1. Mahabbaty-aı ananyń!
Aq Jaıyqtyń aq shaǵalasy atanǵan, óziniń tamasha óleń-jyrlarymen qazaq poezııasynyń aspanyn bıiktetip, kókjıegin keńeıtisken talantty lırık aqyn Aqushtap Baqtygereevanyń «Aq shaǵala» atty tańdamalysy men ózge de jyr jınaqtaryn zerdeleý barysynda onyń Anaǵa arnaǵan óleńderin tebirenip oqydym. Aqushtap jyrlary kim-kimniń de anasyna degen saǵynysh-muńyn qozǵap, janaryna jas úıiriltedi. Ár óleńinen óz anańnyń aıaýly beınesin, asyl qasıetterin kóresiń, «qulynym» degen ystyq sózi qulaǵyńa keledi. Qysqasy, óz júregińnen shyqqandaı qabyldaısyń. Balaǵa degen máńgi mahabbatyn ózimen kórge birge ala ketken uly ana beınesi kóz aldyńnan ketpeı uzaq turyp alady.
1. Mahabbaty-aı ananyń!
Aq Jaıyqtyń aq shaǵalasy atanǵan, óziniń tamasha óleń-jyrlarymen qazaq poezııasynyń aspanyn bıiktetip, kókjıegin keńeıtisken talantty lırık aqyn Aqushtap Baqtygereevanyń «Aq shaǵala» atty tańdamalysy men ózge de jyr jınaqtaryn zerdeleý barysynda onyń Anaǵa arnaǵan óleńderin tebirenip oqydym. Aqushtap jyrlary kim-kimniń de anasyna degen saǵynysh-muńyn qozǵap, janaryna jas úıiriltedi. Ár óleńinen óz anańnyń aıaýly beınesin, asyl qasıetterin kóresiń, «qulynym» degen ystyq sózi qulaǵyńa keledi. Qysqasy, óz júregińnen shyqqandaı qabyldaısyń. Balaǵa degen máńgi mahabbatyn ózimen kórge birge ala ketken uly ana beınesi kóz aldyńnan ketpeı uzaq turyp alady.
Bir kezde meni osy úıde dara baqtyń,
Qaıteıin oralar ma ol ǵalamat kún.
«Qulynym kózin ilip alsynshy», – dep,
Esikten jaılap shyǵyp bara jattyń.
Iá, meniń de anam dál osylaı mápelep báıek bolyp, baǵyp-qaqqan edi-aý, átteń, kezinde qadirin jete bilmedik-aý, mahabbatyna sondaı mahabbatpen jaýap bere almadyq-aý, dep, aıaýly beınesin kóz aldyńa elestete bastaısyń. Aqushtappen birge sen de sonaý-sonaý buldyrap artta qalǵan jyldarǵa qaıta oralyp, qalada oqýda júrip, anańdy saǵynyshpen sarǵaıtqan, óziń de sonshalyqty saǵynysh sezimmen aýylyńa ańsap kelip, ana qushaǵyna engen kezderińdi oılap, kóńiliń san túrli kúıge túsedi. Analarymyz «qulynym» degen jalǵyz sózge jan-júreginiń bar jylýyn quıyp, ul-qyzyna degen barsha saǵynyshyn syıǵyzyp, analyq mahabbatyn tógip, ystyq leppen aıtady eken-aý! Sony aqyn «Jalǵyz sóz» degen jyrynda tebirente jetkizgen. О́mirde jaqsy adamdardan «altynym, asylym, kúnim, gúlim, aqqýym, aq shaǵalam, aq sáýlem» degen sekildi talaı-talaı tamasha sózderdi estip júrse de:... «Qulynym» degen sózińe, Jetpeıdi-aý sonyń biri de!», – dep túıindeıdi. Osy jyr joldarynan analardyń emirene aıtatatyn «qulynym» degen sózinde qanshama ystyq sezim, qudiretteı analyq mahabbat jatqanyn túısine túsesiń. Tipti, osy bir sózdiń keremet qasıetin qaıta tanyǵandaı bolasyń. Onyń ana týraly qaı jyryn oqysańyz da ormandaı oı keship ketesiz. Ol anasyn ańsap kelip, erkelep, jatyp ta, turyp ta, syrlasyp otyryp ta, saǵynyp qaladan jazǵan hattarynda da, tipti, anasy qaıtys bolǵannan keıin de onyń rýhymen tildesip muń shaqqan shaqtarynda da ómir men adamdar jaıly, sol ómirdegi ádiletsizdikter men qaıshylyqtar, shyryldaǵan shyndyqtar jaıynda tolǵanady; qamyqtyrǵan kúıinishteri men súıindirgen súıinishterin anasyna jaıyp salady, sherin shertip, muńyn shaǵady.
2. Jaıyqpen jany egiz
Aqushtaptyń zamandas aqyndary qatarynda osaly joq. Búginderi árqaısysy bir-bir máýelegen báıterek, qazaq poezııasynyń maqtanysh jaryq juldyzdary. Degenmen, solardyń ishinen Aqushtap jyrlary meniń jan-júregimdi bólekshe baýraıdy. Qandaı erekshe qasıetimen, – degen suraq týady.
О́leńde kórkemdikpen birge tolyp jatqan asyl qasıetter bar. Sol asyldardyń asyly – shynaıylyq. Aqushtap jyrlarynyń júregińdi jaýlap, janyńdy baýraıtyn basty qasıeti sol sezim shynaıylyǵy. Aqushtap óleńderiniń qaǵıdaǵa aınalǵandaı taǵy bir qasıeti – shynaıy sezim men ádemi de áserli oı birimen biri astasyp, qatar órbip otyrady. Sóıtip, eki áserge birdeı bólenesiz. Ádemi áser alyp qana qoımaı, aqyn bastan keshken kúıdi birge keshesiz, sol oqıǵaǵa óziń qosa qatynasqandaı, sol kórinisti birge kórip tamashalaǵandaı bolasyz.
Ol tabıǵattyń kez kelgen qubylysyn jyrlap, sony sýretteı otyryp, bir tyń, tosyn oı taýyp aıtady jáne solar salıqaly, salmaqty oılar bolyp shyǵyp jatady. Onyń kóz aldyna tabıǵattyń, bolmystyń kórkem sýretimen qosa beıneli oı qatar kelip otyrady. Aqushtap bir sát te oılanbaı júre almaıtyn aqyn. Ony aqyn qyzdar arasyndaǵy Qadyr dese bolar. Qara teńiz kýrortynda dem alyp jatqan aqyn:
Kóz toımaıdy kógildir taý kórkine,
Kógildir sý shıpa bolar dertińe, – dep jumaqtaı mekendegi taý men teńizdiń sulý sýretin salyp, beınelep kele jatady da kenet kóńili buzylyp, tóten oıdyń shetin shyǵaryp, sony qatar órbite bastaıdy. «Qyz-aý» degen aýyldaǵy jeńgesiniń sózin saǵynyp, ana tilinde bir qandasymen jan syryn shertkisi keledi, mynaý ǵajap tamasha tabıǵattan alǵan áserin aıtyp bóliskisi keledi. Biraq aınalasyndaǵylardyń bári orystildiler kileń.
О́lsheý qıyn saǵynyshtyń shydamyn,
Uzaryp ta ketkendeı me myna kún.
Aıyrsa eger ana tilden – anańnan,
Adam úshin qajet bolmas jumaǵyń, –dep bir-aq qaıyrady. Aqynnyń kóz aldyndaǵy taý men teńizdiń bar sulýlyǵy áp-sátte ǵaıyp bolady. Jańa ǵana aqynmen birge tabıǵatty tamashalap ári jaqsy jyr oqyp sergip otyrǵan seniń de kóńil kúıiń ortaıyp, ana tilińniń jaıyn oılap, ishiń aırandaı ashyp qoıa beredi.
Aqyndar úshin jyrlaıtyn taqyryptar san alýan. Solardyń ishinde tabıǵat lırıkasy men týǵan jer erekshe oryn alady. О́ıtkeni, bul ekeýi – aqynnyń týǵan anasynan keıingi ekinshi anasy, janynyń egizi. Aqushtap aqyn tabıǵatty syrttaı tamashalap sýrettemeıdi, onymen tildesip, qurbysyndaı syrlasady. Ol, ásirese, óziniń Aq Jaıyǵyna degen ystyq sezim, mahabbatyn ondaǵan óleń jazsa da jyr etip taýysa almaı qoıady. «Jaıyqqa sálem de sen» atty jyryndaǵy:
Sen Jaıyqqa aıt, erke qyz keledi de,
О́leń jazyp aq kóılek jelegine.
Saǵynyshy basylmaı júr degeısiń,
Qulash uryp qaıtpasa tereńińe,–degen basqy shýmaqtyń ózinen-aq Aqushtapqa tán shynaıy sezimniń jan jadyratar jyp-jyly lebi esedi. Osynda tunyp turǵan epıtet, teńeý, metaforalar joq. Biraq sezim shynaıylyǵymen janyńdy baýraıdy. Jyr sońynda aqyn dástúrli júrisinen jańylmaı ádemi oı aıtyp, óziniń arnaly da aryndy ózenine tartyp týǵan birbetkeı ór minezin tanytady.
Al Aqushtapta sýretten oı basym túsip jatady. Abaı jyl mezgilderin sýrettegende sol kezdegi eldiń turmys-tirshiligin qosa jyrlap otyrady ǵoı. Aqushtap ta solaı tabıǵat qubylystarynan tyń oı týyndatyp, sýret pen oıdy qyz burymyndaı qatar órip jáne keıde oǵan el ómirin sabaqtastyryp jiberedi. Mysaly «Kúzgi Jaıyq» jyrynda solaı:
Aıdynda barja-qaıyqtyń,
Jyljyǵan izi qalady.
Arnasynda da Jaıyqtyń,
Altyn dán kóship barady.
Qalaı ádemi aıtqan! – deısiń. Jáne Jaıyq pen qaıyqtyń uıqas jaǵynan da, mazmun jaǵynan da úndese ketkenin qarańyzshy. Jyrdyń sońǵy joly qandaı áserli! Aqyn Aq Jaıyǵynyń jaǵasynda jaıǵasyp alyp, onymen syr bólisedi, nazyn aıtady. Tabıǵattyń tańdamaly týyndylarynyń bir tamashasy bulbul qusqa arnaǵan óleńin káne oqyp kórelik:
Saıraıdy bulbul bıikten alyp daýysyn,
Terbeltip baqty, múlgitip búkil taý ishin.
Saıraıdy bulbul qubyltyp únin tynbastan,
Tirshilik oǵan rıza sol bir áni úshin.
Án qajet gúlge qyrlardy japqan kóktemde,
Án qajet shyńǵa sáýlesin aq tań tókkende.
Ne jetsin shirkin, ǵajaıyp mynaý ómirde,
Bir ret naǵyz bulbulsha saırap ótkenge!!!
Aqyn bulbul ánin barlyq jandy tirshilik ıelerimen birge gúlge de, taýǵa da, tasqa da tyńdatady jáne múlgite tyńdatady. Oǵan qosa sol bulbul sekildi barsha el-jurtty ónerimen súısindirip, jyrmen tamsandyryp saırap óter me edi, degen arman-oıyn aıtady. Aqushtap – sol armanyna ómirde jetken aqyn, bulbulsha daýysyn bıikten alyp saırap kele jatqan aqyn. Halqymyzdyń súıikti aqyn qyzy Aqushtaptyń da óleń-jyrlary qazaq poezııasynyń altyn qoryna móldir bulaq sýyndaı quıylyp, qosylyp jatqan jáne baıytyp jatqan qundy qazynalar ekeni aıdan anyq!
3. О́reli oılar
Aqushtap – aıdynynda aqshabaqtaı shorshyp- oınap, tolqynymen jarysa júzip ósken Aq Jaıyǵyna qaı jaǵynan da uqsap, tartyp týǵan aqyn. Jaıyq birde býyrqanyp týlap aqsa, arnasy keńip, jazyqqa shyqqanda sabyrmen shalqyp aǵyp jatpaı ma. Sol kezde ony keńpeıildi analarǵa, mańdaıy kereqarys aqylman danalarǵa uqsatasyń. Aqushtaptyń ózi de, jyrlary da sondaı. «Bireýde jas ta bolsa, danalyq bar, Bireýde qart ta bolsa, shalalyq bar», dep bir aqyn jazǵandaı, onyń 1967 jyly «О́rimtal» atty ózi de órimtaldaı shaǵynda shyǵarǵan alaqandaı jyr jınaǵy ormandaı oıly óleńderge toly bolatyn. Jas aqyn qyz sol kezdiń ózinde kókirek kóziniń qyraǵylyǵyn tanytqan edi. Meni Aqushtap óleńderindegi fılosofııalyq oılar óte-móte qyzyqtyrady.
Móldirdi ańdamaımyz bulaq tunbaı,
О́mirde oılanbaımyz suraq týmaı.
Biz júrý, júzýge de úırenbeımiz,
Aldymen qara jerge qulap turmaı.
Aqushtap ómirden kórgenderi men túıgenderinen osyndaı túıinder túıýge sheber. Jaǵadan sýǵa boılaǵan saıyn tereńdeı beretini sekildi, tórt jol jyrdyń ár jolynan baspaldaqtap ári attaǵan saıyn maǵynasy da kúrdelenip barady.О́leńdi oqı otyryp, ózińniń ótken ómirińe eriksiz kóz jiberesiń. Qaı tusta, qaı jerde qalaı súrindiń, sebebi ne edi, neden qatelestiń? Solardy oı eleginen ótkizip, birer sát qamyǵyp ta alasyń. Jas bala birer qulap-súrinip, júrýdi úırenip ketse, úlkender ómirde olardan áldeqaıda kóp qatelesedi ekenbiz. Iá, ómirde jumbaq ta kóp, suraqtar da kóp. Jaýabyn únemi dóp taba bermeımiz. О́mirdiń kúrdeliligi de sonda. Aqynnyń jalǵyz shýmaq óleńinen qora-qora oı órbıdi .
Qazaq fılosofııasynyń bastaýynda ál-Farabı babamyz tur. Odan keıin qazaqta fılosofııalyq oılaryn qara sózben jazyp qaldyrǵan – uly Abaı. Eki ortada áldeneshe ǵasyrlar jatyr. Biraq sol aralyq ýaqyttarda qazaqtyń fılosofııalyq oıy toqyraýǵa ushyraǵan joq. Shyńǵyshan Otyrardy kúıretip, jazý-syzýymyzdy joıyp jibergennen keıin, bizdiń jazba ádebıetimiz aýyz ádebıetine oryn berdi. Al onyń kórnekti ókilderi uly jyraýlarymyz ben aqyndarymyz, uly bılerimiz ben aýzy dýaly sheshenderimiz boldy. Solardyń bizge jetken, ásirese, nasıhattyq óleń-jyrlary men sheshendik sózderindegi fılosofııalyq teńizdeı tereń oılar Kant pen Gegelderdiń eńbekterinen esh kem emes. «Sonaý bir kóktem, sonaý kúz» atalatyn jeti shýmaq óleńiniń orta tusyndaǵy:
Qýlyq pen sumdyq, aldaýdy,
Ne degen baqyt bilmegen! – degen eki joldan kózimdi ala almaı qoıdym. Qýlyq-sumdyqpen, basqalardyń nesibesi esebinen baıyp, ádildik-adaldyq, ar-uıat degen qundylyqtaryńdy belden basyp, ózderin baqytty adamdar sanap júrgender qanshama. Al naǵyz shyn baqyt qaıda? Naǵyz shyn baqyt: qýlyq-sumdyqty bilmeı, aqpeıilmen ómir súrip, ǵumyr keshýde. Aqyn sony jaı aıta salmaǵan. Ne degen baqyt! – dep óte erekshelep, ekpin túsirip aıtqan. Turmysy jupyny, tipti, kedeı bolsa da, adaldan as iship, esh kisiniń ala jibin attamaı, aldaýdy bilmeı, adal ómir súrgenge ne jetsin! Alla syılaǵan ómirdiń mán-maǵynasy da sonda! Árbir sanaly adamnyń ómirlik ustanymy da sol bolýy kerek emes pe.
Bizder, ádebıet synshylary, osy ýaqytqa deıin aqyndardyń óleń-jyrlaryn zerdeleý barysynda olardaǵy jaı oıdan bıikte joǵary turatyn fılosofııalyq máni mańyzdy oılardy saralaı almaı kelippiz. Sol esimizge kelmeı júripti. Soǵan oqyrmandardyń da, aqyndardyń da nazaryn aýdarmappyz. Aqushtaptyń «Ardaqty ananyń aıtqany» jyryndaǵy:
...Mamalap shyqqan aldyńnan sábı daýysy,
Eń úlken baqyt, eń úlken syı ǵoı áıelge! – degen túıindi de men fılosofııalyq óreli oıǵa qosar edim. Ondaı dárejege kóterip turǵan «úlken baqyt» degen sóz emes, «úlken syı» degen sóz. Sol syıdy áıelge balpanaqtaı etip syıǵa tartqan kim? Ol – qudireti kúshti Alla! Sol syıy úshin áıelder de, bizder de Allaǵa myń márte alǵys aıtyp, myń márte qulshylyq qylsaq lázim. «Taý soqpaǵynyń»:
...Bıikterge bastaıtuǵyn buralań,
О́mir de sol taý soqpaǵy sekildi, – degen jáne «Týlaıdy teńiz» atty jyrynyń sońǵy:
...Keýdesi toly alypta,
Tynyshtyq degen bolmaıdy-aý! – degen jyr joldary da kisini kúrdeli, buralań-buralań ómir joldary jaıly jáne keýdesi týlaǵan jal-jal teńiz tolqyndary sekildi qat-qabat oılarǵa toly tulǵalar týraly san oıdyń soqpaǵyna salary sózsiz. Kelesi óleńderindegi túıinder de kim-kimdi de oıǵa qaldyrady:
...Al taǵdyr – asaý attyń tizgini eken,
Tartqanǵa, tartysqanǵa kónbeıtuǵyn.
***
...Asaýdan jýas boldyq, ómir biraq,
Qoıar ma moıyndatpaı kúshtiligin.
Aqushtap óleńderinde mundaı-mundaı óreli oılar kóptep kezdesedi. Demek, A.Baqtygereeva qatardaǵy oıly aqyndardyń biri ǵana emes, shyn máninde fılosof aqyn dep baǵalaı bilýimiz kerek.
Juma-Nazar SOMJÚREK,
Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi,
ádebıet synshysy.
