Tarıh • 27 Shilde, 2021

On segizinde ot keshken arý

124 ret kórsetildi

1942 jyldyń qyrkúıeginde maıdanǵa Aqtóbe oblysynan 18-25 jas aralyǵyndaǵy 300 qyz attanǵan. Soǵystyń betalysyn boljaýǵa múmkin bolmaı, er jaýyngerler jetispeı jatqan shaqta áskerge alynǵan qyzdardyń qatarynda Novoreseı aýdandyq partııa komıteti qupııa bóliminiń hatshysy, 18 jastaǵy Sholpan Tasmuhamedova da bar edi. Mektep bitirgen boıy partııa qyzmetine aralasqan boıjetken taǵdyryn soǵys osylaısha kúrt ózgertti.

Sholpan Tasmuhamedova Saratov qalasynyń túbinde ornalasqan oqý-jattyǵý bazasynda úsh aı áskerı jattyǵýlardan ótip, qarashanyń sońynda Máskeý túbindegi Monıno qalashyǵynda jasaqtalǵan 2-Áýe armııasynyń 728-polki 1-eskadrılıasyna jiberildi. Bul jerde bombalaýshy ushaqtyń oqtaýshysy bolyp ekıpajǵa alyndy.

Jas kýrsanttar bastapqyda aerodromda ushaqtarǵa qarý-jaraq tıep, birtindep áýe shabýylyna daıyndaldy. Ekıpajda ádette tórt jaýynger bolady. Biraq shaıqas qyzǵanda ushqysh aýyr jaralanyp, ne qaza bolǵanda ekıpajdyń kez kelgen múshesi ushaqty basqara beretin. Osy eskadrılıa 1942 jyldyń jeltoqsanynda Kalının maıdanyndaǵy Rjev plasdarmy úshin bolǵan áýe soǵysyna kirdi.

Búginde Hromtaý aýdany Tassaı eldi mekeninde turatyn Sárııa Rahmetova bombalaýshy ushaqtyń oqtaýshysy bolyp soǵysty aıaqtaǵan anasy týraly bylaı dep eske alady.

«Áke-sheshemiz maıdanger kisiler bolsa da, úı ishinde soǵys týraly óte sırek aıtylatyn. Ákemiz soǵys jaıyndaǵy suraǵymyzdy múlde unatpasa, sheshemniń áńgimesi únemi aıaqtalmaı qalatyn. Qarýlas qurbylarynyń qalaı ólgeni kóz aldyna kele me, kózi jasaýrap, daýysy buzylyp bara jatqan soń biz de qoıa qoıamyz. Anam 1923 jyly qazirgi Alǵa aýdany Tabantal aýyldyq keńesine qarasty «Qyzyl tý» ujymsharynda dúnıege kelgen. 10 jasynda anasy qaıtys bolyp, úıde ákesi, kishkentaı inisi úsheýi qalǵan. Mektep bitirgen boıy Novo­reseı aýdandyq partııa komıteti qupııa bóliminde hatshy-terimshi jumysyna qabyldanǵan. Soǵysqa osy jerden shaqyrtylǵan. Anam Aqtóbede temir jol vokzalynan soǵysqa attanǵan sátin jıi esine alatyn. «Soǵysqa attanyp bara jatqan jastardy shyǵaryp salýǵa kelgenderdiń keıbireýi kózine jas alyp, únsiz tursa, keıbiri daýystap jylap jatty. Sap túzep turǵan biz, 17-18-degi jastar kóńildimiz. Kúlip turmyz. Vagon syrtynda turǵan eresek komandırler bizge «Qoryqpańdar, bári jaqsy bolady» dep qoıady. Júrek túkpirimizde aldaǵy soǵys qorqynyshyn sezsek te, naǵyz maıdannyń qandaı bolatynyn ortasyna túsken soń ǵana bildik degeni esimde», deıdi Sárııa.

Bombalaýshy ushaqtyń oqtaýshysy, 18 jastaǵy serjant Sholpan Tasmuhamedova maıdanda Shýra atandy. Máskeý túbi qorǵanysyna kirgen eskadrılıa Rjev plasdarmynan shyǵyp, Kýrsk shaıqasyna kirip, odan 1-Ýkraına maıdanyna aýystyryldy. Bul – Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta jaýdyń 400-ge jýyq áskerı ushaǵyn atyp túsirgen, 10 Keńes Odaǵynyń Batyry shyqqan ataqty 728-shi polk edi. Polk komandıri Keńes Odaǵynyń Batyry – Sergeı Lazarev. Ol 1944 jyldyń kókteminde áýede ushaǵymen qosa janyp ketti. Onyń ólimine qatysty bir derekte nemis ushaǵymen soqtyǵysty dese, ekinshi derekte keńestik bombalaýshy ushaqpen áýede soqtyǵysyp qaza tapty delinedi. Soǵystyń sońǵy kúnderin birge ótkizgen qarýlasy Mashanyń Sholpan apaıǵa jazǵan hatynda: «Voıný my zakonchılı pod Berlınom, aerodrom Gaınaý. Tam je pogıb nash komandır Vasılıak V.S. Ne dojıl 5 dneı do Pobedy. Potom my ýehalı pod Pragý-Breslaý. Mestechko Halbaý. Ottýda my vse demobılızovalıs. Za vsıý voıný osvobodılı 60 naselennyh pýnktov, sbılı 490 samoletov protıvnıka. Bylo ý nas 10 geroev», degen joldar bar. Maıdanger hattary qazir Sárııa Rahmetovanyń úıinde saqtaýly tur.

Sholpan apaı 1945 jyldyń qyrkúıeginde maıdannan oralyp, 1947 jyly Qoja Rahmetovpen bas qosqan.

«Ákemiz 1920 jyly Oıyl aýdanynda týǵan. Ashtyqta ata-anasy qaıtys bolyp, 1933 jyly Oıyl, keıin Aqbulaq balalar úılerinde tárbıelendi. Ákemniń jetimder úıinde kún saıyn tańerteń 2-3 bala uıqydan oıanbaı qalatynyn, ólgen balalardy ózderi kómgenderin aıtqany bar. Bala kezimizde qaladan ákemniń jetimder úıinde birge ósken joldasy kelip, ekeýi túnimen áńgime aıtatyny esimde qalǵan. Osy aǵa kelerde anamyz erekshe daıyndalatyn. Ákem Aqtóbedegi №6 mektep-ınternatty bitirip, osyndaǵy oqytýshylar ınstıtýtyna oqýǵa túsken. Bitirgen soń ony Novoreseı aýdany Qopa mektebine dırektorlyqqa jibergen. Osy jerde 1942 jyly mamyrda soǵysqa shaqyrtylyp, Blagoveshensk qalasynda kishi komandırler kýrsynda oqyp, Ýkraına maıdanyna attanǵan. 1943 jyldyń qańtarynda sol jaq jambasynan aýyr jaralanyp, gospıtalda uzaq emdelgen soń qaıtadan soǵysqa jiberiledi. Bul joly maıdan men Máskeýdegi Bas shtab arasyndaǵy baılanysshylar tobynda bolyp, Majarstan, Bolgarııany azat etýge qatysqan. Jalpy, ákemiz soǵysta eki ret aýyr jaralanyp, qaıtadan maıdanǵa kirgen.

Maıdan kúndeliginen

Sholpan apaı zeınetkerlikke shyǵyp, qarýlastarynyń qatary sıreı bastaǵanda kúndelik jazýdy bastaǵan. Biraq jazbalaryn balalaryna kórsetpeı saqtaǵan. Onyń soǵys estelikterin balalary ómirden ótken soń ǵana oqıdy. Maıdanger kúndeliginde bylaı dep jazǵan: «Alǵash soǵysqa kirgen bizdi aldyńǵy shepte soǵysyp jatqan jaıaý áskerge kómekke jiberdi. Mezgil – kúz aıy. Kúndiz orman ishinde dybysymyzdy bildirmeı júrip, kesh túskende ózenge jettik. Jol bastaýshy komandır ózi bastap, taıyzdaý jerden vıntovka, qapshyqty joǵary kóterip sýdan ótýge buıyrdy. Bir-birimizdiń sońymyzdan adam belinen joǵary keletin jerinen ótip jatyrmyz. Sý – sýyq, kıim – juqa. Ortasyna jete bergende aldymyzdan oq jaýdy. Jaý bizdi kórip qalypty. Jan-jaqtan jaýǵan oqtar ysqyryp sýǵa túsip jatyr. Komandır artqa qaramaı, tez-tez jaǵaǵa shyǵyńdar dep aıqaılady. Jaǵaǵa qaraı júgirdik. Oq sýǵa ysqyryp túsedi, dál janyńnan bir zattyń sýǵa sholp etip batyp ketkenin sezesiń, biraq artqa qaraýǵa ruqsat joq. Jaǵaǵa shyqqan boıy komandır túgendeı bastaǵanda únsiz sýǵa batqannyń oq tıgen qarýlasyń ekenin bilesiń. Biz jetkenshe urys aıaqtalyp, qolǵa túskenderdi tutqyndap alyp barady eken. Qarap turmyz. Ylǵı uzyn boıly, eńgezerdeı, óńderi appaq, sulý júzdi frıster. Áskerı kıimderi kúshti. Tutqynǵa tústik dep seskenip turǵan olar joq. Alǵash nemis kórgen bizder aýzymyzdy ashyp qaldyq. Olardyń qasynda tym qorashpyz, aryq-turyq, boıymyz da kishkentaı, kıimimiz de jupyny. Eń aldyndaǵy tutqyn ofıserler bizge tákapparlana, jekkórýshilikpen qarap ótip barady.

* * *

Áýede jaý shebine kirgende, kútpegen jerden qarsy aldyńnan nemistiń ushaǵy jarq ete qalǵanda kabınadaǵy ushqyshyn kózińniń qıyǵyńmen kórip qalasyń. Oılanýǵa ýaqyt joq. Birinshi qımyldamasań – bittiń. Eń bastysy –ushaqty birinshi qulatý, atyp úlgermeseń, ózińdi qurtady. Ushaǵyn qulatsań, ushqyshy da birge ketedi dep oılaısyń. О́zimiz atqan ushqyshtyń keskini, sary shashy, kókpeńbek kózi – kóz aldymda.

* * *

1943 jyldyń sońyna qaraı el ishinen jastardy maıdanǵa shaqyrtý azaıa bastady. Bul ýaqytta jaýyngerler talaı shaıqastan ótip, soǵysý tájirıbesin meńgerip alǵan.

* * *

Blındajda alańsyz demalyp jatqan sátte jaý shabýyl bastaǵanda dúnıe tóńkerilip túskendeı sezinesiń. Blındaj jaı­rap, ápsátte jan-jaǵyń adamdar óligine tolady. Alǵashqy shabýyldan tiri qalǵandar qarýyn ustaı sala syrtqa júgiredi. Jańa ǵana sóılesip otyrǵan, snarıad oǵy týra túsken qarýlasqa qaraýǵa shamań joq. Shabýyldyń betin qaıtaryp, jermenjeksen bolǵan blındaj ornyna qaıtyp kelgende kóretiniń – shashylǵan adam denesi, sýdaı aqqan qypqyzyl qan. Qaıtyp kelesiń, óıtkeni ólgenderdi taný kerek. Eskadrılıanyń bir qyzyn saýsaǵyna qarap tanydyq. О́ıtkeni jaýyngerdiń ólgenin rastap, týysqandaryna qara qaǵaz jiberý úshin bir bólimde soǵysyp jatqandardyń kýáligi kerek».

Soǵystan keıin

Soǵystyń aldynda sóz baılasqan eki jas maıdannan oralyp, beıbit ómirge azdap úırenisken soń 1947 jyly shańyraq kóterdi. Jas otbasy áýeli Aqtóbe qalasynda páter jaldap turady. Alaıda 1951 jyly jaldap turǵan eski jer úıdiń peshinen ot shyǵyp, úı órtengen. Bul kezde úıde eshkim bolmaı, Qoja aǵaı men Sholpan apaıdyń eń birinshi jıǵan dúnıesi – maıdan fotosýretteri salynǵan shabadan janyp ketken.

Soǵystan keıin Aqtóbe pedagogıkalyq ınstıtýtynda ǵylymı jumyspen aınalysqysy kelgen partııa qyzmetkeri Qoja Rahmetovti Hromtaý aýdanynyń Qopa aýylyna jumysshylar kooperasııasyn basqarýǵa jiberdi. Odan keıin Tassaı aýylyndaǵy partııa uıymynyń hatshysy bolyp taǵaıyndalyp, otbasy sonda kóship kelgen. Sholpan apaı aýyl dúkeninde satýshy bolyp jumysqa ornalasqan.

Jas otbasynyń birinen soń biri dúnıege kelgen úsh sábıi shetinep ketken. Bul da soǵystyń bir zardaby. Muz jastanyp, qar keship soǵysqan jas qyzdardyń densaýlyqtaryndaǵy kinárat soǵystan keıin syr bere bastaǵan. Qalada turǵan maıdanger qyzdar ýaqytyly emdelgenimen, keıbiri súıekke ótken sýyqtyń zardabyn ómir boıy tartty. Ásirese, aýylǵa oralǵan maıdanger qyzdardyń taǵdyrlary qıyn boldy. El ishinde maıdannan kelgen qyzdardy jaqtyrmaǵan nadandyq sarqynshaǵy da bar edi. Qyrǵyn soǵysty keship, aman oralǵanda sypsyń sózderdi estýge týra kelgen analarymyzdyń myqtylyǵy-aı dep oılaısyń. Qan keshýdiń ortasynda, ólim jelkesinen tónip turǵanda, jas qyzdardyń armany tezirek úıge qaıtý bolsa, bul oı 18 jasynan qan maıdannyń qandy qasabyna kirgen Sholpannyń da basynan ketpedi. Ol Alǵa aýdanynyń Tabantal aýylynda qalǵan ákesi men jalǵyz inisin oılady.

«Sol kezdiń adamdary sııaqty, olardyń artynda súıeý bolatyn eshkim de joq. Ákemniń ata-anasy ashtyqta ólip, jetimder úıine alynǵan. Qandy qyrǵynnyń qaq ortasynan aman shyǵyp otaý tikken áke-sheshemiz beıbit kúnniń qadirin jaqsy bildi. Anam orta boıly, qaratory, óte shapshań qımyldaıtyn, ashyq-jarqyn adam edi. Minezi qandaı ashyq bolsa da, kimmen qalaı sóılesýdi biletin, retsiz sóılemeıtin. Ákem de ashyq-jarqyn. Olarmen kez kelgen taqyrypqa áńgimelesetinbiz. Bizdiń dostarymyz «Ata-anańyzben sóılesý óte qyzyq, biz olarmen jas aıyrmashylyǵyn sezinbeımiz», deıtin. Áke-sheshem­niń bir-birine daýys kótergenin estigen joqpyz. Aıtqany bolmaı jatqan kezde anam jaılap qana: «Týý, osy shal», dep ákeme qarap kúletin de qoıatyn. Anam qyzdaryna «Er adam – úıdiń qojaıyny. Kúıeýińdi syıla, balalardyń aldynda onyń bedelin túsirme, erińniń jaqsysyn asyryp, jamanyn jasyr», dep úıretti. Ákemiz uldaryna «Eshqashan da áıel adamǵa qol kótermeńder. Áıeline qol kóteretin erkek – naǵyz nadan», deıtin. Áli esimde, biz kishkentaımyz, úlkenimiz Álııa 12 jasta. Mamam tań atpaı pesh jaǵyp, otqa tamaq pisirip, jumysyna keterde «Peshten shoq ushyp túspesin» dep Álııa apaıyma tapsyrady. Balalyq shaǵymyz Tassaı aýylynda ótti. Anam 4-5 sıyr saýady. Úıimizdiń baqshasy óte úlken edi. Ákem kóktemde uldarmen birge uzyn atyzdarǵa kartop otyrǵyzady. Ár balaǵa eki qatardan bólip berip, jaz boıy shóbin julyp, sýarýdy tapsyrady. О́zi túski tamaqqa kelgende, jumysymyzdy tekseredi. Atyzdardyń shóbi julynyp, kartop jaqsy sýarylsa, ákemnen maqtaý estımiz. Qyzdardyń da óz mindeti bar. Bireýimiz úı jınasaq, ekinshimiz aıaq-tabaq, úshinshimiz kir jýamyz. Men 6-synyptan bastap sıyr saýdym. Úıden ákemniń jumysyna kelgen qonaqtar úzilmeıdi. Oǵan anamyz esh qabaq shytpaıdy. О́z basym sheshemniń ákeme «anaý jetpeıdi, mynaý jetpeıdi» dep aıtqanyn da estimedim. Jetpeı jat­qandy ózi-aq únsiz jetistiretin edi. Anam dúkennen shyt ákelip, túni boıy 4 qy­zyna jazdyq kóılekter tigedi. Jer­tóledegi úlken aǵash bóshkelerdi kóktemde balalar syrtqa shyǵaryp, jýyp-tazalap, keptiremiz. Mamam qara kúzge deıin osy bóshkelerge sharbaqtaǵy kókónisterdi tuzdaıtyn», deıdi Sárııa.

Saýda salasynda úzdiksiz 30 jyl qyzmet etip, 1976 jyly Eńbek Qyzyl Tý ordenimen marapattalǵan Sholpan apaı maıdangermin dep eshbir mekemeniń esigin qaǵyp kórmepti. Sol kezdegi soǵys arda­gerleri sekildi, eshbir jeńildik suramaǵan.

Sholpan apaı Ýkraınadaǵy maıdandas qurbylarymen, ekıpaj komandıri Borıs Polıshýkpen hat jazysyp, ózara sálemdemeler jiberip turǵan. Lazarevtiń áýe eskadrılıasy ardagerleri birbirimen hat-habar almasyp, kezdesýler uıymdastyrýdy jaqsy jolǵa qoıǵan. Sholpan apaı Monına, Sevastopol qalalarynda ótken 728-shi áýe polki maıdangerleri kezdesýine birneshe ret qatysqan.

51 jyl otasqan Sholpan men Qoja Rahmetovter Álııa, Márııa, Arystan, Natasha, Sárııa, Asqar, Altaı esimdi balalaryn tárbıelep ósirdi. Báriniń joǵary bilim alýyna jaǵdaı jasady. Olar ár salada qyzmet atqaryp, úlkenderi zeınetkerlik jasqa da jetti. Anasynyń jolyn qýǵan Altaı tájirıbeli ushqysh bolyp, qazir zeınetkerlikke shyqty.

Bul – balalyq shaǵy Keńes ókimetiniń ashtyǵyna tap kelip, odan jastyq dáýreni Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń qasiretti jyldarynda ótip, tórt jyl qan­keshýden soń aman-esen elge oralyp, beıbit ómirde qarapaıym tirlik keshken áýlettiń taǵdyry. Beıbit kúnniń qadirin túsinip, sanaly da sáýleli urpaqtaryn ósirip, adamı tirlik keshken qos maıdanger 9 mamyr – Jeńis kúnin dýyldatyp, urandatyp toılaýǵa da qarsy bolǵan. Ánsheıinde ashyq-jarqyn, kópshil, alysty jaqyndastyryp júretin Sholpan apaı qarýlastarymen kezdeskennen basqa jerde soǵys áńgimesin asa unatpaǵan. Ásirese, naýqandyq shara­lardy jaqtyra qoımapty. Sonyń ishinde balalarǵa soǵys áńgimesin aıtyp, Jeńis kúni olarmen kezdeskennen góri baqshasyn baptap júrgendi unatqan. О́ıtkeni soǵystyń qyrǵyny, kóz aldynda ólgen qarýlastarynyń júzderi, tipti áýede qarsy aldyńnan shyǵa kelgen boıy atyp túsirgen jaý ushqyshynyń beınesi de ómirbaqı umytylmaıdy eken.

Maıdanger Qoja aqsaqal 1998 jyly 78 jasynda, Sholpan apaı 2004 jyly 81 jasynda qaıtys boldy. Soǵys maıdangeri retinde páter kezegine turǵan Qoja Rahmetovke 2003 jyly Aqtóbe qalasynan bir bólmeli páter berilgende aqsaqal bul dúnıede joq edi. Sholpan apaı osy páterde bir jyl ǵana turyp, ómirden ótti.

Ǵumyr boıy soǵys ardagerimin dep keýde qaqpaı, balalaryn jaqsy tárbıelep, adal eńbek etken qos maıdanger qol ustasyp, beıbit ómirdiń irgesin qalaǵan parasatty ata-analar edi. Osyndaı abzal jandardy ótken shaqta eske alyp, endi tappaıtynymyz ókinishti...

Sońǵy jańalyqtar

Almaty qalpyna keltirilýde

Aımaqtar • Keshe

Dalanyń dara kúıshisi

О́ner • Keshe

Uqsas jańalyqtar