Kovboılar kodeksi

Iri-qara asyrap, múıizi qaraǵaıdaı buqamen kúresken fermerlerdiń kıimi álemdi jaýlap alaryn áste eshkim ańda­maǵany anyq. Stetson shlıapasy, jalpaq jeıde, djınsy, kantrı mýzykasy, rodeo, lasso – osynyń bári úshin álem biregeı sýbmádenıet jasaǵan amerıkalyq baqtashylarǵa qaryzdar sııaqty. Qyzyq ta qıly qubylys.

Áýelde aǵylshyn tilindegi «bala» men «sıyr» sózderiniń tirkesýinen tý­ǵan «kovboı» uǵymy XVIII ǵasyrda Ang­lııada paıda bolǵan. Negizi, sıyr baqqan kishkentaı baqtashyǵa qaratyp aıtylsa kerek. Keıin atalmysh termın eń kóne aǵylshyn sózine aınalyp, joǵalyp ketedi. Alaıda XIX ǵasyrdyń ekinshi jartysynda amerıkalyq sıyrshylar bul termınge qaıta jan bitirip, maǵynasyn keńeıtedi. О́kinishke qaraı, kovboılardyń klassıkalyq turmys-tirshiligi 30 jylǵa ǵana sozyldy. Dese de eń keremeti olardyń mádenı qalpy máńgilikke ulasyp, kúni búginge deıin árbir adamnyń kóńil tórinde tur.

Kovboılardyń gúldený dáýiri Meksı­kamen soǵystan keıin AQSh-tyń quramyna engen Batys memleketteriniń ekonomıkalyq hám mádenı ereksheligi­ne baılanysty boldy. Taý men shóldi baýyrǵa basqan dalany úndister men meksıkalyq shaǵyn toptar ǵana mekendegen. Immıgranttar dereý jańa shtattar­ǵa júginip, jergilikti turǵyndardyń ǵur­­pyn boıyna sińirdi. Ońtústik-batys­tyń salt-dástúri osy terrıtorııaǵa qo­­­nys­tanǵan jańa ıspandyq azamat­tar­dy qalyptastyrdy. Ásirese meksı­ka­­lyqtardyń tez amerıkalyq adamǵa aı­nalǵan qubylystarynyń biri – vakero boldy. Iаkı, kovboılyqtyń meksı­ka­lyq úlgisi.

Negizinen bul shabandozdar orta ǵa­syr­larda Ispanııadan shyqqan. Qurǵaq klımat pen sırek ósimdik jamylǵysyna baılanysty vakerolar malǵa toıymdy jaıylym izdep uzaqqa saparlady. Sondyqtan jaýynger retinde kıinip, qarý ustaýǵa týra keldi. Meksıkanyń soltústigindegi keń jazyqtar vakero dástúri Ispanııaǵa qaraǵanda jaqsy damyǵan. Al bul jerler túgeldeı AQSh-qa qosylǵannan keıin vakerolar bir­tindep kovboılarǵa jutyldy. Sóıtip eki mádenıettiń qosyndysynan naǵyz erkekterdiń oıyny rodeo ómirge keldi.

Batys mádenıetiniń atrıbýttary kovboı ómiriniń erekshelikterimen sabaq­tasyp jatyr. Máselen, lassomen moıynyna quryq ilinbegen buqalardy aýlaý­ǵa tıissiń. Rodeo oıyny jabaıy janýar­lardy aınalyp ótý qajettiliginen shyq­qan eptilik. Nysanaǵa dóp tıgizý – úndis­termen jáne mal urylarynyń únemi qaq­tyǵysynan týǵan dúnıe. Mine, naǵyz kovboılardyń turmysy osylaı órbıdi.

Ol ol ma tipti kantrı mýzykasy kóbi­ne tabyndy kúzetý úshin qoldanylǵan kov­boı balladasynan alynǵan. Túnde ta­byndy qoryp otyrǵan kovboı ekinshi árip­tesin osy mýzyka arqyly shaqyrady. Bul beıtanys adamdy qarańǵyda ońaı anyqtaı bilýge ári bir-birinen alshaq ketpeýge taptyrmas qural.

Kovboılardyń basty aıyrmashylyǵy – shlıapasynda. Bastapqyda kovboılar sombrerony vakerolardan muraǵa alǵan, alaıda olardy kásipker Djon B.Stetson oılap tapqan qalpaqtar yǵystyrdy. 1865 jyly dızaıner táji tómen kelgen ıilgish jıegi bar kıiz bas kıim shyǵardy. Bul qalpaqtar dala kezgen kovboılarǵa qatty unady. Keıinnen Stetson shlıapasy kovboılarmen qatar, amerıkalyq atty áskerdiń, kanadalyq polıseılerdiń áskerı formalarynyń bir bóligine aınalyp kete bardy.

Batys órkenıeti damyǵan soń klas­sıkalyq kovboılar sıreı bastady. Nege deseńiz, amerıkalyqtarǵa kovboı­lar ber­tinge deıin jabaıy bolyp kóringen sy­ńaıly. Árıne, ár dáýirdiń óz áni bar ekeni daýsyz. Dese de shtattarda iri qaranyń erkin jaıy­lymnyń aıaqtalýynan keıin kov­boılar jumyssyz qaldy. Bılik ja­ıy­lym jerdi ıgerip, maldy qorshaýǵa qa­mady. Temirjoldardyń paıda bolýy mal­dy alysqa aıdaýdy endi qajet etpedi. Bos­tandyqqa jany qushtar kovboılar nan tabý úshin fermalarynda jumys isteıtin qarapaıym qyzmetkerlerge aınaldy.

Eń qyzyǵy bertin kele jabaıy batys romantıkasy Gollıvýd úshin bul ǵa­ja­­ıyp retinde baǵalandy. XX ǵasyr­dyń basynda batyl kovboılar men qanisher úndister týraly fılmder kó­rer­menderge óte tanymal boldy. Mun­daı fılmder «ves­tern» dep ataldy. Olar­dyń Batysty jaýlap alýy, ór­kendeýi týrasynda shytyrman oqıǵaly ro­mandar birinen soń biri ómirge keldi. Kez kelgen sıýjette qıyndyqtardy jal­ǵyz ózi jeńip shyǵyp, fınalda bar­lyq jaýyn jer jastandyratyn bas­ty keıipker atqysh nemese kovboı re­tinde sýrettelip, kórermenge jol tart­ty. Vestern janrynyń nátıjesinde klassıkalyq kovboı beınesi aldymen Shtattarda, keıin álemge máshhúr boldy. Naǵyz mal baǵýshylar týraly estelik, ıaǵnı kovboılar qalyp ketken «batystyq stıl» ulttyq mádenıettiń bóligine ulasty. Bul ásirese Tehasta seziledi.

Búginde kovboı estetıkasy sánge aı­naldy. Olar kınematografııanyń nátı­jesinde buqaralyq mádenıettiń fe­no­meni retinde kóńilge ystyq. XX ǵa­syrdyń ekinshi jartysynda batys stıli óziniń mýzykasymen, qaýipti sportymen, nanym-senimimen álemdi ózine tabyndyrdy. Batys kolleksııasyna tıesili djın­sy, úlken toǵalar jáne jalpaq kóı­lekterdi sán aptalyǵynda Calvin Klein kompanııasy únemi kórsetedi. 2018 jyl­dyń kúz-qys kolleksııalarynda da kov­boı stıliniń elementteri Chloe, Max Mara jáne Versace brendterinde júrdi. Aıt­paq­shy, fransýz modeleri Nıkolas Ges­ke at ústindegi qazaqtar­dyń kıimin kov­­­boılarǵa uqsatyp, jańa formada tigip, álemniń qyzyǵýshylyǵyn týdyrǵan eken.

Bireýler kovboı stılin alyp Amerı­kanyń sımvoly dese, keıbiri sýb­máde­nıettiń jańa kezeńi retinde qaraıdy. «Eń aramza tirshilik ıeleri qalalarda turady» dep sanaǵan kovboılar óziniń dala kodeksine ǵumyrboıy baǵynyp ótti. Adamnan eshqashan onyń dúnıesiniń mólsheri týraly suramaǵan erjúrek erler dala mádenıetin qalyptastyryp qana qoımaı, oǵan máńgilik tynys berdi. Sóz sońyn kovboılar kodeksinde jazylǵan myna bir tolǵammen túıindegim keledi: «Oıandyńyz ba, aldymen shlıapańyzdy kıińiz».