Keńes zamanyndaǵy keı sýdıanyń sonshalyqty myqtymsynýynyń syry «túıeni – túgimen, bıeni búgimen jutatyn» óńeshiniń keńdiginde ekenin keıin bildik. Shyntýaıtynda, tek sotqa ǵana emes, quqyq qorǵaý organdarynyń barlyǵyna tán bolǵan paraqorlyq, ókinishke qaraı, qoǵamdyq formasııa ózgergen el táýelsizdigi jyldarynda tyıylmaq túgil, saıasattanýshylar álemniń talaı damyǵan eli basynan ótkergen «alǵashqy kapıtal jınaqtaý ýaqyty» dep ataıtyn osy kezeńde tipti údep, jemqor ataýly endi «vagondap» jeýge kóshkeni jasyryn emes.
Osydan birer jyl buryn eginshilikpen aınalysatyn aýyldasym: «Bir elevatordyń bastyǵy shart boıynsha 100 mıllıonnan astam teńgege baǵalanǵan astyǵymnyń aqysyn tólemeı, sozbaqqa salyp júr. Ne kómegiń bolady?», dep surady. «Ekonomıkalyq sotqa júgin», dep keńes berdim. Birer aptadan keıin álgi aýyldasym taǵy telefon soǵyp tur: «Sýdıa áýeli 3 mıllıon teńge surady. Arada bir apta ótken soń ol somany 7 mıllıonǵa deıin ósirdi. Endi ne aıtasyń?», dedi jylarman bolyp. Ne aıtýshy edim – «Bir tıyn da para berme. Joǵarǵy Sotqa deıin aryzdansań da, túbinde sen jeńýge tıissiń», dedim. Sýdıalardyń ishinde kópe-kórineý jasalyp otyrǵan qııanatty túzetý úshin mıllıondaǵan teńge para suraıtyn osyndaı arsyz da bolady eken.
Budan tórt jyl buryn tanys aýdandyq sot tóraǵasy qolyna tıetin aılyq jalaqysy 230 myń teńge ǵana ekenin, aýdan prokýrory men aýdandyq polısııa bóliminiń bastyǵynan edáýir kem alatyndyǵyn qynjyla aıtyp, «Sýdıalar para almaı qaıtsin?..», degendeı syńaı tanytqan. Árıne, «Altyn kórse, perishte joldan taıady» degendeı, sýdıalardyń jalaqylarynyń laıyqty bolmaýy olardyń kóbin paraqorlyq dertine ushyratqany anyq. Osy faktor eskerilip, 2019 jyldan bastap aýdandyq sýdıalardyń jalaqysy 655 myń teńgege deıin kóbeıtilipti. Eldegi ortasha jalaqydan úsh esedeı kóp osy soma Femıda qyzmetshileriniń halyqqa adal da ádil qyzmet etýine múmkindik bereri daýsyz. Tek qanaǵat bolsyn deńiz.
О́kinishke qaraı, «Dánikkennen qunyqqan jaman» demekshi, sýdıalardyń bári birdeı «tábetterin» basa qoımapty. Sol jyly jalaqylary eselep artqanyna qýanyp, aıyldaryn jııýdyń ornyna, jaman ádetin odan ári jalǵastyrǵan 11 sýdıanyń ústinen qylmystyq is qozǵalǵan. Jalpy 2019 jyldan beri 83 sýdıa teris sebepter boıynsha jumystan bosatylǵan nemese qyzmeti tómendetilgen. Al sońǵy úsh jylda 15 sýdıanyń para alǵany tolyq dáleldenip, sottalǵan. Soǵan qaraǵanda, sýdıalardyń jalaqysynyń kóbeıtilýi olardyń arasyndaǵy paraqorlardyń sanyn azaıtty deý qıyn.
Osy oraıda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev byltyrǵy Joldaýynda: «Sot júıesi eshkimge esik ashpaıtyn meńireý mekemege aınalmaýy tıis... Sýdıalardy irikteý buqaralyq aqparat quraldarynyń kómegimen júrgizilýi tıis. Úmitkerdiń qandaı eńbegi arqyly jumysqa qabyldanǵanyn jurtshylyq bilip otyrýy kerek», degen bolatyn. Al Qazaqstan sýdıalarynyń VIII sezinde Prezıdent osy máselege taǵy da toqtalyp: «Sýdıalardyń bedeli minsiz, al kandıdattardy irikteý úderisi aıqyn jáne ashyq bolýy tıis. Damyǵan elderdiń basym bóliginde sýdıalarǵa qoıylatyn talaptardyń joǵary bolatyny sonshalyq, ótken ómirindegi bolmashy bir teris áreketi laýazymǵa taǵaıyndalmaýyna sebep bolýy múmkin. Mundaı tájirıbeni Qazaqstanda da qoldanǵan jón dep sanaımyn», dep qadaı aıtqan edi.
Alaıda bul talapqa «meńireý mekemege aınalmaýy tıis» sot júıesiniń selt etkeni shamaly sııaqty. Al elde qazir naqty saıası reformalar bastalyp, aýyl ákimderin saılaýǵa ázirlik júrip jatyr. Bálkim, sybaılas jemqorlyqty túbegeıli jeńgen Shveısarııadaǵy sııaqty, bizdiń elde de sýdıalardy da saılaýǵa kóshetin kez jetken bolar. Bul isti, ásirese, qaı sýdıanyń qoly taza emestigin jurt jaqsy biletin aýdandyq sottardan bastasaq, talaı jemqordyń jegeni jelim bolary kúmánsiz...
