XIV ǵasyrda ıspan (kastılııa) tilinde jazylǵan, avtory belgisiz Book of Knowledge of All Kingdoms, ıaǵnı «Imperııalar kitabynda» ejelgi qazaqtardyń baıraǵy sary tústi bolǵan dep jazylypty. Sýretshi Iýdjın Aıpavek (Eugene Ipavec) daıyndaǵan eskızge zer salsaq, sary tústi jalaýda segiz buryshty 9 juldyz bar.
«Abylaıdyń aq týy» barshamyzǵa belgili. Han baıraǵyn úsh qulash naızaǵa saptaǵan desedi. Tarıhshy, akademık Bereket Káribaev ta Altyn Orda, Aq Orda týynyń túsi aq bolǵanyn aıtady. «Abylaıdyń aq týy» kitabynyń avtory Uzaqbaı Dospanbetov óziniń tarıhı romanynda baıraqty Báıimbet batyr ustaǵanyn jazady.
Abylaı han tusynda týdyń aq bolǵanyna dálel kóp. Máselen, «Bógenbaı batyr» jyryndaǵy:
Aq týdy Bógenbaıǵa ákep berdi,
Qarashy qasıetti Bógen erdi.
Moınyna kise salyp, tý kóterip,
Bógenbaı zarlyqpenen eńiredi.
Bógenbaı týǵa qarap zar qylady.
Jelpinip ózinen-ózi sonda aq tý,
Sýyldap kókke qarap sozylady,
– degen joldardan jońǵarǵa qarsy soǵysqa Qanjyǵaly Bógenbaıdyń aq tý ustap attanǵanyn ańǵarýǵa bolady.
Abylaı han tusyndaǵy sarbazdardyń qolynda jelbiregen kıeli týdy 1943 jyly Mońǵolııa qazaqtarynan jasaqtalǵan partızandar gomındanmen shaıqasqanda qolbasshylar Qabı men Noǵaıdyń buıryǵymen Qytaıdyń Altaı aımaǵyna qasıettep aparǵan, týdy maıdan dalasynda Tulba Sembi saltanatpen kóterip alyp júrgen eken. Bul týraly shejireshi Ońǵar Maýsymuly estelikter jazǵan.
Aq Orda, Altyn Orda tusyndaǵy aq jalaýda Shyńǵys han áýletiniń tańbasy – taraq beınelengen. Italııalyq kartograf Anjelıno Dýlsert 1339 jyly qurastyrǵan kartasynda osy týdy kórsetken. Al ıspanııalyq kartograf Abraam Kreskes 1375 jyly qurastyrǵan katalondyq atlasqa da aq baıraqty engizgen.
Kórnekti ǵalym Álkeı Marǵulan kezinde qazaq handary kótergen jalaýdyń túsi qyzyl bolǵanyn, onyń bir nusqasynyń shetinde – úsh, ekinshisinde toǵyz quıryq baılanǵanyn jazady. Qyzyl tý Aq Ordany Orys han bılegen tusta ustalynǵan desedi.
«Bórili meniń baıraǵym!
Bórili baıraq astynda
Bógelip kórgen jan emen»
dep jyrlaǵan Súıinbaı Aronulynyń 1815-1898 jyldar aralyǵynda ómir súrgenin eskersek, bul tusta el bılegen ári qazaqtyń sońǵy hany Kenesary patshalyq Reseıge qarsy soǵysqan. Etnograf Adolf Iаnýshkevıch Kenesarynyń týy jasyl bolǵanyn jazyp ketken. Etnograf odan bólek, Baraq sultannyń týy qyzyl tústi bolǵanyn jazypty.
Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń dırektory Zııabek Qabyldınov pen ǵalym Aınagúl Qaıypbaeva daıyndaǵan «Qazaqstan tarıhy» oqýlyǵynda han týynyń sany toǵyz boldy dep jazady. «Toǵyz týly han» degen osydan shyqqan. Negizgi baıraq beıbit kúnde halyqtyń amanaty retinde saqtalyp, tek soǵys kezinde ǵana shyǵarylǵan. Baıraqty arnaıy jasaq qorǵap júretin bolǵan.
Túrkııalyq tarıhshy Tılla Denız Baıkýzý: «Qazaqtar týǵa erekshe mán bergen. El ishindegi ár taıpanyń ózindik týy bolyp, ony tipti mazarlarda da qoldanǵan», dep jazady.
Ultymyzdyń ustazy Ahmet Baıtursynuly 1916 jylǵy ult-azattyq kóterilisti uıymdastyrýshylardyń biri – Ábdiǵapar hanǵa arnalǵan joqtaýynda: «Musylmannyń urany – shubar ala tý aldyń», dep jazǵan. Bul tusta «Alash» partııasynyń qurylǵanyn eskersek, Ahmet atamyz aıtqan shubar tý Alashtyń baıraǵy bolýy múmkin.
Osydan birneshe jyl buryn Qojabergen Jánibekulynyń urpaǵy batyrdyń shapanyn mýzeıge tapsyrǵany týraly habar taraǵan-dy. Al batyrdyń joryqta ustaǵan týy – Mońǵolııada, naqty aıtsaq, Baıan-О́lgeı aımaǵy Buǵyty sumynynda onyń segizinshi urpaǵy Jumash Muqtajyulynyń shańyraǵynda saqtaýly turǵany týraly aıtylǵan. Bul – arnaıy zertteýdi qajet etetin másele.
Keńes dáýiri ornaǵannan keıin kógimizde qyzyl baıraq 70 jyl boıy jelbiredi. Qyzyl tý Qazaq handyǵynda da bolǵanyn atap óttik.
Egemendik alyp, eńsemizdi tiktegende óz týymyz týrasynda kóp oı aıtyldy. 1991 jyly «Egemendi Qazaqstan» gazetiniń 26 qarashada shyqqan nómirinde gazettiń sol kezdegi bas redaktory Sherhan Murtaza men jýrnalıst Jarylqap Qalybaı «Qazaqstannyń týy qandaı bolýy kerek?» degen suraqqa jaýap izdeıdi.
Gazettiń sol nómirin qolǵa alsaq, kók bóri beınelengen tý jobasy birden kózge túsedi. Olar kók bóriniń aı sáýlesi astyndaǵy beınesi týdyń shetinen oryn alǵany abzal degen oı usynǵan. «Bul – táýelsizdikti ańsaý belgisi, al aı – aqtyqtyń belgisi, sondaı-aq bizdiń musylman álemine qarasty el ekenimizden de habar beredi», deıdi.
«Týdyń ekinshi belgisi – Kók Táńiriniń aspan kók túsinen týyndaıdy. Ol tús memlekettik týdyń eń kóp bóligin enshilesin», delingen maqalada.
Baıraqtyń úshinshi bóligine úsh túrli jolaq oıý usynylǵan. «Birinshi jolaq – jasyl tústi, ol musylmandyqtyń belgisi, ekinshi jolaq – aq tústi. Ol qazaq memleketiniń tarıhyndaǵy qıyn-qystaý kezeńde el bastaǵan Abylaıdyń aq týyn eske túsirmek. Sońǵy qyzyl jolaq halqymyzdyń táýelsizdik jolyndaǵy tógilgen qanyn bildiredi», deıdi avtor. Odan keıingi birneshe sanda bul usynysqa qatysty pikirler jarııalanǵan.
Kóp uzamaı Joǵarǵy Keńestiń tóraǵasy Serikbolsyn Ábdildın basshylyq etetin Qazaqstan Respýblıkasynyń jańa Memlekettik rámizderin ázirleý jónindegi jumys toby quryldy. Gazetimizdiń 1992 jylǵy 7 qańtar kúngi nómirinde Joǵarǵy Keńes Tóralqasy Qazaqstannyń Memlekettik týynyń, Eltańbasynyń jáne Gımniniń eń tańdaýly jobalaryna konkýrs jarııalaıtyny týraly habar shyqty. Tańdaýly jobalarǵa syıaqy beriletini de eskertilgen. Memlekettik tý úshin 20 myń som, Eltańba úshin 20 myń som, Gımnniń mýzykasy úshin 20 myń som, sózi úshin 20 myń som usynylǵan.
Joǵarǵy Keńes sessııalarynyń qorytyndysy 1992 jylǵy 5 maýsymdaǵy nómirde jarııalanǵan. 4 maýsym kúni ótken otyrysta Táýelsiz Qazaqstannyń Memlekettik rámizderi bekitilgen. Komıssııanyń 14 otyrysynda 453 tý jobasy qarastyrylǵan.
Osy kúni shyqqan «Táýelsiz eldiń tól belgisi» maqalasynda týdy bekitý máselesiniń ońaıǵa soqpaǵany týraly jazylypty. Talqyǵa qatysqandar biraýyzdan onyń bir tústi – ashyq aspan kógindeı bolýyna toqtalǵan, degenmen sımvolıkaǵa kelgende ortaq oıǵa kelý qıyndapty. Maqalada «Talas-tartys túıini tosynnan sheshildi. Alǵashqy jalaý jobasyn jasaýshylardyń biri, odan bólek taǵy da bir jalaý jasaýǵa qatysqan sýretshi Sh.Nııazbekov jańa balama jalaýdy usyndy.
Kópshilik qalaǵan kógildir tústi jalaýdyń betinde jarqyraı shyqqan kún beınesimen qanat qaqqan qyran búrkitti jáne tiginen salynǵan ulttyq órnekti eshkimge túsindirip jatýdyń qajeti bola qoımas... Elbasy N.Nazarbaev bul qos beıneni jalaýdyń ortasyna qaraı ornalastyrsa, tipten jarasym taýyp, kelise ketetinin aıtqan», dep jazylǵan. Dál osy sessııa kezinde tıisti qujattarda jalaý sózi tý dep túzetilip jatsa quba-qup bolatyny alǵa tartylǵan jáne solaı boldy da.
Babalarymyz kótergen qaı baıraqtyń da halqymyz úshin orny erekshe. Sondyqtan tól tarıhymyzdan oıyp oryn alǵan, talaı soǵysta jyǵylmaǵan týdy taný da paryz. Egemen el úshin Týdyń orny bólek, qadiri joǵary. Endeshe, kók Týymyz kógimizde máńgilik samal jelmen jelbireı bersin, tórimizde ilinip, rýhymyzdy kóterip tursyn!
