Keshe sony qarap otyrsam, talantty aqyn Baqytjan Aldııar úıine dos-jarandaryn shaqyryp, solardyń aldynda qońyr dombyrasyn kúmbirletip otyr. Taǵy da anaý-mynaý emes, tyńdaǵanda alpys eki tamyryńdy shymyrlatyp, tula boıyńnan myń qumyrsqa júgirip ótkendeı búkil deneńdi dúr silkindiretin, júrekke shapqan ystyq qan birde jylyp, birde sýyp, tyńdarmandy tuńǵıyq tereńge tartatyn, nazy, muńy, zary aralas armanshyl yzyńdar kóńildi áldıleıtin, ókinishi men ah urǵyzar saǵynyshy mol-«Saltanat» kúıin shertip otyr. Iá, kádýilgi dáýlesker kúıshi Tólegen Mombekovtiń shymyr shyǵarmalarynyń biri – «Saltanat» kúıi. Moıyndańyz, moıyndamańyz, Tólegen atamyzdyń osy kúıin shertip, shymshyp, saǵalyq perdelerdi qýalaı otyryp shanaqtan erke dybystardy buǵalyqqa qaraı órlete, órshelene tartatyn kúıshiler elimizde saýsaqpen sanarlyqtaı ǵana. Al Baqytjan baýyrymyz kúıdi tókpeı-shashpaı túp naqyshynda, eshbir boıaýyn buzbaı, tyraýlatyp, talyqsytyp býsandyryp jetkizýi tánti etti. Tólegen kúıshimen qaıta qaýyshqandaı boldym. Talanttyń aty talant eken ǵoı dep súısindim. О́leńnen ólmes órim órip júrgen órenniń túısik-talǵamynyń tereńdigine tamsandym.
Osy rette, «Saltanat» kúıiniń úlken sahnaǵa qalaı shyqqany jónindegi bir áńgime esime tústi. Osydan otyz jyldaı buryn shamasynda Sozaq aýdany Syzǵan aýylyndaǵy Tólegen Mombekovti izdep tanymal tarlan kúıshi Seken Turysbekov, sýretshi-dızaıner Amanjol Naımanbaev, abaıtanýshy Jabal Shoıynbetov úsheýi jolǵa shyǵady. Bular kelgen kezde uly kúıshi bákideı búktetilip teris qarap jatyr eken. Terezege telmirip, qalyń oıdyń qursaýyna túsip ketken kúıshiniń qandaı qaıyqta ketip bara jatqanyn kim bilsin, qonaqtarǵa myna jatys unaı qoımaıdy. Biraq úıge adamdar kelgenin aıaq tysyrynan bilgen kúıshi ornynan atyp turady. Kelgenderge jaǵalaı qarap:
– Iаpyraı, óz kózime ózim sene alar emespin. Qaıdan ǵana kelip qaldyńdar? Tórletińder! – dep ulyq basyn kishireıtip, kelgenderdiń aldynda quraq ushqanda, meımandar azdap qysylǵandaı kúı keshedi.
«Qonaq kelse, qut keler» deıtin qazaq emes pe, Tókeń balalarynyń birin dúkenge, ekinshisin mal soıýǵa jumsap, ábigerge túsedi de qalady. Úıde boıjetken qyz bar eken. Úı ıesi soǵan qarap:
– Saltanat, búgin mektebińe bara almassyń. Dastarqan qamyna kiris, – deıdi.
Qonaqtar Saltanat aty atalǵanda boıjetkenge jalt qarasady. Qazaq tili men ádebıeti páninen sabaq beretin jas muǵalıma Saltanat qysylǵandaı syńaı baıqatyp, sary samaýryndy kóterip bólmeden shyǵyp bara jatady.
Meımandarǵa quraq kórpe jaıyp, jaıǵastyrǵan soń tamaq kelgenshe Tókeń birer kúı shertip, sońynan aýyldyń alty aýyzyna salyp, jyr, termeler, tolǵaýlar aıta bastaıdy. Seken Turysbekov ataqty kúıshiniń jańa qyryna súısinis bildiredi. Kezinde mádenıet bóliminde avtoklýb meńgerýshisi bolyp qyzmet istegen Tókeń ekinshi tyń erleriniń suraýymen jyr, terme, tolǵaýlar da oryndap júrip, osy qyrynan da tanylǵan ǵoı. Osyny aıtyp, qonaqtaryn dý kúldirgen Tókeń qaıtadan dombyrasyn qolǵa alady.
Saltanat bolsa da qazan-oshaq basynda júr. Osyny paıdalanyp Seken:
– Tólegen aǵa, «Saltanat» kúıiniń shyǵý tarıhyn óz aýzyńyzdan estigimiz keledi, – deıdi.
Kúıshi kúrsinedi. Oılanyp uzaǵyraq otyrady. Sosyn basyn kóterip:
– Ol kezde Saltanat úsh-tórt jasta edi. Anasynyń ómirden ozǵanyna jarty aıdaı ǵana ýaqyt ótken. Men keshqurym mal jaıǵap júrgem. Bir kezde Saltanat botadaı bozdap, «qazir apama aıtamyn» dep kóz jasy kóldeı bolyp úıge qaraı qustaı ushyp kele jatqanyn kórip, júregim atsha týlady. Bala júregine aýyr bolsa da shyndyqty endigi jerde búgip qalýǵa bolmaıdy dep sheshtim. «Qyzym, sen endi úlkensiń. Shesheńnen aıyrylyp qaldyq. Seniń kóz jasyńdy kórý maǵan óte aýyr. Osyny túsinemisiń?» dedim. Quıtaqandaı qyz muny qaıdan túsinsin? Muńaıyp otyryp qaldy. Bir kúni ony joǵaltyp aldym. Izdemegen jerim joq. Qaıtyp kelsem, úıdiń artynda egilip jylap otyr eken. Sheshesin saǵynyp jylap otyrǵanyn bilem ǵoı, ishime ot túskendeı boldy. Saltanat maǵan kóz jasyn kórsetpeý úshin teris aınaldy. Júregim taǵy da aýnap tústi. «Shesheniń ornyn kim basa alady?» dep oıladym. Kóńilimdi tolqytqan osy sát kúı bolyp tógildi. Saýsaqtarym saǵanany jaǵalap bara jatty. Saltanatty da, meni de tolqytqan kúı osylaı tógildi, – dedi.
Qonaqtar: «Osy kúıińizdi oryndasańyz eken», dep ótindi. Salaly da sezimtal saýsaqtar dombyra saǵasynda jorǵalap bara jatty. Ishki álemdi astan-kesteń etken qońyr ún nala da, naz da, ókinish te, ýanysh ta sebezgileıdi. Tólegen dombyrasyn bappen shertip, ásem áldıge kóshti. Áldıiniń aıaǵy qarshadaı qyzdyń saǵynyshyna ulasyp, ózekke dert tústi. Kúıshi endi dińke qurtatyn muńly yrǵaqty uzaq tolǵady. Syrtta arýana bozdady. Qonaqtar syrtqa eleńdesti. Kúı ish ýyljytyp baryp aıaqtalǵanda tyńdarmandar «Ýf!» desti.
– Seken, sen Almatyda júrsiń ǵoı. Kúıimdi ala ketip, úlken sahnaǵa shyǵarsań, qarsy emespin. Seniń tynysyn keń ǵoı, bálkim, óz janyńnan jetispeı jatqan býnaq qosarsyń, – dedi Tókeń kúıdi shertip bolǵan soń.
– Senseńiz, – dedi Seken.
Sol joly Seken aǵasynyń úıine dombyrasyn tastap ketti. Tastatqyzǵan Tólegen. «Seksen jyldyǵymda meni, bolmasa dombyrańdy izdep bir kelersiń», degen. Sekenniń júregi shym etti.
Taraz qalasyndaǵy «Fosfor» mádenıet saraıynda Seken Turysbekov bastaǵan top úlken konsert berip jatty. Osy kezde Qarataýdyń alyby, dáýlesker kúıshi Tólegen Mombekovtiń ómirden ótkeni týraly sýyt habar jetti. Seken tyńdarmandarǵa Tólegen, kúı taǵdyry týraly aıta otyryp, «Saltanat» kúıin úlken sahnada tuńǵysh ret oryndady. Tyńdarmandar da, kúıshi de kóz jastaryna erik berdi.
«Saltanatty» tyńdaǵandar syrtqa shyǵara almaı júrgen jan tebirenisteriniń qupııasyn tapqandaı eltıdi. Kúı sóıleıdi. Seniń aıta almaı júrgenińdi júregińe quıyp, sýsyn qandyryp, kóńilge túrli oı salady.
Dana Abaı aıtpaqshy, aqyn da – jumbaq jaratylys ıesi. Bálkim, Baqytjan boıyn shabyt kernegende sıqyr sazdan syr ańdaıtyn shyǵar.
Men áıteýir, Baqytjannyń kúı shertisinen sumdyq syr ańǵardym. Talanttardy kózge kórinbeıtin bir jiptiń jalǵap turatynyna sendim.
Iá, talanttar tylsymda toǵysady...
Sabyrbek OLJABAI
