Osy ýaqyt aralyǵynda qazaqstandyqtardyń ómir súrý sapasyn jaqsartyp, ál-aýqatyn kóterýge jańa múmkindikter týǵyza otyryp, el ıgiligi jolynda jasampaz ózgeristerdi júzege asyrýdy, elimizdi álemniń aldyńǵy qatarly memleketteriniń qataryna qosýdy maqsat etken Memleket basshysynyń bastamalarynan búginde oń nátıjelerdiń nyshanyn kóremiz.
Ádette úlken saıasatta belgili bir merzimde Memleket basshylarynyń atqarǵan isine qorytyndy jasap, baǵa berip jatý – qalypty jaǵdaı. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń bıligi osy eki jyl ishinde, salystyrmaly túrde alatyn bolsaq, birqatar jaǵymdy jańalyqtyń bastamashysyna aınaldy. Osy turǵydan alǵanda, eń aldymen, bılik tranzıtiniń órkenıetti, beıbit jolmen zańdy túrde iske asqandyǵyna toqtalyp ótken jón.
Talaı eldiń tájirıbesinen ańǵarǵanymyzdaı, bılik aýysqanda túrli daǵdarysty kezeńderdi bastan keshirip jatady. Oǵan qatysty mysaldardy kórshiles, sondaı-aq TMD elderi tájirıbesinen ańǵaramyz. Al Qazaqstanda oryn alǵan keıbir jetispeýshilikter, kemshilikter men syndarǵa qaramastan, órkenıetti qadamdardyń júzege asqandyǵy qýantady.
2019-2020 jyldar Qazaqstan jáne álem úshin ońaı kezeń bolǵan joq. Koronavırýs pandemııasymen baılanysty týyndaǵan qıyndyqtarmen betpe-bet kelýge týra keldi. Ekonomıka, qarjy salasyndaǵy daǵdarystar, munaı baǵasynyń kúrt tómendeýi sııaqty túrli ǵalamdyq keleńsizdiktermen qatar, el ishinde de qıyn jaǵdaılar beleń aldy. Arystaǵy jarylys, birtalaı óńirdi sý basyp ketýimen qatar, jyldar boıy qordalanǵan ózge de kókeıkesti máseleler kórinis berdi. Biraq osynaý qıyndyqtarǵa qaramastan, elimizdiń búgingi damý úrdisinde júzege asyp jatqan jaǵymdy ózgerister barshylyq. Osy oraıda memleket tarapynan tıisti qorytyndy jasalyp, saýatty ári keshendi saıasattyń júzege asqanyn atap ótken lázim. Naqty aıtar bolsaq, Prezıdent óz mansabyna kiriserde qandaı basymdyqtarǵa jol beriletindigine qatysty málimdeme jasaı otyryp, olardyń qatarynda qoǵamdyq-saıası reformalardy iske asyrýǵa basa mán bergen bolatyn.
Qolǵa alynǵan reformalardyń qoǵammen kelise otyryp júzege asyp jatqandyǵyn búgingi tájirıbe kórsetip otyr. Bul óz kezeginde Prezıdenttiń popýlıstik málimdemelerden góri naqty iske kóshkenin ańǵartady. Paıymdap qarasaq, keıingi eki jylda sóz ben istiń birligine qol jetkize aldyq.
Prezıdenttiń óz boıyndaǵy qarapaıymdylyq pen ultjandylyqty bıliktegi mınıstrler men ákimderden talap etýi memleketti basqarý isindegi jaýapty qadamdarǵa dálel bola alady. Saıası reformalarǵa kelgende oppozısııa, adam quqyǵy, partııalardyń qurylýy, saılaýlardyń ádil ótýi, sóz bostandyǵy sııaqty máselelerde naqty nátıjelerge qol jetti.
Osy oraıda, Prezıdent ózi atap ótkendeı, qoǵam saıası reformalar arqyly demokratııalanbaı, alǵa jyljýymyz neǵaıbil. Reformalardy júzege asyrý maqsatynda Ulttyq qoǵamdyq senim keńesiniń qurylýy, onyń jumysy jurtshylyqtyń jáne azamattyq qoǵamnyń pikirin bılikke jetkizip, mańyzdy strategııalyq problemalardy talqylaýǵa negizdelýimen baılanysty bolýy da – eldegi demokratııalandyrý úderisteriniń oń qadamynyń dálelindeı.
Prezıdent óziniń saılaýaldy baǵdarlamasynda málimdegen «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasyn júzege asyryp, qoǵam belsendilerimen suhbatqa qandaı kezde de daıyn ekenin atap ótken bolatyn. Qoǵammen kelise otyryp, saılaý jaıynda, mıtıngter men sherýler týraly, partııalar, ózin-ózi basqarý men kóptegen basqa da saıası reformanyń naqtylanýy – úlken jetistik. Degenmen osy eki jylda demokratııa máseleleri túpkilikti sheshilip qoıdy deýden aýlaqpyz. Biraq bul da bir seńniń qozǵalyp, oń baǵytta nátıje bere bastaǵanynyń nyshany, ıaǵnı reformalardyń iske asa bastaǵanynyń dáleli. Onyń taǵy bir oń nátıjesin jyl basynda ótken Parlament saılaýynan baıqaımyz. Praımerız ótkizilip, oǵan halyqtyń salystyrmaly túrde belsendi atsalysqanynyń kýási boldyq. Sonymen birge sońǵy on, jıyrma jylda qoǵam máselesine kelgende jaq ashpaıtyn, zeınet jasyna kelgen depýtattardyń oryndaryn bosatyp, qalyń buqaranyń sózin sóıleıtin halyq qalaýlylarynyń kelip, Parlament quramynyń seksen paıyzǵa jańarýy taǵy da ońynan kelgen bir is boldy.
Osy jyldyń kúzinde elimizde ózin-ózi basqarý aıasynda aýyl ákimderiniń saılaýy ótpekshi. Mundaı jaqsy úrdisti oń baǵalaı otyryp, ákimderdi ortalyqtan taǵaıyndaı salmaı, jergilikti azamattardyń qalaýymen saılaý qoǵamdaǵy oń ózgeristerdiń jalǵasyn tabatyndyǵyn kórsetip otyr.
Buǵan qosa, ekonomıkalyq-áleýmettik salada júzege asqan reformalar bar. Pandemııa kezinde kóptegen azamattarǵa, bıznes ókilderine aýyr tıdi. Bul baǵytta memlekettiń qarjysyn ońtaıly paıdalaný, kómek kórsetý turǵysynan qanshama azamattardyń nesıesi keshirildi, nesıesin tóleı almaı júrgen turmysy tómen jáne kópbalaly otbasylardyń qaryzyn keshirý týraly Jarlyqqa qol qoıyldy. Sonyń negizinde kóptegen azamattyń nesıesi joıyldy. Bereshegin óteýge qarajat tólense, kepilsiz tutyný qaryzdary barlardyń aıyppuldary men ósimpuldary esepten shyǵarylyp, respýblıkalyq bıýdjetten qomaqty qarjy bólindi. Jarlyq aıasynda qaryzǵa batýdyń aldyn alý maqsatynda tabysy kúnkóris kólemine jetpeıtin adamdarǵa nesıe berýge tyıym salyndy.
Áleýmettik jaǵdaıy tómen otbasylarǵa qarjylyq qolǵabys jasaýmen qatar, biraz jyl boıy aıtylyp kelgen zeınetaqy qoryndaǵy qarajatty paıdalaný máselesi sheshildi. Iаǵnı azamattar zeınetaqysynyń bir bóligin óziniń turǵyn úı máselesin sheshýge paıdalana alýyna múmkindik aldy. Shaǵyn jáne orta bıznes salyqtan bosatyldy. Osylaısha, áleýmettik-ekonomıkalyq salada birqatar túıtkildi máselelerdiń túıini tarqatyldy. Degenmen qandaı salany alsaq ta, jyldar boıy qordalanǵan máseleler bar. Olardy osy eki jyl ishinde sheship tastaý múmkin de emes, biraq ustanǵan baǵyt-baǵdarymyz oń ekenin joǵaryda atalǵan nátıjeli ister barysynan ańǵaramyz.
Ekonomıkalyq-áleýmettik jaǵdaımen qatar, ıdeologııa, jastar máselesiniń aıryqsha rólge ıe ekendigin de aıta ketken jón. Osy oraıda jastardyń bilim alýyna ońtaıly jaǵdaı jasalyp, grant sanynyń artqany, ásirese aýyl jastaryna úlken qolǵabys boldy. Júzdegen jańa mekteptiń salynyp, úsh aýysymda oqytýdy toqtatýǵa kóńil bólý, sonymen qatar elimizde Táýelsizdik jyldarynda buryn-sońdy bolmaǵan turǵyn úı qurylysynyń qarqyndy damyp jatqandyǵy – bul saladaǵy oń ózgeristerdiń nyshanyndaı.
Al jastardyń jataqhana máselesin sheshý, olardy qoǵamdyq ómirge barynsha aralastyrý, memlekettik basqarý isine keńinen tartý baǵytyndaǵy izgi qadamdar – el kelesheginiń kepili ispetti. Osy oraıda kóptegen jas depýtat bolyp saılandy. Prezıdenttik jastar kadrlyq rezerviniń jasaqtalýy, birtalaı mınıstrlerdiń jastar qatarynan taǵaıyndalǵany ilgeri basqan eldiń erteńinen úlken úmit kúttiredi.
Qoǵamnyń izgi baǵdarynyń biri – rýhanııat máselesine toqtalar bolsaq, qazaq tiliniń, qazaqy bolmystyń damýyna kóńil bólinip, úlken tarıhtyń mırasqory retinde sezinetindeı deńgeıdegi Altyn ordanyń 750 jyldyǵy, asharshylyqqa, qýǵyn-súrginge qatysty is-sharalardyń qolǵa alynýy da bekerden-beker emes. Prezıdent táýelsiz memleket retinde, ult retinde ári qaraı damýymyzdyń qaınar kózi ana tilinde jatqandyǵyna kóńil bóle otyryp, qazaq tiliniń Qazaqstanda ultaralyq tilge aınalýyna baılanysty naqty mindetti alǵa qoıyp otyr. Osy oraıda qazaq mektepteriniń kóbeıip, balabaqshalardyń qazaq tiline den qoıyp jatqandyǵy qýantady.
Búginde reformalar kezeń-kezeńmen júzege asyp keledi. Saıası reforma degende aıtarlyqtaı asyra silteýdiń de qajeti shamaly. Qoǵamda reformalardy shapshań júrgizý qajettigi týraly da usynys, pikirler jıi aıtylyp qalýda. Degenmen álemdik tájirıbelerden retsiz, keleńsiz júzege asyp jatqan reformalardy kóremiz. Alysqa barmaı-aq, oǵan naqty mysaldy Táýelsiz memleketter dostastyǵynyń keıbir elderinen de keltire alamyz. Sondyqtan bul máselege túsinistikpen qaraı otyryp, oılastyrylǵan, keshendi saıası reformalardy júrgizýdiń durystyǵyna kóz jetkize túsemiz. Árıne, «bitken iske synshy kóp». Degenmen eki jyl ishinde atqarylǵan isterge qarap oń baǵyttaǵy úrdis dep baǵa berýge ábden bolady.
Elimizge pandemııanyń saldary ońaı tıgen joq. «Jyǵylǵanǵa – judyryq» degendeı, munaı baǵasynyń tómendeýi eldiń ekonomıkasyna teris yqpal etti. Onyń saldary áleýmettik salaǵa áser etpeı qoımady. Al onyń sýbektıvti sebepteri de joq emes. Astamshyldyq, jemqorlyq, el qarjysyn tıimsiz paıdalaný derekteri de kórinis berip qalýda. Munyń barlyǵy, ókinishke qaraı, birden sheshile salatyn másele emes. Jemqorlyqqa túpkilikti soqqy berip tastadyq dep aıta almaımyz, onyń sarqynshaqtary men áseri áli de bar. Olıgarhtardyń, latıfýndısterdiń máselesi aqyryndap sheshilip keledi. Onyń syrtynda talaıdan beri daýly bolǵan jer máselesine túpkilikti núkte qoıylǵandyǵy, sheteldikterge aýyl sharýashylyǵy jerleri jalǵa berilmeıtindigi, satylmaıtyndyǵy qoǵam erteńine úlken úmitpen qaraýǵa múmkindik berip otyr. Elimizdiń ári qaraıǵy bet alysy osy reformalardyń tıimdi ári úılesimdi júzege asýymen tyǵyz baılanysty.
Sonymen qatar qordalanǵan ózekti máseleniń bárin Prezıdent sheshedi dep qarap otyrý – azamattyq qoǵamǵa jat. Eldiń damýyna azamattyq qoǵamnyń ózi belsendilik tanytyp, saıası úrdisterge qatysýy mańyzdy. Alda ótetin aýyl ákimderin saılaýda óz kandıdatýralaryn usynyp, saılaý barysyn baqylap, onyń ádil ótýin qadaǵalaý sııaqty is-áreketterge barý – qoǵamdy alǵa súıreýge baǵyttalǵan qadamdardyń biri. Oǵan Prezıdent pen onyń komandasy barynsha jol ashyp berdi.
Rasýl JUMALY,
saıasattanýshy
