Býmerler, H urpaǵy, mıllenıaldar men Z urpaǵy. Ár 20 jyl saıyn dúnıege kelgen urpaqtyń ózine tán ataýy men erekshelikteri bar. Olardy belgili bir kezeń men sol kezde qalyptasqan tarıhı jaǵdaılar biriktiredi. Kóp jaǵdaıda bul toptardyń qundylyqtary, ómirge degen kózqarasy, minez-qulqy men dúnıetanymy uqsas keledi.
Osyǵan deıin eki ǵasyr toǵysynda dúnıege kelgen mıllenıaldar qoǵamdaǵy jańashyldyqtyń belgisi retinde kóp aıtylatyn edi. Endi 25-40 jasqa jetken urpaqty kelesisi almastyryp jatyr. Olarǵa Z urpaǵy degen ataý berilgen. Olar qazir shamamen 9-24 jas aralyǵynda. Tehnologııanyń naǵyz qaryshtap damyǵan zamanynda ómirge keldi. Dúnıetanymy bólek. Jahandaný alyp kelgen «shekarasyz álemniń» urpaǵy.
Jalpy, jas aralyqtaryn zerttep, zerdeleýdiń ne keregi bar dersiz? Bul, eń aldymen, qoǵamdaǵy kommýnıkasııany durys jolǵa qoıý úshin mańyzdy. Bir tilde sóılegenimen, birin-biri túsinbeıtin qoǵamnyń bolashaǵy qandaı bolatynyn kózge elestetý qıyn. Otbasynyń ózinde ata-ájesi men nemeresi, balasy men ata-anasynyń til tabysýy sol shańyraqtyń birligine, jarasymdy ómir súrip, kórkeıýine sep bolady. Memleket deńgeıinde de týra osy sekildi. Tek bul báste eldiń bolashaǵy men qoǵamnyń damýy turady. Odan bólek, isin dóńgeletkisi kelgen kez kelgen óndiris ne qyzmet úshin óz aýdıtorııasyn tanı bilý mańyzdy. Al memlekettik qurylymnyń basty aýdıtorııasy – onyń halqy.
Kezinde bárine túsiniksiz bolǵan mıllenıaldardyń aldy búginde el aǵasy bolatyn jasqa keldi. Olardyń ornyna tehnologııanyń qyr-syryn jetik biletin, smartfon men ınternetsiz ómirdi elestete almaıtyn Z urpaǵy keldi. Álemde kúnde bolyp jatqan ǵylymı-tehnologııalyq tóńkeris pen saıası-áleýmettik shıelenister qazirgi jastarǵa qalaı áser etetinin, bolashaqta tulǵa retinde qalyptasýyna nendeı úles qosatynyn boljaý múmkin emes. Degenmen Z urpaqtyń keıbir erekshelikterin qazirden baıqaýǵa bolady.
Amerıkalyq jazýshy, bilim salasyn zerttep júrgen maman Mark Prenskı digital immigrants jáne digital natives degen eki uǵymdy usynǵan. Birinshisi dıjıtal nemese sıfrly ımmıgrantar túsinigi tehnologııa damyǵanǵa deıin dúnıege kelgen adamdarǵa qatysty aıtylady. Olar – balalyq shaǵy sıfrly quraldarsyz ótip, óse kele tehnologııany meńgerýge májbúr bolǵan jandar. Al digital natives dep aty aıtyp turǵandaı, sıfrly dáýirde týyp óskenderdi «dıjıtal dáýiriniń týmalary» deýge bolady. Olar ómirdi basqasha elestete de almaıdy. Damyǵan elder ǵalymdarynyń bul tujyrymdaryn kez kelgen elde qoldana berýge bolady, tek tehnologııanyń turmysqa qaı jyldary ene bastaǵanyn eskersek bolǵany. О́ıtkeni AQSh pen Qazaqstanda kúndelikti qoldanystaǵy jeke kompıýterler men ınternet bir ýaqytta kele qoıǵan joq. Al basqa jaǵynan ǵalymdar aıtqan ár urpaqqa tán jalpylama qasıetter bizde de kezdesedi.
Búkil álemde Z urpaǵynyń qatarynda 2 mıllıardtan astam adam bar, olar –1997-2009 jyldar aralyǵynda týǵandar. Jer turǵyndarynyń shamamen 30 paıyzyn quraıdy jáne 2025 jylǵa qaraı Z býynynyń 27 paıyzy basty jumys kúshine aınalady. Ol býynnyń medıamen tanystyǵy erte bastaldy. Bul urpaq ókili óziniń alǵashqy uıaly telefonyn shamamen 10 jasynda aldy. Olardyń kópshiligi ata-analarynyń uıaly telefondarymen nemese planshetterimen oınap ósken. Olardyń áleminde baılanysqa shekteý joq, qarym-qatynas quraly retinde smartfondy kóbirek qoldanady. Jekelegen elderdiń turǵyndary bolmasa, kóbisi soǵys kórmegen. Ata-anasynyń qarjylyq qıyndyqtaryn kórip ósken olardyń óz kapıtalyn damytý, qarjylyq saýattylyqqa degen umtylysy joǵary. Tipti qazirgi pandemııanyń ózi olardyń qalyptasýyna úlken áser etýi múmkin.
Z urpaqty «zýmerler» dep te atap júrgender bar. Sarapshylar olardy aldyńǵy urpaqtarǵa qaraǵanda násildik jáne etnostyq jaǵynan da ártúrli dep sanaıdy. Degenmen bul erekshelik AQSh sekildi kóptegen etnostardyń basyn qosqan elderde basymyraq kórinedi. Sondaı-aq basty erekshelikteriniń biri – olar tarıhtaǵy eń bilimdi urpaq atanýǵa jaqyn. Dástúrli medıadan alystap bara jatqandar da – osy zýmerler. Onyń sebebi de túsinikti. Aınalasyn tanı bastaǵanda ınternettiń ne ekenin úırengen bala úshin teledıdar men radıo eskiliktiń qaldyǵy sekildi kórinedi.
Qazir árkimniń úıinde keminde bir zýmer bar. Olardyń qandaı ortada dúnıege kelgenin bilgenimizben, olardyń kúnde nemen aınalysatynyn, ne oılaıtynyn, qalaı áreket etetininen beıhabarmyz. Otbasyndaǵy, qoǵamdaǵy túsinbeýshilik kóbine osy urpaqtar arasyndaǵy alshaqtyqtan týyndap jatady. Alaıda ony nazarǵa alatyndar az. Ázirge aýdıtorııaǵa saı strategııa qurý damyǵan elder men bıznes salasynda keńinen qoldanylady. Saýdaǵa kelgende mamandar ár urpaqtyń ózine tán erekshelikterin zerttep, solarǵa saı baılanys ornatyp, ónimin usynady. Sonda ǵana bıznestiń saýdasy artady. Odan bólek, el basqarý isinde, saıası naýqandar kezinde elektoratqa jas boıynsha áser etýdi sheber qoldanatyndar bar. Sonda ǵana saıasatkerlerdiń saılaý naýqany sátti bolyp, dittegen maqsatyna ońaı qol jetkizedi.
Máselen, AQSh prezıdenti Djo Baıdenniń baǵdarlamasynda qorshaǵan ortany qorǵaý, klımat, energetıka salasyna qatysty bastamalar keńinen qamtylǵan. Onyń bir sebebi – prezıdenttikke saılaý kezinde jaqtastarynyń qataryna mıllenıaldar men eresek zýmerlerdi qosý boldy. Al jastardy saıasatqa tikeleı qyzyqtyrý qıyn ekeni belgili. Onyń ornyna tabıǵatty aıalap, qorshaǵan ortany qorǵaý máselesi áldeqaıda jaqyn. Osy máselede oıyn bıik minberlerden erkin aıtyp júrgen shved belsendisi Greta Týnberg kóptiń esinde bolar. Bul, bálkim, ózderi ómir súretin ortanyń bolashaǵyna alańdaýynan nemese tehnologııanyń ortasynda ósip, tabıǵatqa degen erekshe yqylasynan týyndaǵan qyzyǵýshylyq bolýy múmkin.
Osy sekildi qarapaıym mysaldan kez kelgen iste urpaqtar ereksheligin eskerýdiń mańyzyna kóz jetkizýge bolady. Qazaqstandaǵy kóptegen uıymdardyń jastarmen baılanys ornata almaýynyń sebebi osydan shyqsa kerek. Basshylyqta otyrǵan jasy úlken basshy ózinen keıingi urpaqtyń suranysyn túsinbeıdi nemese múldem elemeı jatady. Tehnologııada ózin sýda júzgen balyqtaı sezinetin jas urpaq ózine baǵyttalǵan habarlamany qabyldaı almaıdy. О́ıtkeni habar taratýshy onyń tilinde sóılep turǵan joq. Oǵan eń qarapaıym mysal retinde áleýmettik jelidegi kommýnıkasııany alýǵa bolady. Jańadan mektep bitirgen jas túlekti oqýǵa shaqyrǵan ýnıversıtetterdiń taratatyn kitapshalary men áleýmettik jelidegi bannerleriniń dızaıny syn kótermeıdi. Kompıýterdiń qulaǵynda oınaıtyn urpaq aıqysh-uıqysh jasalǵan sýretke mán bersin be? Mıyǵynan kúlip qoıatyn bolar. Mine, osylaı búkil bir urpaqpen baılanys joǵalady. Osy alshaqtyq odan saıyn eselenbeı turǵanda Z urpaqtyń «tilin» qazirden tabý kerek. Erteń olar oqý bitirip, jumysqa ornalasyp, qoǵamnyń basty qozǵaltqyshyna aınalǵanda aldyńǵy urpaqpen sabaqtastyǵy úzilmeıtinine kim kepil? Alda áli 2010 jyldan beri dúnıege kelgen alfa býyn baryn umytpaıyq. О́mir zańymen bir býyn ekinshisin almastyra beredi, al urpaqtar sabaqtastyǵyn qalyptastyrý – basty másele.
