Kollektordyń qyzmeti qorqytý emes

Qazaqstandyqtar bankke

7,1 trln teńge qaryz

Bereshekti óndirip alýshy uıymǵa óńkeı «ur da jyqtar» jınalǵan ba dersiń: boryshkerdiń múlkin zorlap tartyp alypty; jaǵasyna jarmasypty, kartany buǵattaımyn dep qorqytypty; soqqyǵa jyǵypty degendi kóp estısiń.

Elimizde kollektorlardyń uzyn-sany 200-den asady. Alaı­da biz habarlasqan agent­tik ókilderiniń birazy qazir ol meke­mede qyzmet etpeıtinin aıtsa, birshamasy endi ǵana tir­kelgenderin alǵa tartty. Al bu­rynnan jumys istep kele jat­qan tisqaqqan agenttikter («Nasıonalnoe kollektorskoe agentstvo» JShS) saýalda­ry­myzǵa jaýap berýden bas tartty.

Resmı derek bylaı deıdi: dál qazir el turǵyndary ekinshi deńgeıli bankterge 7,1 trln teńge qaryz. Deni – tutynýshylyq nesıe. Shamamen 600 mlrd teńgesi – ıpotekalyq zaımdar. Bıyl 1 mamyrdaǵy jaǵdaı boıynsha tólenbegenine jyldan asqan qaryz kólemi 1 trln teńgeden asyp ketken. Árıne, mundaıda birinshi bolyp kollektorlardyń bilegi túriledi. Shyndyǵynda biz solaı túsinip úırengenbiz. Qazaqstan ulttyq kollektorlar palatasynyń tóraǵasy Nurbol Japarovtyń aıtýynsha, kredıtor men kollektorlyq agenttik arasyndaǵy quqyqtyq qatynas kelisimshart jasalǵan soń baryp júzege asady. Oǵan deıin agenttik ókili saýsaǵyn da qımyldatýǵa tıis emes.

– Is sotqa deıin barmas buryn boryshker kredıtormen kelisim júrgizýi kerek. О́ıtkeni kredıtor qajetti sharalardy qoldanýǵa qaýqarly. Oǵan máselen, tólem kestesin retteý, medıasııa, tólem­derdi keıinge qaldyrý jatady. Eń aldymen keshiktirilgen tólem kúnderi eseptelýi kerek. Bank qaryz alýshynyń banktik qaryz shartyna sáıkes 90 kúnnen keıin, al jeke tulǵanyń ıpotekalyq nesıesi boıynsha 180 kúnnen keıin ǵana talap etý sharalaryn júrgizýge quqyly, – deıdi N.Japarov.

Kollektorlar boryshkerdiń jeke ómirine qol suǵyp, jeke derekterin jarııalamaýy tıis. Boryshkerdi qorqytyp-úrkitý – olardyń jumysy emes. Biraq agenttik qyzmetkerleriniń qu­qaıyn kórgenderdiń áńgimesin tyńdasaq, nebir sumdyqtyń bo­lyp jatqanyn ańǵaramyz. Bo­rysh­kerdiń týystaryna, jumys berýshisine habarlasyp qorqytý, shotyńdy buǵattap tastaımyz dep záresin ushyrý – eki kúnniń birinde estıtin qalypty jaǵdaıǵa aınalyp ketti. Naqty mysaldyń biri – Shymkent turǵyny Meırambaı Arysovtyń basynan ótip jatyr.

«Týystaryńmen qosa sottaımyz»

Shymkent turǵyny 2012 jyly Kaspi bank-ten nesıe alyp, alaıda qarjylyq jaǵdaıynyń nasharlaýyna baılanysty ony tóleı almaı qalǵan. Mamyrdyń sońynda telefon soǵyp, ózin tergeýshi Ǵanı dep tanystyrǵan azamat «Sizge qatysty qylmystyq is qozǵap jatyrmyn! Kredıtti tóleýge bir kún ýaqyt beremin, eger tólemeseńiz sottatyp jiberemin» depti. Dál bulaı doq kórsetýdi birneshe kún qaıtalaǵan. Maýsymnyń basynda ózin «tergeýshi Samat Kenjegalıevıch bolamyn» dep tanystyrǵan azamat ta «tergeýshi Ǵanıdiń» sózin qaıtalaıdy. Araǵa táýlik salyp, boryshkerge elordadan Saryarqa aýdandyq polısııa departamentiniń tergeýshisi, polısııa maıory Álıhan Asanov habarlasady. Munyń quqaıy aldyńǵylardan da soraqy bolyp shyqqan. «О́zińizben qosa kelinińiz ben qaryndasyńyzdy da bas bostandyǵynan aıyramyz» depti. Bul derektiń barlyǵy Arysovtyń Bas prokýrorǵa jazǵan aryzynda kórsetilgen.

Jaqynda Prezıdent Qasym-­Jomart Toqaev bank­tik, mıkro­qarjylyq jáne kol­lek­torlyq qyzmetti retteý týraly zańǵa qol qoıǵany, onda kol­­lektorlyq agenttikterge qo­ıy­lar talaptardyń qatań­da­tyl­­­ǵany belgili. Zań boıynsha kollektorlyq agenttikter tómengi jarǵylyq kapıtal qalyptastyrýy tıis. Zań bekitken qatań talaptar mynadaı: kollektorlyq agenttikte tirkelmegen telefon nómirleri nemese basqa adamdardyń telefon nómirleri arqyly boryshkerge qońyraý shalýǵa bolmaı­dy; boryshkermen ózara is-áreket jasaý prosesin beıne-
aýdıo taspaǵa jazýǵa mindetti. О́z kezeginde beıne-aýdıo taspaǵa jazýdy boryshkerdiń ózi de isteýge quqyly; kollektordyń úshin­shi tulǵalarmen, onyń ishinde bo­rysh­kerdiń jumys berýshisimen baı­lanysqa shyǵýyna tyıym salynady.

Biraq kollektorlardyń jańa zańǵa da pysqyra qoıar nıeti baı­qalmaıdy. Muny bizge naryqta jumys istegenine 13 jyldan asqan, osy ýaqyt ishinde 6 793 adamnyń taǵdyryna arasha túsken, 3,9 mlrd teńge qaryzdy joıǵan «MADIIаR» zań keńsesiniń dırektory Aıqoja Dáýletııarov aıtyp berdi. Onyń aıtýynsha, kollektorlar ózderin birese tergeýshi, birese prokýror dep tanystyrýǵa qumar.

– Sondaı kollektorlyq agent­tik basshylarynyń biri aldyma kelip, aryzymdy (boryshkerge qatysty) qaıtyp alýymdy surady. Men birden bas tarttym. Sosyn bastyǵynyń kózinshe qyzmetkerine habarlastym. «Siz kim bolasyz?» desem, «men joǵarǵy palatada tergeýshimin» deıdi. Qazaqstanda Joǵarǵy sot degen bar, joǵarǵy palata degen organ joq. Kimdi aldap tursyń dedim. Sonda da sizdiń ne sharýańyz bar dep maǵan jeńistik bermedi. «Mine, kórdińiz be qyzmetkerińizdiń qalaı sóılep turǵanyn?» dedim bastyǵyna. Kollektorlyq agenttikterdiń birazyna tán nárse – buryn qu­qyq qorǵaý salasynda jumys is­tegen, eptep polısııa, tergeýshi bolǵan, biraq jarytyp jumys isteı almaǵan adamdardy jumysqa qabyldaıdy. Olar keledi de organda isteı almaǵan áreketin munda istep, boryshkerge sottatamyn da sottatamyn dep digerleıdi. Qylmystyq is qozǵaý týraly ádemi sózderdi de sol jaqtan úırenip alǵan. Tipti tóbesine organnyń resmı blankasyn qoıyp alyp, qaǵaz da daıyndaıdy. Boryshkerdiń týǵan-týystarynyń telefondaryn burynnan ózderi biletin derekter bazasynan júkteıdi nemese tanys­tary arqyly taýyp alady, – deıdi A.Dáýletııarov.

Onyń aıtýynsha, kollektorlar árbir 3 nemese 6 aı saıyn uıaly baılanys operatorlarynan telefon nómirlerdi satyp alý arqyly ózi izdegen boryshkerdiń aı­nalasyndaǵy adamdarǵa erkin qońyraý shalady.

– Sot, prokýratýra, tergeý, keden jáne salyq organda­ry ǵa­na shotty buǵattaı alady. Kol­lek­torlar, advokattar, zańger­lerde mundaı ókilettilik joq. Boryshkerge «kóshede júrgen ýchastkovyı, jol polısııasy sizdiń shotty buǵattaı ala ma?» deseń, «joq» deıdi. «Onda nege kollektorǵa senesiz» desem, «ol meni qorqytty ǵoı» deıdi. Barypty da, qolhat jazypty. Onda «qaryzyńyz qutty bolsyn» deımin. Kórdińiz be, adamdardyń quqyqtyq, qarjylyq saýattylyǵynyń tómen bolýy da kollektorlardy esirtip tur. Kollektor habarlasqan kezde «seniń maǵan qońyraý shalýǵa quqyń joq, kelisimshartty bankpen jasadym» dep aıtý kerek. «Al eger siz bankten klıentterdi satyp alǵan bolsańyz, habarlama qaǵaz jiberýińiz kerek» deý kerek, – deıdi zańger.

Qazaqstannyń Ulttyq Kol­lektorlar palatasynyń respýb­lıkalyq jobasy – Stop-Collector keńesiniń jazýynsha, kollektormen sóılesýden qashýdyń esh máni joq, kerisinshe óz jaǵdaıyńyzdy nasharlata túsesiz.

«Qońyraý shalýshynyń tolyq aty-jónin, laýazymyn jáne ol ókildik etip otyrǵan agenttiktiń ataýyn bilip, jazyp alyńyz. Kredıt boıynsha aıyna shynymen de tóleı alatyn somańyzdy usynyńyz. Kredıtor sizdiń qa­ryzyńyzdy kollektorlardyń jumysyna bergen kezde nemese kollektorlyq agenttik sizdiń merzimi ótken bereshegińizdi satyp alyp, kredıtor bolǵan kezde ol boryshkerge telefon qońyraýlaryna, jeke kezdesýlerge, daýystyq, jazbasha jáne basqa da habarlamalar jiberýge quqyly. Kollektorlyq agenttiktiń boryshkermen telefon arqyly sóılesýi jumys kúnderi saǵat 8.00-den 21.00-ge deıingi kezeńde úsh retten aspaýy tıis» delinedi Stop-Collector habarlamasynda.

Kollektorlar taǵy ne isteı almaıdy? Boryshkerge qońyraý shalǵan kezde mekeme mekenjaıy men eseptik tirkeý nómirin habarlap baryp, negizgi sharýaǵa kóshýi tıis. Olar boryshkermen jumys kúnderi tańǵy saǵat 8-den keshki 21.00-ge deıin ǵana telefonmen sóılesýge quqyly. Osy ýaqyttan tys mazalaýǵa tıis emes.

Zańgerlerdiń aıtýynsha, bo­rysh­kerler kóbine «Alıans bank­ten» 2005-2013 jyldary alynyp, tólenbeı qalǵan kepilsiz kredıtteriniń daý-damaıy boıynsha júginedi eken. Bank 2011-2014 jáne 2015-2018 jyldary kol­lektorlyq agenttikterge 3 jyldyń ishinde kepilsiz kredıtterdi ón­dirý týraly bankpen jasalǵan kelisimshart boıynsha talap etý quqyǵyn tolyǵymen satyp jibergen. Iаǵnı máseleli kredıtter bank balansynan shyǵarylǵan.

Kollektorlar azamattardyń quqyqtyq, qarjylyq saýatty­lyǵynyń tómendigin paıdalaný arqyly zańsyz áreketterge baryp otyr dep baılam jasaýǵa bola ma? Bul suraqqa zańgerler «ıá» dep jaýap beredi.

– Jalǵan sot oryndaýshy, sýdıa, halyqqa qyzmet kórsetý ortalyǵy jáne polısııa qyzmetkeri bolyp kepilsiz alǵan kredıti bo­ıynsha dúnıe-múlkin aýksıonǵa salatynyn, óz atynda úı bolsa da, ata-anasynyń úıin tartyp alatynyn, týystaryn jumystan shyǵaryp jiberetinin, ákimshilik aıyppul salatynyn, qaryzy úshin túrmege otyrǵyzatynyn aıtady, «alaıaqsyń» dep ar-namysyna tıetin sózder aıtyp habarlasady jáne ýatsap-nómirine hattar joldaıdy. Úsh jyldyq talap qoıý merzimi ótip ketken qaryzdardy túrli aıla-amalmen arbap nemese qorqytyp, quqyqtyq saýatsyzdyǵyn paıdalaný arqyly tóletip, qaǵazdaryna qol qoıdyryp, qaryzdy mo­ıyndatýda. Moıyndatyp alǵan soń, úsh jyldyq talap qoıýdyń merzimi jańarady. Osy jaǵdaıda kollektorlyq agenttikter dereý sotqa ońaılatylǵan tártippen (boryshkerdiń qatysýynsyz qysqa merzimde) talap-aryz joldaıdy. Álbette, mundaı azamattyq ister talapkerdiń paıdasyna óndiriledi, – deıdi «MADIIаR» zań keńsesiniń mamany.

Elektrondy úkimet por­ta­lyndaǵy derekke qarasaq, dál qazir elimizde tirkelgen kol­lektorlyq agenttikter sany 200-den asady. Endi 2022 jyldan bastap olardyń mınımaldy jarǵylyq kapıtaly 10 mln teńge­den kem bolmaýy tıis. Bul beker qoıylǵan qun emes. Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi ókiliniń aıtýynsha, mınımaldy somany belgileý úshin naryqqa taldaý jasalǵan.

– Bul kompanııalar kol­lektorlyq qyzmet týraly zańnama talaptaryn jıi buzady. 2021 jyldyń basynda jarǵylyq kapı­taly 500 myń teńgeden as­paıtyn 175 kollektorlyq agenttik 492 myń boryshkerdiń qaryz­darymen jumys istegen. Bul kom­panııalardyń jıyntyq jar­­ǵylyq kapıtaly 15,5 mln teń­geni quraıdy, al qoldanystaǵy qaryz kólemi 260 mlrd teńge, ıaǵnı jıyntyq jarǵylyq kapıtaldan 17 myń ese kóp, – deıdi ádisnama jáne prýdensııalyq retteý departamentiniń dırektory Dáýren Sálimbaev.

Onyń aıtýynsha, shaǵyn kollektorlyq agenttikterde ón­dirip alýǵa beriletin qaryzdyń edáýir ulǵaıýy mınımaldy jar­ǵylyq kapıtaldyń bolmaýymen jáne óndirip alýǵa berilgen nesıeler kóleminde shekteýlerdiń bolmaýymen baılanysty. Al jarǵylyq kapıtaldyń 10 mln teńge bolýy olardyń zań talaptaryn saqtaı otyra jumys isteýine múmkindik beredi.

Zań «osyndaı zań bar» dep aıtý úshin jazyldy ma, álde kollektorlardyń aspandap ketken ambısııasyn basyp, boryshkerler quqyǵyn qorǵaý úshin jazyldy ma, oǵan ýaqyt tóreshi.