– Byltyr ózińizben koronavırýsqa qatysty sóılesken edik. Birneshe aı buryn álemde vırýstyń jańa shtammdary paıda bola bastady. Nelikten vırýs mýtasııasy paıda bolýda?
– Jer sharynda adamdar, janýarlar, ósimdikter men barlyq tiri aǵzanyń evolıýsııasy qalyptasty. Dál osyndaı úderis ózdiginen «tehnıkalyq» ómir súre almaıtyn vırýstardyń úlken áleminde júredi. Olarǵa da tirshilik úshin qabyldaýshy organızm qajet. Sondyqtan adamnyń ımmýndyq júıesi qozdyrǵyshtarmen kúresý úshin birqatar ádisti qoldanady. Antıdeneler qabyldaýshy jasýshalardy vırýstyń enýinen qorǵaıdy, jasýshanyń syrtynda belgili bir vırýstyq shtammnyń aqýyzyna jol bermeıtin kúshti qalqan túzedi. Al patogen óz kezeginde ımmýndyq júıeniń zııandy áserin boldyrmaıdy. Bul zardap shekken aǵzanyń jasýshalary arqyly taralatyn kóptegen kóshirmeni jasaý arqyly paıda bolmaq. Vırýstyń jańa urpaǵy osy túrdiń kúshti tusy jáne ári qaraı ómir súrýge kómektesedi, al taralýyn qıyndatatyn qasıetteri joǵalady. Hostty juqtyrǵan ózgeshe mýtasııalanǵan vırýs artyqshylyqqa ıe bolady. Hostta osy indetke qarsy antıdeneler túrinde buryn paıda bolǵan ımmýnıtet joq. Mundaı júıe buryn-sońdy bolmaǵan kúsh retinde medısına jeńe almaıtyn aýrýlarǵa áser etedi.
– Vaksınalar Ulybrıtanııada tabylǵan koronavırýstyń jańa shtamynan qorǵaı ala ma?
– Ulybrıtanııada tabylǵan koronavırýstyń jańa shtamynyń juǵýy 70 paıyzǵa joǵary jáne tez taralady. Vaksına koronavırýstyń barlyq spaık aqýyzyna ımmýnıtet jasaıdy, al brıtandyq mýtasııa osy aqýyzdyń betindegi bir ǵana kishkene núkteni ózgertedi.
Jalpy, eger aýrýdyń ótkir fazasy bolmasa, vaksına kez kelgen adamǵa qaýipsiz. Mysaly, Gamaleıa ortalyǵy jasaǵan Spýtnık-V vaksınasy adamnyń adenovırýs vektorynyń jaqsy zerttelgen platformasy negizinde qurylǵan. QazVas vaksınasy «óltirilgen» vırýs paıda bolǵan kezdegi eski tehnologııalarǵa sáıkes shyǵaryldy. Bul tehnologııa uzaq ýaqyt qoldanylǵan, mysaly, Chýmakov ortalyǵy polıomıelıt pen vırýstyq ensefalıtke uqsas vaksına shyǵardy. Alaıda indet vırýstyń barlyq bóligine antıdenelerdi qalyptastyrady. Eki vaksına da qaýipsiz, zertteýdiń eki kezeńi júrgizilgen. Vaksınalarda chıpter bar ekeni týraly aqparat mıf jáne jalǵan. Áleýmettik jelilerde vaksına jaıly ǵylymı málimetterdi oqýǵa bolady.
– Vaksınadan keıingi aǵza ımmýndyq júıeni qanshalyqty tez qalyptastyrady?
– Immýndyq júıe antıdenelerdi 2 nemese 3 aptada qabyldaıdy. Immýnoglobýlın M-niń alǵashqy qorǵanysh antıdeneleri vaksınadan keıin 7-8 kúnde óndirile bastaıdy. Úshinshi aptada birinshi vaksınaǵa ımmýndyq jaýap qalyptasqan kezde vaksınanyń ekinshi dozasy engiziledi. Bul vaksına tumaýǵa qarsy vaksına sııaqty jumys isteıdi. О́zderińiz biletindeı, biz jyl saıyn tumaýǵa qarsy vaksına alamyz. Kútiletin eń joǵary ımmýndyq jaýap – eki jyl.
Immýndyq jaýap jasýshalyq pen gýmoraldy bolyp bólinedi. Jasýshalyq jad ómir boıy bolady. Biraq bul jetkiliksiz jáne gýmoraldy ımmýndyq jaýap sııaqty tez jumys istemeıdi.
– Bizde endi koronavırýsqa qarsy ımmýnıtet qalyptasty dep aıtýǵa bola ma?
– Koronavırýsqa qarsy ımmýnıtettiń paıda bolý qaǵıdaty basqa vırýstarmen birdeı. Immýndyq júıe aǵzanyń genetıkalyq quramynyń turaqtylyǵy úshin kúresedi. Iаǵnı kez kelgen bógde gender – bakterııalar, vırýstar, rak kletkalary bizdiń ımmýnıtetimizge shabýyl jasaıdy jáne joıýǵa tyrysady.
Barlyq adamda týa bitken ımmýnıtet bar. Ol mıkrobtardyń enýine birden jaýap beredi jáne olarǵa «jad» kerek emes. Alynǵan ımmýnıtet aýrý qozdyrǵyshynyń árbir túrine reaksııa beredi. Bul ımmýnıtet ınfeksııany zertteý úshin ýaqytty qajet etedi. Eger aǵzaǵa dál osyndaı ınfeksııa ense, «jad jasýshalary» ımmýnıtetti bakterııamen nemese vırýspen kúresý úshin qandaı antıdeneler qajet ekenin aıtady, sondyqtan bárin nólden qaıta alýdyń qajeti joq. Bul – ımmýnıtettiń qalyptasýy.
Vaksına birdeı prınsıppen áreket etedi, ıaǵnı ádeıi álsiretilgen vırýs engiziledi. Biraq onyń ımmýnıtetin zerttep, «este saqtaý» úshin jetkilikti. Sondyqtan vaksına alǵan adam aýrýdy ońaı juqtyrady, onyń ımmýnıteti birden beıtanys adamdarǵa shabýyl jasaıdy. Keıbir aýrýlardan nemese qyzylshaǵa qarsy vaksınadan keıin ımmýnıtet ómir boıy saqtalady.
– Ujymdyq ımmýnıtetke baılanysty keıbir elderdiń koronavırýspen kúresýdiń osy strategııasyn tańdaýǵa sheshim qabyldaǵanyna toqtala ketseńiz...
– Bul – aýrýdyń taralýyn toqtatatyn adamdardyń ujymdyq toptasýyn qalyptastyrý. Eger adamdardyń jetkilikti sany juqpaly aýrýǵa qarsy ımmýnıtetke ıe bolsa – aldyńǵy ınfeksııa nemese vaksına bolsyn aýrýdyń odan ári taralýy qıynǵa soǵady. Bul barlyq top úshin, tipti aýrýǵa jeke ımmýnıteti joq adamdar úshin janama qorǵaýdy qamtamasyz etedi.
Sarapshylardyń aıtýynsha, halyqty 70%-dan 90%-ǵa deıin vaksınalaý qajet. Vaksına – vırýsty toqtatýdyń basty faktory. Ujymdyq ımmýnıtetti saqtaý – bul juqpaly aýrýlarǵa qarsy turaqty kúres, óıtkeni vırýstar ımmýndyq reaksııalardan qorǵaný úshin damıdy. Sondyqtan jyl saıyn tumaýǵa qarsy jańa vaksına engiziledi jáne ýaqyt óte ımmýnıtetti qalpyna keltirý úshin ár 10 jyl saıyn dıfterııadan revaksınasııa qajet.
– COVID-19-dan keıin ımmýnıtettiń buzylýy múmkin be?
– COVID-19 adam aǵzasyna áseri týraly statıstıkalyq málimetter jınaqtalǵan saıyn, ǵalymdar jańa koronavırýs ınfeksııasyn tynys alý ǵana emes, sonymen qatar júrek-tamyr, asqazan-ishek, ımmýndyq júıelerge de áser etetin júıeli aýrý retinde qarastyrady.
Jańa koronavırýs ınfeksııasynyń adam aǵzasyna áseri týraly zertteýler kovıdtiń ımmýnıtetti edáýir tómendetetinin kórsetedi. Sonymen birge kovıdten keıin ımmýnıtettiń álsireýi adamnyń basqa ınfeksııalarǵa osaldyǵyna ákelýi múmkin. Vırýstarǵa, bakterııalarǵa, sańyraýqulaqtarǵa denemizdegi álsiregen qorǵanys kedergilerinen ótý ońaıyraq. Kovıdten keıin álsiregen ımmýnıteti bar eń kóp taralǵan juqpaly aýrýlar – pnevmonııa, bronhıt, teri ınfeksııasy.
– Kovıd belgileri bar talaı adam áli de medısınalyq mekemelerge barmaı, úıde emdelip jatyr. Bul qanshalyqty durys?
– Kez kelgen jaǵdaıda ózin-ózi emdeý bolmaýy kerek. Qandaı jaǵdaı bolsa da, naýqastyń densaýlyǵynyń barlyq ereksheligin biletin, onyń ártúrli dozalarynda preparattardyń paıdasy men zııany týraly bilim men mashyqqa ıe dárigerden suraýy kerek. Dári-dármekterdi qabyldaǵan adamdar qalaı emdelý joldaryn bilmeıdi.
– Bul indettiń qaıta-qaıta oralýy múmkin be?
– Qazirdiń ózinde kóptegen sarapshy jańa aýrýdyń paıda bolýyna sebepshi bolǵan vırýstyń adamzatpen qalatynyn alǵa tartyp otyr. SARS-Cov-2 sońǵy 100 jyl ishinde basqa vırýs nemese bakterııalar sátsiz bolǵan nárseni jasady: ol álem halqynyń kóp bóligin úıge qamap, jahannyń áleýmettik qana emes, sonymen birge ekonomıkalyq ómirin de tejedi. Bul álemdik akademııalyq qaýymdastyq úshin ǵylymı qupııa boldy. О́limge ákeletin COVID-19 aýrýynyń patogenezi áli anyqtalǵan joq. Biraq SARS-Cov-2 bárine túsinikti: jańa juqtyrý qaýpi 100, 200 nemese 300 jyl burynǵydaı adamzat úshin de ózekti.
– Jańa indetter paıda bolýy múmkin be?
– Mundaı oqıǵa kenetten jáne álemniń túrli bólikterinde oryn alýy múmkin. Qazir bárimiz koronavırýspen kúresemiz, biraq buǵan deıin Afrıkada Ebola vırýsynyń órshýi bolǵan. Aıtpaqshy, jaralarmen baılanysty vırýs. Buǵan deıin Zıka bezgegi bolǵan jáne bári oǵan qatty alańdaǵan. Sonymen qatar kenetten bul vırýs burynnan belgili jańa dıapazondarda osyndaı jyldamdyqpen tarala bastaǵany jáne osyndaı saldarǵa ákeletini túsiniksiz boldy. Buǵan deıin 2009 jyly H1N1 shoshqa tumaýynyń jańa pandemııalyq vırýsy bolǵan.
Buryn Azııada qus tumaýynyń jańa nusqalary únemi paıda boldy, olar adamdar úshin patogendi edi. Aıtqandaı, qus tumaýynyń qazirgi zamanǵy shtamy adamnan-adamǵa berilmeıdi. Biraq mundaı shtamm adam popýlıasııasynda paıda bolyp, taralýy ábden múmkin. Sondyqtan jańa aýrý paıda bolýy yqtımal.
– AQSh-ta 12-15 jas aralyǵyndaǵy jasóspirimderdi ımmýndaý naýqany júrip jatyr. Al Pfizer kompanııasy qyrkúıek aıynda 2 jastan 11 jasqa deıingi balalarǵa vaksınasyn shuǵyl paıdalanýǵa ruqsat surap otyr. Sizdiń oıyńyzsha, balalar men jasóspirimderge koronavırýstyq vaksınalaý qanshalyqty negizdelgen? Qazaqstan da bul týraly oılanýy kerek pe?
– Balalar men jasóspirimderdi vaksınalaý qajet. Balalar kontıngentinde KVI aýrýy kóbirek kezdesýde, olardyń arasynda aýyr jaǵdaılar tirkeledi. Reseı ǵalymdarynyń pikirinshe, pedıatrııada COVID-19-ǵa qarsy barlyq úsh vaksına qoldanylady, biraq balanyń dozasy eresekterden ózgeshe bolýy kerek. Meniń oıymsha, biz balalarǵa vaksına jasaýdy usynǵan kezde osy kezeńge kelemiz.
– Mazmundy suhbatyńyz úshin rahmet.
Áńgimelesken
Aınash ESALY,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
