Elimizdiń Mádenıet jáne sport mınıstrligi osy jyldy «Balalar ádebıeti jyly» dep jarııalaǵany barshaǵa málim. Osy jyldyń aıasynda balalar ádebıetine qatysty biraz másele kóterilip, ártúrli deńgeıde konferensııalar ótkizilip, tıisti oryndar birshama isti qolǵa alýǵa talaptanyp jatqan syńaıly. Bul árıne qýanyshty jaǵdaı. Biraq bir jyldyń ishinde balalar ádebıetiniń máselelerin sheship tastaý múmkin emes ekeni beseneden belgili. Sondyqtan «Balalar ádebıeti jylyn» bir jyldyń ǵana qaýyzyna syıdyryp qoımaı, ony úlken joba retinde qarastyryp, kem degende bes jylǵa sozý kerek. Sonda ǵana balalar ádebıetine qatysty máselelerdi retke keltirip, baspa, baspahana, balalar kitaptaryn nasıhattaý men taratý, balalarǵa arnalǵan shyǵarmalarǵa báıgeler uıymdastyrý, balalar aqyn-jazýshylarynyń qalamaqysyn kóterý, balalarǵa arnalyp shyǵatyn kitaptardy jyl saıyn saraptan ótkizip otyrý, memlekettik marapattar berý isin jáne basqa da jaıttardy jolǵa qoıýǵa bolar edi dep oılaımyz.
Sondaı-aq elimizdegi balalar ádebıetiniń qalyptasýyna, damýyna úlken úles qosqan, búginde aramyzda joq balalar aqyn, jazýshylaryn umytpaı, olardyń esimderin este qaldyrý sharalaryn da biz ataýly jyldarǵa qaramaı-aq, árdaıym iske asyryp otyrǵanymyz abzal. «Balalar ádebıetiniń atasy» atanǵan Ybyraı Altynsarın babamyzdan beri qaraı sanasaq, ondaı ardaqty jandardyń bizde az emes ekenine kóz jetkizemiz. Biz búgin sonyń biri ári biregeıi, búkil ómiri men shyǵarmashylyǵyn balalar ádebıeti men balalar baspasózine arnaǵan bir aıaýly jan týraly sóz qozǵamaqshymyz.
Balalarǵa arnap «О́leńder» (1968), «Dúrbi» (1970), «Qasıetti taqııa» (1972), «Sálem saǵan, mektebim» (1975), «Baqyt degen ne?» (1980), «Men mektepke baramyn» (1982), «Alǵashqy baspaldaq» (1984), «Áıt, shý, tulparym» (1986) sekildi kóptegen kitap jazǵan belgili aqyn Sultan Qalıev óziniń sanaly ǵumyryn bóbekter men búldirshinderdiń, jasóspirim jetkinshekterdiń arasynda ótkizip, olardyń ómirin óleńmen órnektedi. О́z shyǵarmalarynda balalardyń beıqam tirshiligin beıneledi, tálim-tárbıelik mańyzy zor taqpaqtar men san alýan sanamaqtar, jumbaqtar men jańyltpashtar jazdy. Kishkentaı oqyrmandaryn ushqyr qııaldyń jetegine ertip, ertegiler eline saıahat jasatty.
Eńbek jolyn 1957 jyly Jambyl qalasyndaǵy Abaı atyndaǵy pedagogtik ýchılıshege túsip, ony 1961 jyly támamdaǵan soń, Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń fılologııa fakýltetinde syrttaı oqı júrip, segizjyldyq aýyl mektebine muǵalim bolýdan bastaǵan bolashaq qalamger mamandyq tańdaýda da on oılanyp, júz tolǵanǵan syńaıly. Bul onyń V.G.Belınskıı aıtqandaı, «balalar jazýshysy bolyp týǵandyǵyn» da dáleldeı túsedi eken.
Aqyn aǵamyzdyń shyǵarmashylyq eńbekteri san qyrly. Ol poezııa, proza salasynda qalam terbedi. Aýdarmashylyq ónermen aınalysty. Biz bul shaǵyn maqalamyzda onyń shyǵarmashylyq kelbetin ashýdy maqsat etip otyrǵanymyz joq.
Balalar poezııasyna qoıylar úlken talaptardyń biri – uǵynyqtylyq, túsiniktilik. Iаǵnı balalar aqyny búldirshinderdiń oılaý dárejesine laıyq qarapaıym tildi jetik meńgerýge tıis. Sondyqtan balalar aqyny qolyna qalam ustaǵanda ózin oqýshylar aldynda turǵan ustazdaı sezinip, aýyr mindetti moınyna alady...
Sultekeń qazaq balalary, tipti haıýanattar parkinen de tiri kúıinde kórmegen pıngvındi:
«Qatýlansa qys kúni,
Qaraýyldap sýatty,
Frak kıip ústine,
Án sap turǵan sııaqty», –
dep, kóz aldymyzǵa jandy qalpynda ákele alady. Bul – aqynnyń ári qarapaıym, ári beıneli oılaı alatyndyǵynyń jarqyn kýási ispettes mysal. Árıne, aqynnyń mundaı sátti shyǵarmalaryn jipke tizgendeı tizbektep shyǵýǵa da bolar edi.
Sultekeń óleńderiniń deni, óleńmen jazylǵan ertegileriniń bári derlik sıýjetke qurylǵan. Ádemi oqıǵa aıaqastynan shıyrshyq atyp, tapqyr sheshimin taýyp jatady, «Aqqala» atty óleńinde ol muz aıdynda aqqala soǵyp, oıyn qyzyǵyna kirisken balalardyń psıhologııalyq kóńil kúıin shaǵyn sıýjet arqyly sátti beredi. О́leńdegi balalar qolymen turǵyzylǵan aqqala beınebir tirilip ketkendeı áser etedi:
«Kóne shelek – basynda
Sypyrǵyshy qolynda,
Muz aıdyndy arshýǵa
Kelgendeı-aq ol munda».
Biraq qabaǵyn túıip alyp, jabyǵyp turǵan aqqala óziniń tunjyrańqy qalpymen balalardyń da kóńil kúıine áser etedi. Muńaıyp turǵan aqqalanyń júzine jıi kózi túse bergen lırıkalyq keıipkerdiń de oıyny múldem qyzbaı-aq qoıady. Júzin muń shalǵan áldekimniń bir búıirden qadala qarap turǵany shynynda da munshalyq aýyr bolatyndyǵyn kim oılaǵan?!
Osy sátte lırıkalyq keıipkerdiń inisi (mundaı surqaı kórinis oǵan da unamaǵan bolsa kerek) aqqalaǵa aqyryn kúlimdep jaqyndaı túsedi. Aqyn onyń is-qımylyn bylaı sýretteıdi:
«Qarady da anyqtap:
– Sulýyn, – dep, óziniń! –
Qulaǵyna baǵyttap,
Syzyp qoıdy ezýin...»
Kenetten álginde ǵana tunjyrap turǵan aqqalanyń júzine nur júgirgendeı bolady. Onyń shat kúlip turǵanyn kórgen balalar da kóńil kúıi túzelip, bórikterin aspanǵa atysady. Oıyn da qyza túsedi...
Balalarǵa arnalǵan óleńderdiń kópshiligi eki-úsh shýmaqtan artyla bermeıtindigi belgili. Alaıda biz olardyń ózderine arnalǵan júz shýmaq oqıǵaly óleńdi de bir demmen oqyp shyǵatyndyǵyna kúmán keltirmeımiz. Bunyń da aqynnan sheberlikti, tilinen bal tamǵan sheshendikti, áńgimeshildikti talap etetindigi anyq. Aqyn Sultan Qalıevtiń qarymdy qalamy mundaı synnan da súrindirmeı alyp shyǵa alatyndyǵyna «Saýyq» atty uzaq óleńi dálel bola alady.
Bir qyzyǵy, aqynnyń bul «Saýyq» atty óleńindegi keıipkerleri onyń kelesi «Namys», «Rızamyn túıege», «Qara eshkiniń laǵy – qasqa laqtyń lańy», «Aldar men shaıtan», «Jalǵyz jumbaq», «Toǵaıda» tárizdi óleńderinde taǵy da boı kórsetip, basqa da oqıǵalardyń ishinde birge júredi. Bir óleńde baıandalǵan oqıǵalardyń kelesi bir óleńde jalǵasyn taýyp jatatyny da aqynnyń óz keıipkerlerinen qol úzip ketpeıtindigin, olardyń birte-birte ósý ústindegi is-áreketterin únemi qadaǵalap otyratyndyǵyn ańǵartady.
Aqyn óleńderindegi áńgimeshildik onyń kesteli sózben órnektelgen «Qoıan nege qorqaq?», «Ǵajaıyp tas», «Baq ataı týraly ańyz», «Ańǵaldardyń ajaly», «Baqyt degen ne?», syqyldy ertegilerinde erekshe kózge túsedi. Bul shyǵarmalardyń qaı-qaısysynda bolsa da Sultan Qalıev tek qyzyq qýyp, oqıǵa jelisiniń jeteginde kete bermeı, óz oıynyń kishkentaı oqyrmandaryna uǵynyqty da túsinikti bolýyn jadynan shyǵarmaıdy. Orystyń áıgili balalar aqyny S.Mıhalkov: «Vyskazav mne neskolko tochnyh, pronısatelnyh sýjdenıı, on obychno dobavlıal v konse: – I nıkogda ne zabyvaıte, golýbchık, chto po knıgam detskıh pısataleı rebenok ýchıtsıa ne tolko chıtat, no ı govorıt, no ı myslıt, chývstvovat...» dep eske alady ataqty Samýıl Iаkovlevıch Marshakty.
Osy jaıdy jadyna jaqsy tutqan Sultekeń – Sultan Qalıuly óz óleńderindegi áńgimeshildik arqyly jas oqyrmandardy ana tilinde erkin sóıleýge, oılaýǵa, sezinýge tárbıeledi. Ol S.Marshaktyń balalarǵa arnalǵan «Aqymaq tyshqan týraly ertegisin», S.Mıhalkovtyń «Stepa aǵaı» atty oqıǵaly óleńin, R.Ǵamzatovtyń «Meniń atam» atty shaǵyn dastanyn bekerden-beker qazaq tilinde sóıletken joq. Onyń bul tárjimalary da Sultekeń shyǵarmalarynyń tabıǵatymen tamyrlasyp jatyr dep túsinemiz.
Sultan aǵamyz Qazaq memlekettik ýnıversıtetin támamdaǵan soń, 1967–1973 jyldar ishinde Qazaq radıosynyń mýzyka, balalar redaksııasynyń redaktory, 1973 jyldan úzbeı 17 jyl boıy «Baldyrǵan» jýrnalynyń jaýapty hatshysy bolyp istedi. 1991 jyldan bastap 20 jyldan astam balalarǵa arnalǵan «Ulan» gazetiniń Bas redaktory qyzmetin abyroımen atqaryp, eńbek demalysyna shyqqan edi.
О́ziniń adal qyzmeti men kirshiksiz taza shyǵarmashylyǵyn tikeleı urpaq tárbıesimen ushtastyrǵan aqyn aǵamyz, ókinishke oraı, qazir aramyzda joq. О́mirden ótkenine bes jylǵa taıap qalǵan aıaýly aqynymyzdyń artynda qaı kezde bolsa da talaı urpaqtyń kádesine jaraıtyn, ulttyń rýhanı qazynasyna aınalar mol mura qaldy. О́zi ómirden ótkeli beri jarynyń qurastyrýymen, ul-qyzdarynyń demeýshiligimen birdi-ekili kitaptary ǵana jaryq kórdi. Bul árıne, aýyz toltyryp aıtýǵa turarlyq jaǵdaı emes. Aqyn aǵamyzǵa ózi shyqqan bıigine laıyq qurmet kórsetýge tıispiz. Halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń, «Eren eńbegi úshin» medali men «Qurmet» ordeniniń ıegeri, Bilim berý isiniń, Aqparat salasynyń úzdigi ataqtaryn alyp, Ybyraı Altynsarın medalimen marapattalǵan, kóp jyldar boıy Qazaqstan Jazýshylar odaǵy janyndaǵy Balalar ádebıeti seksııasyna jetekshilik etken, Mádenıet salasynyń qaıratkeri Sultan Qalıulynyń ardaqty esimin este qaldyrý sharalaryn qolǵa alatyn mezgil jetken sııaqty. Joǵaryda aıtqanymyzdaı, bıylǵy «Balalar ádebıeti jyly» aıasynda búkil kóńili men búkil ómirin urpaq tárbıesine arnaǵan asyl azamattyń esimi ózi týyp-ósken, ózi bilim alǵan Jambyl oblysy, Jambyl aýdanyndaǵy «Shaıdana» bastaýysh mektebine berilse, nur ústine nur bolar edi.
Elimizdiń bas gazeti arqyly aıtyp otyrǵan bul usynysymyzdy tıisti oryndar búkil qazaq aqyn-jazýshylary men jýrnalısteriniń, Sultekeńniń ár jerde qyzmet istep júrgen júzdegen shákirtiniń, aqynnyń shyǵarmalaryn oqyp júrgen myńdaǵan ustaz ben jas oqyrmannyń tilegi dep qabyldap, osy bir ıgi isti tezdetip júzege asyratynyna kámil sengimiz keledi.
Baıbota QOShYM-NOǴAI,
aqyn,
«Qurmet» ordeniniń ıegeri
