Sammıt qorytyndysy boıynsha atalǵan elderdiń Eýropalyq odaqqa ený múmkindigin talqylaý jónindegi deklarasııaǵa qol qoıyldy. Kóptegen sarapshy bul qujat Shyǵys seriktestigine múshe memleketterdiń túbegeıli erkindik alýyna jol ashatynyn aıtady.
Shyǵys seriktestigi dep atalatyn alań 2008 jyly iske qosylǵan bolatyn. Oǵan EO-ǵa múshe memleketter men Keńes Odaǵynyń quramynda bolǵan alty memleket – Ýkraına, Belarýs, Ázerbaıjan, Grýzııa, Moldova, Armenııa endi. Degenmen, bıyldan bastap Belarýs Shyǵys seriktestigi quramynan shyǵyp qaldy.
Basty maqsat – atalǵan elder men qart qurlyq arasyndaǵy saýda-ekonomıkalyq, ekijaqty qarym-qatynasty nyǵaıtý. Sondaı-aq elder arasynda vızasyz erkin qatynas ornatýǵa da mańyz berilgen. Qazirgi tańda Grýzııa, Moldova jáne Ýkraına Eýropalyq odaq quramyna syrtqy saıasat máselesi boıynsha qosylýǵa ynta bildirip otyr. Budan bólek osy memleketterdiń azamattary qart qurlyqqa vıza almastan-aq erkin bara alady.
Bıyl mamyrda atalǵan elderdiń syrtqy ister mınıstrleri tyǵyz yntymaqtastyq jónindegi úshjaqty kelisim jasasty. Osylaısha, keleshekte Eýropadaǵy ortaq sıfrly naryqqa, kedendik jáne energetıkalyq odaqqa, Shengen aımaǵyna enýge, eýropalyq ortaq naryqqa qosylýǵa nıetti.
Sóz bolyp otyrǵan memleketter Eýropalyq odaqqa qosylýǵa yntaly ekenin burynnan aıtyp keledi. Máselen, Ýkraınadaǵy 2014 jylǵy «Eýromaıdan oqıǵasy» osy EO-men kelisimniń buzylýyna baılanysty edi. Osydan eki jyl buryn Ýkraınanyń sol kezdegi prezıdenti Petr Poroshenko 2024 jyly Eýropalyq odaq quramyna qosylýǵa ótinish beretinin málimdegen edi.
Bıyl Grýzııanyń premer-mınıstri Georgıı Gaharııa qart qurlyqtyń ıgilikterin kórýge umtylyp otyrǵanyn habarlady. «Biz AQSh, EO jáne NATO-men yntymaqtastyqty jalǵastyra otyryp, aýmaqtyq tutastyǵymyzdy basqynshylardan qorǵap, beıbit jolmen qalpyna keltirýge tyrysamyz. Grýzııa 2024 jyly Eýropalyq odaqtyń tolyq músheligine ótinish berýge daıyndalyp jatyr», dep jazdy Georgıı Gaharııa Twitter-degi paraqshasynda.
Grýzııa premer-mınıstri bul málimdemesin el prezıdenti Salome Zýrabıshvılıdiń Brıýsselge sapary barysynda bólisti. Iаǵnı resmı Tbılısı qart qurlyqqa qosylýǵa shyn peıil tanytyp otyrǵany anyq.
Áńgimemizge qaıta oralsaq. Batýmıde ótken sammıtte Eýropalyq Keńestiń prezıdenti Charlz Mıshel úshtikpen ótken jıyndy eýropalyq ıntegrasııanyń mańyzdy kezeńi dep málimdedi.
«Biz úshtiktiń «birlesken seriktester» men Brıýssel arasyndaǵy úılestirýdi damytý jónindegi bastamasyn quptaımyz. Bul qadam bolashaqta reformalardy júzege asyrýǵa, kún tártibindegi ozyq tájirıbelerdi bólisýge jol ashady», dedi Mıshel myrza.
Sondaı-aq Charlz Mıshel sammıtte sóılegen sózinde Grýzııa, Moldova jáne Ýkraına táýelsizdiginiń 30 jyldyǵyn atap ótip jatqanyna nazar aýdardy. Onyń aıtýynsha, úshtik bul kezeńde túrli qıyndyqtardy bastan ótkerdi.
Charlz Mıshel atalǵan elderdiń árqaısysy syrtqy kúshterdiń yqpalymen el aýmaǵynyń biraz bóliginen aıyrylyp qalǵanyn atap ótti. Máselen, Moldovanyń Prıdnestrove, Grýzııanyń Abhazııa men Ońtústik Osetııa, Ýkraınanyń Qyrym men Donbass óńirlerinde shıelenisti jaǵdaı áli ózgergen joq.
Sondaı-aq Eýropalyq Keńestiń prezıdenti Odaq pen úsh el arasyndaǵy seriktestiktiń oń nátıjesine toqtaldy. Onyń aıtýynsha, ekijaqty qatynas taýar aınalymyn ulǵaıtýǵa jol ashqan. Máselen, keıingi kezde saýda-ekonomıkalyq baılanys 45 paıyzǵa ósken.
Úsh memlekettiń azamattary Shengen aımaǵyna kiretin elderge erkin kire bastaǵaly jarty mıllıonǵa jýyq adam vızasyz rejimniń paıdasyn kórgen eken. Sonymen qatar 80 myńnan astam jas Erasmus baǵdarlamasy aıasynda qart qurlyqtan bilim alyp kelgen.
Jıyn barysynda Grýzııa prezıdenti Salome Zýrabıshvılı úsh elge ortaq máseleler kóp ekenin atap ótti. Bul – olardyń bir múdde aıasynda toptasýyna jol ashyp otyr.
«Bizde ortaq nárse kóp. О́tkenimiz ortaq, egemendigimiz ben aýmaqtyq tutastyǵymyzǵa tóngen qaýip ortaq, sonymen qatar qaýipsizdigimizge tóngen máseleler men turaqtylyǵymyzǵa syrtqy jáne ishki kúshterden tóngen qaýip te ortaq. Sóıte tura ótken shaqqa oralǵymyz kelmeıtini de bárimizge ortaq. Sondyqtan Eýropalyq keleshekke kúresýge ázirmiz ári qulshynyp turmyz», dedi Salome hanym.
Áıtse de, Eýropalyq odaqqa kez kelgen el emin-erkin kire almaıtynyn aıta ketken jón. Máselen, Túrkııa 1999 jyly EO-ǵa úmitker el retinde qabyldandy. Al uıymnyń tolyqqandy múshesi bolý jónindegi jumystar 2005 jyly bastaldy. Soǵan qaramastan, áli kúnge deıin Anadoly qart qurlyqtyń bas odaǵyna ene almaı keledi.
Budan bólek EO-ǵa úmitker 4 memleket bar. Soltústik Makedonııa – 2005 jyldan, Chernogorııa – 2010 jyldan, Serbııa – 2012 jyldan, Albanııa 2014 jyldan beri úmitker mártebesin ıelendi. Kosovo men Bosnııa múshelikke kandıdat atanýǵa laıyq elder qatarynda. Qysqasy, Eýropalyq odaqqa múshe bolýǵa ótinish berý ońaı bolǵanymen, oǵan qabyldaný qıyn.
Atalǵan elderdiń Eýropalyq odaqpen qarym-qatynas ornatýǵa umtylýy beker emes. Qazirgi tańda atalǵan uıym álemdegi eń úlken odaqtyń, odan qala berdi alpaýyt naryqtyń biri sanalady. Onyń ústine, EO-nyń shartaraptyń túkpir-túkpirine áseri erekshe. Máselen, «Brıýssel áseri» dep atalatyn jahandyq zańnamalarǵa yqpal etetin fenomen bar. Iаǵnı EO álemdegi eń úlken tutynýshy naryǵynyń biri bolǵandyqtan, kóptegen transulttyq korporasııa Odaq quramynda qyzmet etýi úshin onyń erejelerin qabyldaýǵa májbúr.
Eýropalyq odaq ekonomıkasynyń aýqymyn mynadan-aq ańǵarýǵa bolady. Qazirgi tańda qart qurlyq álemdegi ekinshi ekonomıka sanalady. Ishki jalpy ónim kórsetkishiniń kólemi byltyr 15 trıllıon dollardy qurady. Bul jalpy álem ekonomıkasynyń altydan birin quraıdy.
Sondaı-aq EO álemdegi eń iri eksporttaýshy retinde belgili. Máselen, 2019 jyly Odaqqa múshe memleketter quny 2,13 trıllıon eýrodan asatyn taýardy basqa elderge satqan. О́z kezeginde 1,93 trıllıon eýronyń ónimin ımporttaǵan. Bul – Eýropalyq odaqtan tys aımaqtarmen jasalǵan saýda-ekonomıkalyq baılanysy.
Aıtpaqshy, Eýropalyq odaqpen áriptestiktiń tıimdiligin bıyl Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev EAEO-ǵa múshe memleketterdiń basshylaryna joldaǵan úndeýinde atap ótken bolatyn. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq tóraǵalyǵyn qabyldaǵan Prezıdent osy uıymnyń aldaǵy 5 jyldaǵy basym baǵyttaryn aıqyndap bergen.
Qasym-Jomart Toqaev óz úndeýinde syrtqy naryqtarǵa shyǵýdy kezeń-kezeńimen keńeıtý, úshinshi eldermen jáne ıntegrasııalyq birlestiktermen saýda-ekonomıkalyq qarym-qatynastardy qarqyndy damytýdyń mańyzyna toqtalǵan. Mundaı nátıjege qol jetkizý úshin Memleket basshysy «EAEO – EO» formatynda dıalog qalyptastyrý jumysyn belsendilendirip, júıelendirýdiń mańyzyn atap ótken. «Eýropalyq komıssııamen jáne Eýroodaqtyń ózge de organdarymen yntymaqtastyq teńquqyly jáne pragmatıkalyq turǵyda bolýǵa tıis», dep atap kórsetken Qazaqstan Prezıdenti.
Jalpy, Eýropalyq odaqpen yntymaqtastyq Qazaqstan úshin tıimdi bolmaq. Máselen, EO memleketteri Qazaqstannyń munaı, gaz, tústi metaldar sektoryna qyzyǵýshylyq tanytady. Atom elektr stansalary óte kóp Fransııa sekildi memleketter Qazaqstannyń ýran ónimderine zárý. Eýropalyq transulttyq kompanııalardy Qazaqstandaǵy qolaıly ınvestısııalyq ahýal qyzyqtyrady.
Qazaqstan táýelsizdik alǵaly beri Eýropalyq odaqpen saýda-ekonomıkalyq baılanystaryn joǵary qarqynda damytýǵa qol jetkizdi. Búginde bul Odaq – elimizdiń basty saýda jáne ınvestısııalyq seriktesteriniń biri. Qazaqstannyń syrtqy saýda aınalymy men el ekonomıkasyna tartylǵan sheteldik ınvestısııalardyń jartysy EO úlesine tıesili.
Eýropalyq komıssııanyń málimetine qaraǵanda, 2019 jyly Qazaqstan men EO arasyndaǵy taýar aınalymy 24,3 mlrd eýrony quraǵan. Osylaısha, bizdiń el EO-nyń syrtqy saýda áriptesteri tiziminiń 31-satysyna jaıǵasty. Sonyń ishinde qart qurlyqqa 18,3 mıllıard eýro kólemindegi ónimdi eksporttasaq, ımporttyń quny 5,9 mıllıard eýrodan asty.
Táýelsizdik alǵaly beri «toǵyzynshy aýmaqqa» 330 mlrd dollar tikeleı sheteldik ınvestısııa tartylǵan. Sonyń 50 paıyzǵa jýyǵy qart qurlyqtyń enshisinde.
Qoryta aıtqanda, Eýropalyq odaqpen yntymaqtastyq jasasý, onyń quramyna ený kez kelgen memleketke jańa múmkindikter syılaıdy. Sondyqtan Ýkraına, Grýzııa sekildi Keńes Odaǵynyń quramynda bolǵan elder atalǵan uıymǵa úmitpen qaraıdy. Osy oraıda Qazaqstan EO-ǵa múshelikke enbese de, ekijaqty saýda-ekonomıkalyq baılanystardy nyǵaıtýǵa múmkindigi mol.
