Túrkologııaǵa túren salǵan tarlanboz – Ǵubaıdolla Aıdarovtyń týǵanyna 100 jyl

Otandyq túrkologııa tarıhynda soq­tyqpaly soqpaqsyz zamanda tyń­ǵa túren salǵan, jasqanyp muqalyp qalmaı, óz betimen órge umtylyp, ta­bandy izdenisterge barǵan, Orhon mura­larynyń qazaq tiline qatysyn zerdelep izashar eńbek jazǵan, kórnekti ǵa­lym, til biliminiń aldyńǵy alyptar býy­ny ókilderiniń biri – búginderi 100 jyldyq mereıtoıy atalyp otyrǵan, Qazaq­stannyń ǵylymyna eńbek sińirgen qaıratker, fılologııa ǵylymdarynyń dok­tory, professor Ǵubaıdolla Aı­darov. Ol otandyq túrkologııada kóne túrki bitik jazbalaryn alǵash zerttep, mez­gil ózgerisiniń habarshysy bolǵan qarly­ǵashtardyń biri edi.

Taǵdyrdyń aıdaýymen Túrikmen­standa asharshylyqpen arpalysyp ósip, bilim alyp, qanaty qataıǵan soń Al­matyǵa kelip, kezdeısoq jaǵdaıda qal­maqtyń áıgili ǵalymy Send-Dorjı Nomıhanovtan kóne túrki bitigin úı­rengen, doktorlyq ǵylymı eńbegin ázer­baıjan tilinde Bakýde qorǵaǵan, fashızmge qarsy soǵysta Soltústik Kavkaz, Ýkraına, Shyǵys Eýropada bolǵan maıdanger Ǵ.Aıdarovtyń ómir joly ózgege esh­qandaı uqsamaıtyn órnek-bederge ıe ekenin tanytady.

Jeti jurt kelip, jeti jurt jelip ótken kıeli Mańǵystaýda, Emir-Tortyda 1921 jyly 18 maýsymda týǵan ol jeti jasynda atamekeninen bosyp túrik­men eline Jańǵaqtyń oıyna, Shaǵadam shaha­ryna qonys aýdarýǵa máj­búr bolady. Bul kezde qazaq aýyldaryn ashtyqpen birge in­det jaılap, kóp adam ajal qushqan edi. Úrik­ken el­diń aldy Iran, Aýǵanstanǵa jetse, Jem, Saǵyz, Aqtóbe boıynan aýǵan el Besqala, Tájikstan, О́zbekstan óńi­­rine aıaq iliktiredi. Alapat ashtyq, zobalań zulmat arandaı aýzyn ashyp, bosqyndardy ajdahadaı jalmaıdy. Sol sheıit bol­ǵandardyń qatarynda Ǵubaıdollanyń ákesi Aıdar mert bolyp, sheshesi Toman da keshikpeı ómirmen qoshtasyp, inisi Tortaı ekeýi «ólmegenge óli balyq» degendeı áýpirimdep «detdomǵa» túsip, tiri qalady. Alǵyr Aıdarov 1934-1935 jyl­dary Túrikmen KSR-iniń Tashaýyz qala­sy pedagogıkalyq ýchılıshesiniń daıyndyq bóliminde bilim alyp, 1935-1937 jyldary Krasnovodsk qala­syn­daǵy Baýman atyndaǵy tehnıkýmynda oqıdy. Ol 1937-1938 jyldary Mary qala­syndaǵy pedagogıkalyq ýchılısheni támamdap, eńbek jolyn aýyldaǵy jeti­jyldyq mektepte muǵalim retinde bas­taıdy. Aqyry 1940 jyly ásker qataryna shaqyrylyp, 1944 jylǵa deıin jahandyq soǵystyń qan maıdanynda ot keshedi. Týǵan inisi Tortaı maıdanda qaza tabady. Osylaısha, Aıdar áýletiniń osha­ǵynyń otyn óshirmeı, qaýsap qalǵan shańy­raǵyn qaıta tikteý taýqymeti onyń ıyǵyna túsedi. Bul taǵdyrdyń aýyr synaǵynan súrinbeı ótken ol Aıdar áýletiniń ǵana emes, búkil túrkiniń qa­myn jegen ǵulama abyzǵa aınalady. Tú­rikmenstan, Qaraqalpaqstanǵa zulmat jyl­darda bosyp barǵan qazaqtardyń qaıtadan biraz shoǵyrynyń atamekenine oralýyna 1958-1970 jyldary tyń ıgerý naýqanyna eńbek kúshi qajet degen baǵdardy tıek etip, beınetqorlyqpen qam jasap, aqjoltaı kóshti bastaýy ata dás­túr shejirege adaldyǵynyń, baýyr­maldyq seziminiń taǵy bir aıǵaǵy edi.

Soǵysta maıdanger, beıbit kúnde qalamger bolǵan izdenimpaz ári qajyrly ǵalymnyń qalamynan uzyn sany 25 ǵylymı zertteý eńbek, 250-den astam ǵylymı, ǵylymı-kópshilik týyndylar týǵan eken. Qıyn-qystaý kezeńderge qaramastan Ǵ.Aıdarov eńbekterinde kóne túrki eskertkishteriniń mátin­derin transkrıpsııalap, olardy lıng­vıstıkalyq turǵydan jan-jaqty taldaǵan, eskert­kishter tiliniń qazirgi túrki tilderine ásirese qazaq tiline jaqyn­dyǵyn tııanaqty zerdelegen.

Keńes Odaǵynda 1926 jyly Bakýde alǵash ret uıymdastyrylǵan Túr­kologııalyq Birinshi dúnıejúzilik kon­gresten keıin jappaı qýǵyn-súr­gin bastalyp, kórnekti ǵalymdar tutastaı náýbatqa ushyraǵany jas býyn mamandardyń túrkologııamen shu­ǵyldanýyna aýyr kedergi bolǵan edi. Saıasattyń tońy jibip 1950 jyldary «jylymyq kezeń» bastalǵan tusta ashtyqtan, soǵystan aman qalǵan jas jigit Ǵubaıdolla Aıdarov otandyq túrkologııanyń qaqpasyn batyldyqpen aıqara ashyp, arnaıy zertteýler arqyly kóne jazýdyń syryna boılaǵan kórnekti ǵalymdardyń biri bolady.

Ol soǵystan keıin barlyq qajyr-qaı­ratyn bilim berý salasyna arnaı­dy. Qatardaǵy muǵalimdikten dırektorlyq qyzmetke deıin kóteriledi. 1948 jyly densaýlyǵyna baılanysty dárigerlerdiń keńesimen jasyl jelekti Jambyl oblysyna qonys aýdarady. Elge kelgen soń Shymkent oqytýshylar ınstıtýtynda oqyp, 1949 jyly Jambyl oblysy Sverdlov aýdanynda orta mektep dırektory qyzmetin atqarady. 1952 jyly QazPI-di (qazirgi Abaı atyndaǵy QazUPÝ) bitiredi. Munda Muhtar Áýezov, Málik Ǵabdýllın sekil­di alyptardan dáris tyńdaıdy. Ins­tıtýttyń aspırantýrasynda oqyp júrgende bolashaq jolyna qadam basyp, kóne túrki jazýlaryna den qoıady. Bul týraly Ǵ.Aıdarov óz esteliginde bylaı deıdi: «1956 jyly QazMÝ-diń aspırantýrasyn bitirgennen keıin alǵash­qy ǵylymı eńbegim «Orys tilinen engen sózderdiń qazaq tilinde ıgerilýi» dep atalatyn. Jetekshim Máýlen Bala­qaev boldy. Keıin Qalmaq ASSR-in basqarǵan kórnekti ǵalym Send-Dor­jı Nomıhanov sol kezderde Qazaq mem­lekettik ýnıversıteti men Ǵylym akademııasynyń ǵylymı qyzmetkerleri úshin arnaıy úıirme ashyp, kóne túrki jáne mońǵol jazbalary jóninde dáris oqı bastaǵan edi. Úıirmege úzbeı qaty­syp, aldymnan jańa bir ǵylymı álem ashylǵaly turǵanyn túsine bastadym. О́ıtkeni men qazaq tilimen qatar túrikmen, ázerbaıjan sııaqty birqatar túrki tilin túsine bastaǵan edim. Zerek shákirt bolsam kerek, az ýaqytta Orhon-Enıseı jáne kóne uıǵyr jazýlarynyń belgi-tańbalaryn tolyq úırenip, nebir qıyn jazýlardyń ózin erkin oqı alatyn dárejege jettim. Túrkologııanyń bizge beımálim bolyp kelgen móldir bastaýy shólirketip, sıqyrlaı arbap, talmas izdenisterge, qajymaı eńbektenýge bastady. Munyń sońy «VIII ǵasyrdaǵy Tonyquq eskertkishteriniń tili jáne onyń keıbir túrki tilderine qatysy» degen ǵylymı eńbektiń jazylýyna alyp keldi. Ulaǵatty ustaz, fılologııa ǵylymdarynyń doktory S.D.Nomıhanovtyń jetekshilik etýi­­men, akademık I.A.Batmanov pen pro­fes­sor Ǵ.G.Musabaev syndy bel­gili ǵalym­dardyń opponenttigimen kandıdattyq eńbek 1959 jyly úzdik qorǵaldy. Sóz oraıynda S.D.Nomınhanov týraly az-kem aıta keteıin. Ol 1927 jyldary Lenıngradta (Sankt-Peterbýrg) Shyǵys­taný ýnıversıtetinde kórnekti orys túrkologterinen bilim alǵan. Álkeı Mar­ǵulan, Ismet Keńesbaevtarmen birge oqyǵan, stalındik kýǵyn-súrgin quryǵyna iligip, Sibirdiń de dámin tatqan qaıtpas qaısar, tereń bilimdi qaıratker azamat edi. Bizdiń baǵymyzǵa taǵdyr ony keıin Almatyǵa alyp keldi ǵoı».

О́tken ómirinen osylaı syr shertken Ǵubaıdolla Aıdarov 1959 jyldan Qazaqstan Ǵylym akademııasynyń Til bilimi ınstıtýtynda kishi, aǵa ǵylymı qyzmetkeri bolady. «Áli esimde, Til bilimi ınstıtýtynyń ǵylymı keńesinde ótken bir talqylaýda marqum Máýlen Balaqaev «Bul ǵylym emes, shatpaq» dese, ony ilip áketken marqum Ismet Keńesbaev «Men – akademıkpin. Balaqaev – múshe-korrespondent. Biz qoldamaǵan dúnıeni, qane, qaısyń qoldaısyń?» dep turyp aldy. Shynyn aıtsam, men sol sátte esh renjigen joqpyn. Baısaldy keıippen: «Bul jumys óz ornyn tabady degen úmittemin. Ǵylymı jumysty odan ári damytamyn» dedim de, shyǵyp kettim. Tekke tájikelesip, bosqa aramter bolatyn ne jónim bar? Keńes zama­nynyń «oıyny» bólek edi ǵoı. Onyń ústine kóne túrki jazýlarynyń bir bilgiri Sergeı Efımovıch Malovtyń men týraly kózi tirisinde aıtqan: «Na Vostoke ochýtılsıa kazachonok. Ot nego mojno koe-chto ojıdat» degen sózine kádimgideı qanattanyp, senimim ábden ornyǵyp, talabym ulǵaıyp júrgen kez. Syrtymnan aıtylyp júrgen san túrli sypsyń sózderge moıymaı, jatpaı-turmaı eńbektenýdiń nátı­jesinde doktorlyq jumysymdy qaı­tadan súzip, syn kózimmen ótkizip shyq­­tym da, koltyǵyma kysyp alyp: «Baký, qaıdasyń?» dep tartyp kettim. Ázerbaıjan memlekettik ýnıversıteti jáne osy respýblıkanyń Ǵylym aka­demııasynda jasalǵan habarlamalarym jyly qabyldanyp, birden qorǵaýǵa jiberildi. Iá, sóıtip 1974 jyly doktor­lyǵymdy ázerbaıjan tilinde qorǵaǵan qazaqpyn men».

Ǵubaıdolla Aıdarovtyń ǵylymı zert­teýleriniń mańyzdylyǵy men qun­dylyǵyn búgingi álemdik túrkologııa men kóne túrki bitiktaný salasynyń jetis­tikteri deńgeıinen saraptaýǵa da bolar. Alaıda, osydan 50 jyl burynǵy zertteý­ler men qazirgi zertteýler aralyǵynda jer men kókteı aıyrmashylyqtar bar. Máseleniń ózektiligi de sol, ony V-X ǵasyrlarda Eýrazııalyq keńis­tikte qudiretti alyp Túrki memle­ketiniń tarıhyna qatysty tóltýma jaz­ba mádenıetin zertteýdiń jolynda «kommýnıstik ıdeologııanyń kesir-ke­sepatyna» qaramastan batyl erlikpen qa­dam basqan alǵashqy qazaqstandyq túr­kologtiń bastama eńbekteriniń biri dep baǵalaýǵa bolady.

Ǵubaıdolla Aıdarovtyń eńbekterinde túrkologııanyń lıngvıstıkalyq, atap aıtqanda, morfologııalyq, leksıkalyq, fonetıkalyq qyr-syrlaryn aıqyndaýǵa, qazirgi túrki tilderimen baılanystaryn ashýǵa erekshe kóńil aýdaryldy. Ál­bette, Ǵ.Aıdarov ózinen burynǵy zert­teýshilerdiń eńbekterinen habardar boldy. Aıtalyq, túrkııalyq ǵalym Hýseıin Namyk Orhýn, V.V.Radlovtyń kóne túrki jazba eskertkishterine qatysty ǵylymı eńbekterin tolyq kóshirip, túge­limen qazirgi túrik tiline aýdaryp 1936-1941 jyldary jarııalady. Al búkil reseılik túrkologııanyń kóne túrki jazba eskertkishterin jaıynda ústeldegi birden- bir hrestomatııalyq oqý quralyna aınal­ǵan áıgil túrkolog S.E.Malovtyń «Kóne túrki jazba eskertkishteri» atty irgeli eńbekteri (1926, 1936, 1951, 1952, 1959 jyldary jaryqqa shyǵardy) de bar edi.

S.E. Malovtyń da túrki tilderin top­tas­tyrǵanda «tiri tilder» jáne «óli til­der» degen «jasandy» sharttardy, oǵan qosa «kóne tilder» (oǵuz, uıǵyr, tofa, tyva, hakas, shor), «jańa tilder» (ázerbaıjan, qu­man, qypshaq, túrki, túrkimen, t.b.), «jap-jańa tilder» (bashqurt, qazaq, qaraqalpaq, qyr­­ǵyz, qumyq, noǵaı, tatar, oırat, chývash, ıakýt) qoıǵan bolatyn. Bul túrko­logııa­da tarıhı-lıngvıstıkalyq dástúrli sabaq­tastyqtardy joqqa shyǵarǵan «ıdeo­logııa­lyq másele» bolatyn. Son­dyq­tan da, bel­gili qazaq ǵalymy Sársen Amanjolov «Ejelgi túrki jazba eskertkishteri jáne olar­dyń qazirgi túrki tilderine qatysy qan­daı» degen ózekti máselelerdi kótergen edi.

Saıyp kelgende, kóne túrki jazýyna ári sol ejelgi tilde sóıleýshilerge «jap-jańa tilder ókilderiniń qatysy joq» degen keńestik shovınıstik pıǵyl, astyrtyn shekteý búrkemelenip jatqan edi. Sol sebepten Qazaqstanda túrkologııa salasynyń, ásirese jazba eskertkishti oqıtyn mamandar daıarlaýǵa máskeýlik bılik ruqsat bermeı kelgen edi, tipti eskertkishterge baryp kózben kórip zertteýge múldem tyıym salǵan edi. Bul bógetterge qaramastan, aǵysqa qar­sy júzgen Ǵ.Aıdarovtyń «Tonıýkýk es­kert­­kishiniń tili jáne onyń qazirgi keıbir túr­ki tilderine qatysy týraly» atty ǵyly­mı kandıdattyq dıssertasııasy «óli tilderdi» tiriltken alǵashqy qa­dam, ba­ıypty taldaý bolatyn.

Osy salany keńeıtip, doktorlyq dıssertasııa etip «Enıseı-Orhon jáne Talas ejelgi túrki jazbasy tiliniń leksıkasy» atty taqyrypta túrkologııanyń dástúri úzile qoımaǵan, áıgili Túrkologııalyq birinshi kongress ótken, keıinnen 1970 jyldardan «Sovetskaıa tıýrkologııa» jýrnaly jaryq kóre bastaǵan Ázer­baıjan astanasy Baký qalasynda ázerı tilinde qorǵap shyǵady. Resmı opponent­teri Ázerbaıjan ǴA-nyń korrespondent-múshesi A.M.Demırchı-Zade, fılologııa ǵylymdarynyń doktorlary, professorlar E.I.Fazylov, M.A.Habıchev, T.I.Gadjıev bastaǵan ǵalymdar ǵylymı eńbekke joǵary baǵa beredi.

Ǵ.Aıdarov túrkologııa týraly aıtqan suhbattary men estelikterinde «Biz osynda... meniń zertteý salam boıynsha úsh-aq adambyz. Al bul jastardy oılantý kerek emes pe?!» deýi osy salaǵa mamandar asa qajettigin eskertken dabyly edi. Qazaqstandyq «rýnologter» qatarynda Altaı Amanjolov, Adaı Esenqulov syndy saýsaqpen sanarlyq qana ǵalymdar kóne túrki jazbalaryn zertteýdi nysan etkeni belgili.

Ǵ.Aıdarov kóne túrki jazbalaryna qatysty «Iаzyk Orhonskogo pamıatnıka Bılge-kagana» (1966), «VIII ǵasyrdaǵy kóne túrki jazýly Orhon esker­tkishteriniń tili» (1971), «Kóne túr­ki jazba eskertkishteriniń tili» (1986), «Kóne uıǵyr jazba eskertkishteriniń tili» (1991), «Kúltegin eskertkishiniń tili» (1995) syndy on­shaqty monografııalyq jáne joǵary oqý oryndaryna arnalǵan birneshe oqýlyqtardyń, 250-den astam zert­teý maqalanyń avtory. Ol JOO-da oqy­tylatyn stýdentterge arnap kóp­te­gen oqý baǵdarlamasy men oqý qu­­ral­­­yn daıyndap jarııalaǵan, ǵy­lymı eńbekterinde kóne túrki eskert­kish­te­riniń mátinderin qazirgi grafıka bo­ıynsha transkrıpsııalap, olardyń tilin lıng­vıstıkalyq turǵydan jan-jaq­ty taldaǵan, eskertkishter tiliniń qazir­gi qa­zaq tiline jaqyndyǵyna jiti nazar aýdaryp zerttegen ǵalym.

Eńbek jolyn Túrikmenstanda ustaz­dyqpen bastaǵan pedagog ǵalym tálim­gerlikti ulaǵattylyqpen ushtastyrǵany baıqalady. Onyń joǵary oqý oryndaryna arnap túrli baǵdarlamalar men oqý quraldaryn jazýy jastardyń talabyn ushtaýǵa degen qolǵabysy edi. Kóne túrki jazýy jaıynda Túrikmenstan, Bashqurtstanda jastarǵa dáris oqyp, jas býynǵa baba murany nasıhattaýǵa aıryqsha den qoıady. 1967 jyly Túrikmen joǵary oqý oryndarynyń fılologııa fakýltetteri úshin «Ejelgi túrki jazba eskertkishterin zerttep, oqyp úırený kýrsynyń programmasyn» jazady. 1968 jyly Túrikmen memlekettik ýnıversıtetine arnap Ǵ.Aıdarov, M.Hydyrovpen birge túrik­men tilinde «Orhon-Enıseı ıadyger­lıklerınıń dılı» degen oqýlyq jazady. Bul kitaptyń ǵylymı mańyzy týraly fılologııa ǵylymdarynyń doktory S.Kýrenov, A.Nurmuhammedovtar «Iаsh kommýnıst» gazetiniń 1969 jylǵy 1 aqpandaǵy nómerinde kólemdi maqala jarııalap, joǵary baǵa beredi. Onyń bul saladaǵy eńbekteri baǵalanyp, Túrikmenstan men Qazaqstannyń bilim berý isiniń úzdigi belgisimen marapattalady.

Jalpy, Ǵ.Aıdarov týysqan Túrikmen elin ekinshi anasyndaı sanap, rýhanı baılanysyn ómir boıy úzbeýi – na­ǵyz baýyrmaldyqtyń kórinisi. Ol so­ǵys­tan keıin Shaǵadam ólkesinde shyǵatyn «Jumysshy» gazetinde redaktor bolǵanda túrikmenniń danalaryn qazaqtarǵa tanytýǵa tııanaqty úles qosady, bir ǵana Maqtymquly Pyraǵy týraly otyzǵa jýyq maqala jazady. Túrikmen klassıkteri Daýlet-Mamed Azadı, Kemıne, sonymen birge «Shahsenem-Ǵarip» dastany týraly, túrik­menniń jańa dáýir ádebıetiniń kórnekti ókilderi B.Kerbabaev, B.Seı­takov t.b jaıynda tanymdyq maqalalar jazady. Túrikmen jazýshysy Aqmurat Saryǵulyevtiń «Zóhre» áńgimesin aýdarady. Ǵalym 1966 jyly túrikmen halqynyń 53 ertegisi engen «Túrikmen ertegileri» kitabyn aýdaryp qazaq tilinde bastyrady. Kózkórgender esteliginde Almatydaǵy Ǵ.Aıdarovtyń úıiniń tóri túrikmen zııalylarynan bosamasa, túrikmender tórin Ǵ.Aıdarovqa ǵana bergen degen sóz tegin emes. Ǵubekeńnen Seıilhan men Jaıylhannyń shejiresin sýyrtpaqtap syrlas bolǵan túrikmenniń belgili ǵalymy, aqyn Ahmed Mámmedov bylaı dep jyr tolǵapty:

Ǵubaıdolla úıindemin,

tórlet, jigit, bógelme!

Jaıylhan kim, Seıilhan kim

dep surasa egerde,

Jaıylhan – sen, Seıilhan – men,

 jaýap bir,

Turma bylaı! Qonaq jigit,

irkilmesten tórge júr.

Túrikmenderdiń tekemeti tóseýli

 eken jaǵalaı,

Pák kóńilmen tórge órledim,

ata saltyn baǵalaı...

Jaıylhan men Seıilhandar

 aıyrylysqan sáttegi,

Sezilgendeı júrekterdiń

qımas sezim, átteńi!

Qýǵyn-súrgin zulmatty, ashtyq pen qandy soǵysty kórgen Ǵ.Aıdarov ba­ýyr­las túrki elderiniń táýelsizdigine de kýá bolyp, shýaqqa bólenedi. Azattyq­tyń aq tańy atqan soń da ardager ǵa­lym ǵy­lymı jumystaryn pármendi jalǵas­tyrady. Sonyń nátıjesi – «Orhon eskert­kishteriniń teksti» (1990), «Kóne uıǵyr jazba eskertkishteriniń tili» (1991), «Kúltegin eskertkishiniń tili» (1995), «Bilge qaǵan eskertkishiniń tili» (1996) degen irgeli eńbekter. Osy rette Halyqaralyq Túrki akademııasy tarapynan ǵylymı-tanymdyq mańyzdylyǵyn joǵaltpaǵan Ǵ.Aıdarovtyń «Iаzyk orhonskıh pamıatnıkov drevnetıýrkskoı pısmennostı VIII veka» atty qun­dy eńbegin baspaǵa ázirlep, qazirgi túrkologııalyq jetistiktermen baıytyp jańadan basyp shyǵardy. Áıgili túr­kologtiń «Kúltegin eskertkishiniń tili», «Túrikmen ertegileri» sekildi qundy muralary óz kezeginde jarııalanatyn bolady. Túgel túrkiniń túpki jazýyna boı­laǵan, túrkologııaǵa túren salǵan tarlanboz ǵalymnyń óshpes murasy jalǵasa beredi.