen­men odaqqa múshe memleketten kelgen ókilder baqtashylar men baǵbandardyń kúıin kúıttep, Brıýsseldegi sheneýnikterdiń sózine ıile qoıǵan joq.

«Keı múshe elderde múldem ynta joq. О́zgertýge degen yqy­las kórinbeıdi. Olar eshte­ńeni ózgertpeıtin reforma jasa­ǵany­myzdy qalaıdy», deıdi Eýropa halyqtary partııasynyń ókili Herbert Dorfmann.

Eýropalyq Parlament pen EO-ǵa múshe memleketterdiń kelise almaǵan negizgi máselesi mynada. Brıýsseldegi depýtattar ár elge bólingen qarajattyń 30 paıyzy aýyl sharýashylyǵyn jasyldandyrýǵa, ıaǵnı zamanaýı tehnologııalardy paıdalana otyryp, parnıktik gazdardy az bólýge jumsalýy tıis ekenin aıtady.

Birqatar memleket buǵan kelis­peı otyr. Olardyń pa­ıym­daýynsha, bul – óte kóp. Sondyqtan qazynadan keletin qarajattyń 18 paıyzyn ǵana jasyldandyrýǵa jumsaý qajet dep esepteıdi.

Aýyl sharýashylyǵyna bóli­netin qarajattyń bul joly qyzý talqyǵa túsýiniń basty sebe­bi – jahandyq jylyný. Byl­tyr Eýropalyq Odaq 2030 jylǵa qaraı parnıktik gaz shyǵarýdy 1990 jylǵy deń­geıden 55 paıyzǵa deıin tómen­detý týraly ujymdyq she­shim qabyldady. Eýropalyq komıs­sııa qazirgi tańda naqty saıası ózgerister arqyly bul mindet­temeni oryndaýǵa kiristi.

Soǵan sáıkes 2030 jylǵa qaraı qart qurlyqtaǵy parnık­tik gazdar shyǵarylýyn azaıtý jónindegi mindettemeni oryndaý jyl saıyn shamamen 350 mıllıard eýro (417 mıllıard dollar) qosymsha ınvestısııa qajet. Budan bólek, Eýropalyq Odaq elderi 2050 jylǵa qaraı parnıktik gazdar shyǵarylymyn múldem nólge túsirmek.

Ǵalymdar Jer betiniń kúrt jylyna bastaǵanyn, tıisti sharalar qabyldanbasa, adamzatqa qaýip tónip turǵanyn aıtyp, dabyl qaǵyp júrgenine biraz ýaqyt boldy. Jyl saıyn Eýropa men Azııada sý tasqyny bolyp, kóptegen adam zardap shegedi. Ishki Afrıkada qurǵaqshylyq kúsheıip, kóptegen ózen-kól tartylyp, qorshaǵan orta zııan shegip otyr. Amerıka dúleı daýyldyń zardabyn tartady.

Keıingi 35 jylda Jer-jahan kúrt jylynǵan. NASA-nyń máli­metine súıensek, XIX ǵa­syr­men salystyrǵanda, Jer­degi ortasha temperatýra 1 gra­dýsqa kóterilgen. Máselen, 2010 jyldan beri álem bes ret rekordtyq deńgeıde ysyǵan. Ǵalymdar munyń negizgi sebebi kómirqyshqyl gaz ben jylyjaı gazdarynyń aýaǵa kóptep shyǵarylýy ekenin aıtady.

Ásirese klımattyń ózge­rýi sebebinen máńgilikke myz­ǵy­­mastaı kórinetin muzdyq­tar­dyń erýi alańdatyp otyr. Muz­dyqtardyń «kókesi» An­tark­tıda men Arktıkada ornalasqany bel­gili. О́kinishke qaraı qazir­gi tańda Arktıkanyń da, Antar­k­tı­danyń da muz qabaty kesek-kesegimen opyrylyp jatyr. О́ıtkeni klımattyń ózgerýi máń­gi muz japqan aımaqtaǵy sý­dyń da jylynýyna ákelip soq­qan. Sonyń saldarynan jy­lynǵan sý muzdardy buryn­ǵydan da jyldam erite túsken.

1980 jyldan beri Arktıka­da 2,5 mln sharshy shaqyrym muz joıylyp ketipti. National Geographic zert­teýshileriniń máli­metterine súıensek, 2050 jyl­ǵa qaraı Arktıkada 520 myń shar­shy shaqyrym muz ǵana qalýy múmkin. Grenlandııa 2002 jyl­dan beri ár maýsym saıyn orta­sha eseppen 287 mlrd tonna muz joǵaltady.

Kolorado shtatyndaǵy Qar jáne muz derekteri ulttyq orta­l­yǵynyń derekteri kórset­kendeı, 2020 jyly Arktıkanyń dál ortasynda buryn-sońdy kezdespegen juqa muz qaldy. Taıaýda jarııalanǵan zertteýde Arktıkadaǵy Berıng teńizindegi qysqy muz 2018 jáne 2019 jyldary sońǵy 5500 jyldaǵy eń tómengi deńgeıge túsken.

Oǵan qosa, teńiz muzynyń kólemi ǵana emes, onyń qalyń­dyǵy da juqaryp barady. Erýi óte baıaý, qatqanyna biraz bolǵan teńiz muzy búkil muz qabatynyń 1 paıyzyn ǵana quraıdy. Qazir bir jyldyq muz basymdyqqa ıe. Osylaısha, teńizdiń aq jabyny tez erýge beıim. Ǵalymdar aldaǵy 10-20 jyldyń kóleminde Arktıka muhıtynda jazdyń aıaǵynda múldem muz qalmaıdy dep boljap otyr.

Grenlandııa muz jabynynyń jaǵdaıy da máz emes. Arktıka­daǵy jylyný jahandyq jy­lyný­dyń ortasha esebimen sa­lys­tyrǵanda eki ese tez júrip ja­tyr. Keıingi jıyrma jylda Grenlan­dııadaǵy muzdyń erý kólemi úsh ese ósken. Aldaǵy on jylda bul úrdis jalǵasa bermek. Osylaısha, mundaı erý teńiz deńgeıin 7 metrge deıin kóterip, jaǵalaýlardaǵy qalalardy sý astyna qaldyrady.

Alda-jalda jerdiń asty men ústinde jatqan osy aq qursaýlar tolyqtaı erı qalsa, teńiz deńgeıi 60-70 metrge deıin kóterilýi múmkin. Mundaı jaǵdaıda Jer planetasynyń biraz bóligin sý basatyny aıtpasa da túsinik­ti. Onyń ústine, Eýropalyq Odaq­tyń kóptegen qalasy teńiz mańyn­da ornalasqan.

Mysaly, Venesııa sý ústine salynǵan. Klımattyń ózgerýine baılanysty shahardaǵy sý deńgeıi jıi-jıi kóterilip ketedi. Al Amsterdam, London sekildi qalalarda teńiz taıaqtastam jerde aǵyp jatyr. Endeshe, sý deńgeıiniń sál kóterilýi qart qurlyqqa ońaıǵa soqpaıdy.

Bul máselemen kúresý úshin bes jyl buryn 196 memleket jınalyp, Parıj kelisimine qol qoıyp, álemdik ortasha temperatýrany ındýstrııaǵa deıingi deńgeıden 2 gradýsta, múmkin bolsa 1,5 gradýs­ta ustap turýǵa ýaǵdalasty.

Eýropalyq Komıssııa 2019 jylǵy jeltoqsanda Eýropalyq Jasyl kelisimshart engizdi. Atal­ǵan strategııalyq qujat tabı­ǵı resýrstardy únemdep, básekege qabiletti ekonomıka kóshýge arnalǵan. Túpki maqsat – 2050 jylǵa qaraı parnıktik gazdardy múldem shyǵarmaýǵa qol jetkizý.

Qazirgi tańda jahandyq par­nık­tik gaz shyǵarýdyń 10 paıy­­zy ǵana EO-ǵa tıesili. So­nyń ishinde basym bóligi, ıaǵnı sha­mamen 27 paıyzǵa jýyǵy kólik qatynasynan keledi. Son­­daı-aq ónerkásip salasy da kómir­qyshqyl gazyn kóp shyǵa­ryp otyr. Keıingi jyldary Eýropa­lyq Odaq bul baǵytta birqatar jumys atqardy. Soǵan baı­la­nys­ty keleshekte atalǵan sala­­lar­­daǵy parnıktik gazdar shyǵa­rý kólemi aıtarlyqtaı azaıýy tıis.

Aýyl sharýashylyǵyna 10 paıyzy tıesili. Biraq boljam boıynsha, 2050 jyly onyń paıyzdyq kólemi kúrt kóbeımek. Sondyqtan Eýropalyq Komıs­sııa 2023 jyldan bastap aýyl sharýashylyǵyn jasyldandyrýdy myqtap qolǵa almaq.

«Kómirtegi gazyn aýaǵa shy­ǵarýdy azaıtýdy nóldik deń­geıge jetý úshin óte ma­ńyzdy. Sondyqtan Eýropalyq Komıs­sııa kómirtegi sharýashy­lyǵyn bıznes model retinde usynyp otyr. Bul bıoekonomıka sýbektilerine mol tabys ákeledi», deıdi Eýropalyq Komıssııanyń Klımat áreketi ortalyǵynyń dırektory Ivong Slıngenberg.

Bir qyzyǵy, kelissózderden keıin oqys jaǵdaı boldy. Qazir Eýropalyq Odaqqa tór­aǵalyq etý Portýgalııaǵa berilgen. Soǵan sáıkes Pıreneı túbegindegi memleket qart qurlyqqa qatysty máselelerge bas-kóz bolýy tıis. Alaıda aýyl sharýashylyǵy jónindegi qujat qabyldanbaǵan soń taraptar «qaz ashýyn tyrnadan aladynyń» kerin keltirip, Portýgalııanyń kelissózderdi odan ári uıymdastyrýyna qarsy­lyq bildirdi.