Konferensııany oblys ákimi Ermek Marjyqpaev ashyp, júrgizip otyrdy. Kókshetaý topyraǵyna arnaıy kelgen Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq mýzeıiniń dırektory Arystanbek Muhamedıuly, «Egemen Qazaqstan» aksıonerlik qoǵamynyń basqarma tóraǵasy, akademık, Halyqaralyq túrki akademııasynyń prezıdenti Darhan Qydyráli, tarıh ǵylymdarynyń doktory, Qazaqstan Respýblıkasynyń áleýmettik ǵylymdar akademııasynyń akademıgi Jambyl Artyqbaev, qazaqstandyq sýretshi-restavrator, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Qyrym Altynbekov, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń professory, tarıh ǵylymdarynyń doktory Aıbolat Kóshkimbaev pen osy oqý ornynyń arheologııa jáne etnologııa kafedrasynyń aǵa oqytýshysy Danııar Tileýqabylov egemendik alǵannan bergi el tarıhyn, mádenı murany zerdeleýdegi jetistik jaıly keńinen oı tolǵady.
Elbasy – Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasynda «Qazaqstan kúlli túrki halqynyń qasıetti qarashańyraǵy» dep atap kórsetilgen bolatyn. Túrki qaýymdastyǵynyń bas qosýy ispetti bul halyqaralyq konferensııa Bolashaq saraıynyń foıesinde ornalastyrylǵan «Aqmola oblysynyń kıeli oryndary» kórmesi men taqyryptyq beınerolıkti tamashalaýdan bastaldy. Odan keıin Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti Ákimshiligi Basshysynyń birinshi orynbasary Dáýren Abaevtyń konferensııaǵa qatysýshylarǵa arnaıy joldaǵan quttyqtaý haty oqyldy. «Arqanyń tórinde, kıeli Kókshe óńirinde esimi elge málim tarıhshylar men etnograftardyń, arheologter men mádenıet qaıratkerleriniń basyn qosyp otyrǵan bul is-sharanyń mańyzy óte zor. Tarıhyn túgendep, bolashaqqa batyl kóz tigip, uly maqsat jolynda uıysqan ulttyń izi – biz, ótkeni baı, keleshegi kemel halyqpyz. Táýelsiz Qazaqstan uly dala tósinde dáýirlegen qýatty memleketterdiń búgingi izbasary. Egemendigimizdi saqtap, odan ári nyǵaıtý úshin keshegi kúnnen sabaqtastyǵymyz úzilmeýge tıis. Osy rette Elbasy Nursultan Nazarbaev «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasynda kópqyrly ári aýqymdy tarıhymyzdy durys túsinip, tereń paıymdaý qajettigin aıtsa, Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «Táýelsizdik bárinen qymbat» atty maqalasynda ult shejiresin ulttyq múdde turǵysynan jazý kerek ekenine basa nazar aýdardy» dep jazylǵan quttyqtaý hat konferensııanyń mazmunyn asha tústi.
Konferensııa moderatory, Baký halyqaralyq mýltıkýltýralızm ortalyǵynyń keńesshisi Tofık Mohsen ogly Abbasov óziniń alǵysózinde túrki halyqtarynyń ótken tarıhy aıryqsha taǵylymdy, búgini de jarqyn ekendigin erekshe atap ótip, túrki qaýymdastyǵynyń aldynda qazirgi zaman talabyna saı týyndap otyrǵan mańyzdy mindetterge toqtaldy.
– Shyndyǵynda, túrki sóziniń aýqymy keń. Ol – tek bir ulttyń ǵana ataýy emes, birneshe memleketti biriktiretin, halyqtyń shyqqan tegin bildiretin tarıhy tereń uǵym. Bizdiń ótkenimiz ortaq, tarıhı-mádenı kodymyz bir. Muny bilý, qaıda jáne kimmen bara jatqanymyzdy túsiný úshin qajet. Álbette, sońǵy otyz jyl túrki halyqtary úshin aıtýly oqıǵalarǵa toly boldy. Egemendikti alǵannan keıin keleshektiń qamy úshin tarıhty zerdeleýge, ótkenimizdi saralaýǵa bet burdyq. Búginde túrki qaýymdastyǵy keńeıip keledi, – dedi Tofık Mohsen ogly Abbasov.
Bul konferensııanyń kıeli Kókshe topyraǵynda ótkizilýi tegin emes. Kókshetaý Qazaqstannyń 2021 jylǵy mádenı astanasy bolyp jarııalandy. Jyl boıy elimizdiń barlyq mádenıet ordalary qalamyzǵa kelip, qazaqstandyq ónerdi nasıhattaıdy dep kelisilgen bolatyn.
Konferensııa qatysýshylarynyń aldynda sóz alǵan Aqmola oblysynyń ákimi Ermek Marjyqpaev mádenı jobanyń úlken bir bóligi retinde halyqaralyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııa ótkizilýi óńirimiz úshin úlken abyroı jáne jaýapkershilik ekendigine toqtaldy.
– Halqymyzdyń tarıhy óz bastaýyn Qazaqstan aýmaǵyn mekendegen sonaý paleolıt dáýirindegi qaýymdastyqtardan alady. Biz – Atbasar neolıt mádenıetiniń, jylqyny alǵash qolǵa úıretken botaılyqtar men Andronov mádenıetiniń tikeleı urpaqtarymyz, – dedi Ermek Boranbaıuly. – Uly qytaı qorǵanynan bastap, Reın ózenine deıin birneshe memleket qurǵan túrkitektes ǵun taıpalary barshaǵa tanys. Uly dala tarıhynda jerimizge Túrkistan atyn bergen Uly túrki qaǵanatynyń orny erekshe. Hazarlar men túrgeshterdiń, qarluqtar men qarahandardyń, oǵyzdar men qypshaqtardyń murasy týǵan tarıhymyzda óshpes iz qaldyrdy. Byltyr ǵana biz Ortalyq Azııada túrki etnostary qurǵan Altyn Ordanyń 750 jyldyǵyn atap óttik. Qazaq dalasyn qorǵaǵan ataqty Bógenbaı, Oljabaı batyrlar, Úmbeteı jyraý, Saqqulaq bıdiń keseneleri saqtalyp qaldy.
– Búgingi alqaly jıynnyń suńqar Sáken jyrǵa qosqan sulý da qasıetti ólke ári Abylaı men Kenesarydaı handardyń aq ordasy qanat jaıǵan Kókshe tórinde ótýiniń sımvolıkalyq mańyzy zor. Elbasy Ulytaýdaǵy ulaǵatty suhbatynda qazaq halqynyń tarıhı tamyrlaryn sonaý saq, ǵun, kóktúrik jáne Altyn Orda dáýirimen sabaqtastyryp, Qazaq handyǵynyń dástúrli arnalaryn aıshyqtap bergen edi. Rasynda, Qazaq handyǵynyń bastaýynda Altyn Orda – Ulyq ulys turǵanymen, onyń túpki tamyry, altyn dińgegi Túrki qaǵanatyna tireletini aqıqat. Búgingi baýyrlas halyqtardyń barlyǵy da óz ataýlaryn túrikter dep sol qarashańyraq qaǵandyqtan mıras etip alýy kezdeısoq emes, – dep atap ótti tarıh ǵylymdarynyń doktory, akademık Darhan Qydyráli.
2018 jyldan bastap, ólketanýshy Murat qajy Ydyrysulynyń bastamasymen «Abylaı hannyń qara joly» ekspedısııasy uıymdastyrylyp keledi. Birinshi ekspedısııa Býrabaı – Túrkistan baǵyty boıynsha Abylaı hannyń tulǵasymen baılanysty tarıhı jerlerdi zerttedi. Ekinshi sapar Kókshe jerinen uly oıshyl ál-Farabıdiń týǵan mekeni – Otyrar qalasyna deıin ejelgi kerýen jolymen ótti. Bıylǵy ekspedısııa Shyǵys Qazaqstanǵa Abaı atamyzdyń týǵan jeri men Qazaq handyǵynyń el qorǵaǵan uly shaıqastary ótken tarıhı oryndardy súzbek. О́z baıandamasynda osy jaılardy keńinen atap ótken óńir basshysy osynaý konferensııa ǵalamdyq tarıhtaǵy Uly dalanyń ornyna jańasha kózqaraspen qaraýǵa múmkindik beretinine senim bildirdi.
Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq mýzeıiniń dırektory Arystanbek Muhamedıuly egemendik jyldary elimizdiń ulttyq tarıhty, mádenı murany zerdeleýdegi jetistigi jaıly tolymdy baıandama jasasa, Kembrıdj ýnıversıtetiniń ǵalymy Rebekka Roberts, «BıBıSı» telearnasynyń TMD men Ortalyq Azııa elderi kommersııalyq ókildikteriniń basshysy Sergeı Stanovkın, Kembrıdj ýnıversıtetiniń arheologi, jazýshy-aýdarmashy Djoanna Dobson da óz oılaryn onlaın rejimde ortaǵa saldy. Osylaısha, otandyq jáne shetel ǵalymdarynyń basyn qosqan bul konferensııa tamyry tereń tarıhymyzdy odan ári baıyptap tanymdaýǵa jol ashatyny, jıynda aıtylǵan parasatty paıymdar men qundy pikirler qazaqstandyq ǵylymnyń damýyna úles qosary anyq.
Kókshetaý
