Sporttyq shejireniń sarǵaıǵan betterin paraqtasaq, jekpe-jek túrleri boıynsha erler arasynda Olımpıadanyń tórt dúrkin chempıony atanǵan birde-bir darabozdyń joq ekenin ańǵarý qıyn emes. Tipten, osy belesti úsh retten baǵyndyrǵan sportshylardyń ózderi sanaýly ǵana. Máselen, grek-rım kúresin serik etken sańlaqtardyń úsheý ǵana sol deńgeıden kórindi. Olar – shvesııalyq Karl Vestergen, reseılik Aleksandr Karelın jáne kýbalyq Mıhaın Lopes.
Karl Vestergen 1920 jyly Antverpen, 1924 jyly Parıj jáne 1932 jyly Los-Andjelestegi dodalarda aldyna jan salmady. Ol ár Olımpııa oıyndarynda túrli salmaq dárejesinde (75 kılo, 82,5 kılo, +87 kılo) óner kórsetti. Alǵash ret bas júldeni Vestergen jalyndap turǵan 25 jasynda oljalasa, sońǵy ret 37 jasynda jeńimpaz atandy. 1928 jyly Skandınavııanyń sańlaǵy Amsterdamda da aıqasty. Jarystyń basty favorıti sanalǵan shved balýany tusaýkeser kezdesýinde fınlıandııalyq Onnı Pellınennen oıda-joqta utylyp qaldy. Sol kezdegi erejege saı onyń jeńis tuǵyryna kóterilýge áli de múmkindigi bar edi. Biraq joǵarydaǵy sátsizdikke kúıingeni sonshalyq, ol odan ári beldesýdi qup kórmedi. Karl kıim-keshegin jıdy da, Malmege bir-aq tartty.
Aleksandr Karelın 1988 jyly Seýlde alǵash ret top jardy. Koreıa túbeginde 21 jastaǵy KSRO alybynyń tegeýirinine eshkim toıtarys bere almady. Ol 1992 jyly Barselona jáne 1996 jyly Atalantada da qarsylas shaq keltirmedi. Osy básekeler barasynda jer jahannyń birde-bir alyby Aleksandrdyń «artqy belbeýinen» qutyla alǵan joq. Tórt dúrkin Olımpıada chempıony atanýdy kózdegen «Orys aıýy» 2000 jyly Sıdneıdegi oıyndarda da óner kórsetti. Bastapqy básekelerde bolgarııalyq Sergeı Mýreıko, majarstandyq Mıhaı Deak-Bardosh jáne ýkraınalyq Georgıı Saladzege san soqtyryp, jartylaı fınalda belarýssııalyq Dmıtrıı Debelkodan basym tústi. Fınalda Karelın amerıkalyq Rýlon Gardnermen aıqasty. Negizgi ýaqyt teń aıaqtaldy. Al beldesý barysynda reseılik alyptyń saýsaqtary ajyrap ketip, AQSh balýanynyń asyǵy alshysynan tústi. Sóıtip, jasyl qurlyqta 33 jastaǵy Aleksandr kúmis medaldi qanaǵat tutty.
Erkin kúresten úsh dúrkin Olımpıada chempıony atanǵan marqasqalardyń sany ekeý. Alǵashqysy – Aleksandr Medved. HH ǵasyrdyń alpysynshy jáne jetpisinshi jyldarynda KSRO namysyn qorǵaǵan belarýssııalyq balýan Tokıo, Mehıko jáne Mıýnhendegi oıyndarda aldyna jan salmady. Alǵashqy jarystyń sheshýshi básekesinde túrkııalyq Ahmet Aıkty jeńigen ol sońǵy ekeýinde bolgarııalyq Osman Dýralıevten basym tústi. Medved aýyr jáne asa aýyr salmaqtarda atoı saldy. Aleksandr óziniń sońǵy Olımpıadasyn 35 jasynda utty.
Ekinshi daraboz – reseılik Bývaısar Saıtıev. 1975 jyly Daǵystannyń Hasavıýrt qalasynda dúnıege kelgen cheshen jigiti tórt birdeı Olımpııa oıyndaryna qatysyp, úsheýinde dara shyqty. Tarqatyp aıtsaq, 1996 jyly Atlantada altyn tuǵyrǵa kóterilse, 2000 jyly Sıdneıde toǵyzynshy orynǵa taban tiredi. Biraq bul jaǵdaı Qap taýy qyranynyń saǵyn syndyra alǵan joq. Sıdneıdegi sátsizdizdiginen úlken sabaq alǵan ol 2004 jyly Afıny jáne 2008 jyly Beıjińdegi jarystarǵa keremet daıarlyqpen keldi. Nátıjesinde osy básekelerdiń ekeýinde de Bývaısardyń baq juldyzy jarqyraı jandy. 74 kılo salmaq dárejesinde beldesken cheshen ultynyń ór minezdi uly Ejelgi Ellada elindegi jarystyń fınalynda qazaqstandyq Gennadıı Lalıevti utqanyn kúres súıer qaýym umyta qoıǵan joq.
Ǵalamdyq dodada úsh ret top jarǵan balýandar arasynan Ivar Iýhansson syndy erek tulǵany erekshe atap ótýge bolady. Shvesııanyń Norrchepıng qalasynyń týmasy ótken ǵasyrdyń alǵashqy jartysynda talaı baıraqty básekede mol oljaǵa keneldi. Tarqatyp aıtsaq, alǵash ret ol 1928 jyly Amsterdamda baq synady. Biraq qadamy sátti bolmady. Esesine 1932 jyly Ivardyń asyǵy alshysynan tústi. Alǵashynda ol erkin kúres sheberleriniń saıysynda 79 kılo salmaq dárejesinde synǵa túsip, qarsy kelgenderin alyp ta, shalyp ta jyqty. Nátıjesinde altyn medaldi moıynda jarqyratty. Jarys aıaqtalǵannan soń ol marapattaý rásimine kelmedi. Sebebi, kelesi kúni ol grek-rım kúresinen ótetin jarysta beldesýdi qup kórdi. Bul básekede Iýhansson 72 kılo salmaqta kúsh synasty. Tańǵa deıin bes-alty kılo artyq salmaqtan arylǵan shvesııalyq sportshy kúrestiń bul túrinde de qarsylas shaq keltirmedi. Osylaısha, Skandınavııanyń saıypqyrany bir Olımpıadada eki altyn alyp, óz jankúıerlerin qýanysh pen shattyqqa bóledi. 1936 jyly Berlınde Ivar Iýhansson grek-rım kúresi sheberlerimen saıysqa túsip, bas júldeni qanjyǵasyna baılady.
Dzıýdoshylar arasynan joǵarydaǵydaı qurmetke bólengen jalǵyz ǵana balýan bar. Ol – Tadahıro Nomýra. 1974 jyly Japonııanyń Nara prefektýrasyna qarasty Korıo dep atalatyn shaǵyn ǵana qalashyqta jaryq dúnıe esigin ashqan bolashaq jarqyn juldyz 1996-2004 jyldar aralyǵynda alaýy tutanǵan Olımpııa oıyndary barysynda qarsy kelgenderdi qoǵadaı japyrdy. Atlantanyń fınalynda ıtalııalyq Djırolama Djovınassony aıaǵyn kókten keltirse, Sıdneıde koreıalyq Chon Bý Genniń silikpesin shyǵardy. Al Afınyda ol grýzııalyq Nestor Hergıanıdiń osal tusyn ońaı tapty.
Úsh dúrkin Olımpıada chempıony ataǵyn jeńip alǵan tuńǵysh boksshy Laslo Papp ekenin jankúıerler jaqsy biledi. Orta salmaqta judyryqtasqan ol 1948 jyly Londonda barlyq qarsylasyn bet qaratpaı utyp, altyn tuǵyrdan qol bulǵady. 1952 jyly Helsınkı jáne 1956 jyly Melbýrnde de Majarstannyń maqtanyshyna teń keler eshkim tabylmady.
Araǵa shırek ǵasyrǵa jýyq ýaqyt salyp Laslo Paptyń kórsetkishin Teofılo Stıvenson qaıtalady. Asa aýyr salmaqta aıqasqan Kýbanyń qara qabylany 1972 jyly Mıýnhende Olımpııa oıyndarynyń jeńimpazy atanyp qana qoımaı, eń úzdik boksshyǵa tıesili Vel Barker kýbogyn da oljalady. 1976 jyly Monreal jáne 1980 jyly Máskeýde de onyń mereıi ústem boldy. Dáp sol Stıvensonnyń tórt dúrkin Olımpıada chempıony atanýyna tamasha múmkindigi bolǵan-dy. 1984 jyly Los-Andjelestegi dúbirli doda qarsańynda ol tamasha babynda boldy. Bostandyq aralynyń ókili ózi qatysqan jarystardyń barlyǵyn tegisteı utty. Alaıda sosıalıstik baǵyttaǵy memleketterdiń aıtýly jarysqa boıkot jarııalaýyna baılanysty Teofılonyń AQSh-qa joly túspedi.
Tabany kúrekteı 15 jyl boıy 91 kılo salmaq dárejesiniń tizginin eshkimge ustatpaǵan Felıks Savon da dál sondaı jaǵdaıdy basynan keshti. Teofılo Stıvensonnyń izbasary sanalǵan kýbalyq boksshynyń álem chempıony degen ataǵy bola tura 1988 jyly Seýl Olımpıadasyna bara alǵan joq. Sebebi, sol baıaǵy boıkot. Esesine 1992 jyly Barselona, 1996 jyly Atlanta jáne 2000 jyly Sıdneıdegi saıystarda Savonnyń soıqan soqqylaryna eshkim shydas bere alǵan joq.
Jekpe-jek túrlerine aýyr atletıkany da qosýǵa bolady. Batpan temirmen betpe-bet shyǵatyn jigitter arasynda Olımpıadanyń úsh dúrkin chempıony ataný baqyty tórt sańlaqqa buıyrdy. Alǵash ret bul belesti Túrkııanyń tarlanbozy Naım Sýleımanoǵly baǵyndyrdy. Bastapqy kezeńderde ol Bolgarııanyń namysyn qorǵady. Keıinnen Anadoly eline attandy. Naım 1988-1996 jyldar aralyǵynda Seýl, Barselona jáne Atlantada atoı saldy.
Pırros Dımas pen Kahı Kahıashvılı 1992-2000 jyldar aralyǵynda tórtkúl dúnıeniń teńdessizderi ekenin túbegeıli moıyndatty. Jalpy bul qos sportshynyń taǵdyry bir-birine uqsas. Máselen, Dımas Albanııada týǵanymen ýaqyt oza tarıhı otany – ejelgi Ellada eline qonys aýdardy. Ol óziniń barlyq tabysyna Grekııanyń týy astynda óner kórsetken jyldary qol jetkizdi. Al Kahıashvılı Grýzııada dúnıege keldi. Ol alǵashqy altynyna TMD quramasy sapynda júrgen kezinde qol jetkizdi. Odan keıin Kahı da Grekııanyń azamattyǵyn alyp, halyqaralyq arenalardy atalmysh memlekettiń sporttyq dańqyn arttyrdy.
Olımp shyńyn úsh márte baǵyndyrǵan tórtinshi ziltemirshi Halıl Mýtlý. Ol da Naım Sýleımanoǵly sekildi Bolgarııanyń týmasy. Biraq erterekte ata-anasymen birge tarıhy otanyna oraldy. 1992 jyly Halıl Barselonada baq synady. Biraq besinshi orynda qalyp qoıdy. Bul sátsizdik 19 jastaǵy daryndy jigittiń jigerin jasyta alǵan joq. Jatpaı-turmaı daıarlanǵan Mýtlý odan keıin qatarynan úsh birdeı Olımpıadada aldyna jan salmaı, Túrkııanyń maqtan tutar azamatyna aınaldy.
Mine, jekpe-jek túrleri boıynsha úsh retten Olımpıada chempıony atanǵan teńdessiz tulǵalar osylar. Olardyń árqaısynyń esimi álemdik sport tarıhynda altyn áriptermen jazýly. Desek te Tokıodaǵy dodada joǵarydaǵy nátıjelerdiń jańarýy múmkin. О́ıtkeni, Kún shyǵys eline atanǵan sportshylar arasynda dańqy jer jarǵan Mıhaın Lopes bar. Japonııadaǵy jarys barysynda kúlli álem jankúıerleriniń nazary osy balýanǵa aýatyny daýsyz. Al sol sańlaq jaıynda biz ne bilemiz?
Mıhaın Lopes 1982 jyldyń 20 tamyzynda Kýbanyń Pınar-del-Rıo qalasynda dúnıege keldi. Boıy – 195 santımetr, salmaǵy 130 kılo. Alǵash ret ol 2004 jyly Afıny Olımpıadasynda kópshilik nazaryna ilikti. Ejelgi Ellada elinde qara qabylan shırek fınalǵa deıin jetip, sol mejede reseılik Hasan Baroevtan jeńildi. Arada tórt jyl ótkennen soń Beıjińde dál sol Baroevtan basym túsip, alǵash ret Olımpııa oıyndarynyń jeńimpazy atandy. 2012 jyly London jáne 2016 jyly Rıo-de-Janeıroda da dál sol kórsetkishin qaıtalap, álemdegi eń ataqty balýandardyń sanatyna erkin qosyldy. Aıtýly jarystardyń fınalynda ol estonııalyq Heıkı Nabı men túrkııalyq Ryza Kaıaalpty qapy qaldyrdy.
Joǵarydaǵy tabysynan bólek, Lopestiń bes dúrkin álem chempıony, sol jarystyń úsh dúrkin kúmis júldegeri, bes dúrkin Panamerıka oıyndarynyń jeńimpazy jáne toǵyz dúrkin Panamerıka chempıony degen ataqtary taǵy bar. Kezinde onyń baıraqty básekelerdegi basty qarsylasy Hasan Baroev bolsa, sońǵy jyldardaǵy jarystardyń sheshýshi tusynda Ryza Kaıaalppen joly jıi qıysýda. Resmı jarystarda olar alty ret kúsh synasty. Túrkııanyń tarlanbozy Lopesti 2011 jáne 2015 jyldardaǵy dúnıejúzilik dodanyń fınalynda utsa, qalǵan alty aıqasta Bostandyq araly ókiliniń asyǵy alshysynan tústi.
Botsandyq aralynda eńbektegen baladan, eńkeıgen qartqa deıin Mıhaındy pir tutady. Barsha jurt ony erekshe qurmettep, aıryqsha qasterleıdi. Qazirgi kezde Lopestiń sýret Kýbadaǵy árbir keńse men árbir shańyraqtyń tórinde ilýli tur. Bir ǵana mysal, Olımpııa oıyndarynyń dúbiri estilgen saıyn «Ashylý saltanatynda memlekettik týdy ustap shyǵýdy kimge senip tabystasaq eken?» degen másele týyndaǵan kezde túrli deńgeıdegi basshylar men bapkerlerden bastap, sportshylardyń barlyǵy da biraýyzdan Lopestiń esimin ataýda. Osy jaıttan-aq óz elinde aıtýly sportshynyń bedeli qanshalyqty zor ekenin ańǵarýǵa bolady. Dańqy jer jarǵan balýan Kýbanyń týyn 2008 jyly Beıjiń, 2012 jyly London jáne 2016 jyly Rıo-de-Janeıro Olımpıadalarynyń ashylý saltanatynda ustap shyqty.
Taıaý kúnderi alaýy tutanatyn Olımpııa oıyndarynda grek-rım kúresinen kúsh synasatyn 16 alyptyń arasynan Lopestiń basty qarsylasy retinde negizinen túrkııalyq Ryza Kaıaalp pen reseılik Sergeı Semenovtiń esimi atalýda. Osy ekeýiniń bireýi kýbalyq qabylandy tuǵyrdan taıdyrýy múmkin degen áńgimeler aıtylýda. Iá, bul áńgimeler negizsiz emes. Sebebi, ózge balýandarǵa qaraǵanda, óazirgi kezde Kaıaalp pen Semenovtiń qarqyny kúshti. 31 jastaǵy Anadoly eliniń alyby buǵan deıin Lopesti bir emes, birneshe ret jeńgenin joǵaryda aıttyq. Ryza London Olımpıadasynda qola alsa, Rıo-de-Janeıroda kúmispen kúpteldi. Álem chempıonattarynda 4 altyn, 2 kúmis jáne 2 qolany enshiledi. Eýropa birinshiliginde toǵyz ret top jardy. Álem kýbogyn ıelenip, Eýropa oıyndaryn utty.
25 jastaǵy Sergeı Semenov Reseıdiń Týla qalasynyń týmasy. Rıo Olımpıadasynda ol qola medaldi qorjynǵa salsa, 2018 jyly Býdapeshte álem chempıony atandy. Álem kýbogynyń jeńimpazy jáne Eýropa oıyndarynyń kúmis júldegeri degen ataǵy da bar. Sergeıdiń basqa da kóptegen asa iri halyqaralyq jarystarda mol oljaǵa kenelgenin jankúıerler jaqsy biledi.
Joǵaryda esimderi atalǵan qos marqasqadan bólek, grýzııalyq Iаkob Kadjaıa (2019 jylǵy álem chempıonatynyń qola júldegeri, Eýropa oıyndarynyń jeńimpazy), koreıalyq Kım Mınsok (2018 jylǵy álem chempıonatynyń qola júldegeri), chılılik Iаsmanı Akosta (2017 jylǵy álem chempıonatynyń qola júldegeri) jáne ózbekstandyq Mýmınjon Abdýllaevtyń (2018 jylǵy Azııa oıyndarynyń jeńimpazy) áleýeti joǵary baǵalanýda.
Mine, Tokıodaǵy oıyndardyń basty favorıtteri osy balýandar. Eger Mıhaın Lopes osy alyptardyń barlyǵynan basym tússe, óz esimin ol jekpe-jek túrleri boıynsha tórt dúrkin Olımpıada chempıony atanǵan jer betindegi tuńǵysh jáne ázirge jalǵyz balýan retinde sporttyq shejirege altyn áriptermen jazyp keteri anyq.
