Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi mal sharýashylyǵy ónimderin óndirý jáne qaıta óńdeý departamentiniń dırektory Erkebulan Ahmetov shilde aıynyń bas kezinde jýrnalıstermen kezdesken kezde «Kaspıı» áleýmettik korporasııasy arqyly 204 mln teńge qarajat bólingenin, bul qarjyǵa jemshóp satyp alynatynyn, Azyq-túlik kelisimshart korporasııasy 54 mln teńgege 630 tonna arpa alatynyn jetkizgen edi.
Al Aýyl sharýashylyǵy salasynyń sarapshysy Almasbek Sadyrbaev bizben áńgimesinde elimizdiń qýańshylyq bolǵan aımaqtaryna baryp, jaǵdaıdy kózben kórip kelgenin aıtty. Batys Qazaqstan, Mańǵystaý, Aqtóbe, Qyzylorda jáne Túrkistan oblysynyń shekarasyna deıingi aımaqtar qýańshylyq qyspaǵynda qalyp qoıǵanyn aıtqan sarapshy elde tótenshe jaǵdaı engizý qajettigin de qaperge salyp ótti.
Sarapshy naqtylap ótkendeı, Mańǵystaý men Aqtóbege deıingi biraz aımaqta qýraıdan basqa shóp qalmaǵan. Elimizdiń batys óńirlerindegi keıbir aımaqtarda analyq bas maldyń 30 paıyzy, bıylǵy jańa týǵan tóldiń 10-15 paıyzy ǵana qalǵanyn aıtqan sarapshy 1 aılyq qulyndar enesinen bólinip, 30-40 myń teńgege satylyp jatqanyn kózben kórip qaıtqanyn aıtty. Derekti sarapshynyń sózimen naqtylasaq, súıegine ilinip qalǵan maldyń quny qalmapty. «Qazir keıbir sarapshylar sýarmaly ádis arqyly shóptiń tamyryn saqtap qalý týraly másele kóterip júr. Bul qajet emes. 40 kún jańbyr jaýmaı jerdiń tandyry keýip turǵan sátte sýarsaq, shóp tamyryn qýratyp alamyz. Endi mal basyn saqtap qalýdan ózge amal joq. Sodan keıin bul másele «baıdyń jeri nemese kedeıdiń jeri» dep tańdap jatqan joq. Mal jaıylatyn jaıylymdyqtardyń bári kúıip ketken. Sol sebepti Úkimet, bıznes bir jeńnen – bas, bir jaǵadan qol shyǵaryp, qıynshylyqtan shyǵý joldaryn qarastyrý kerek» dep sózin túıindedi A.Sadyrbaev.
Qazir bul máseleniń aımaqtyq deńgeıden shyǵyp, memlekettik máselege kóterilgenin bir kezderi Úkimet quramynda bolǵan tulǵalardyń áleýmettik jelidegi jazbalarynan baıqaýǵa bolady.
Kezinde Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligin basqarǵan, qazir Et odaǵynyń tóraǵasy Asyljan Mamytbekov áleýmettik jelidegi paraqshasynda elde qıyn jaǵdaı qalyptasyp otyrǵanyn aıtypty. Osy jazbasynan keıin biz A.Mamytbekovpen habarlasyp, qalyptasyp otyrǵan jaǵdaıǵa baılanysty kózqarasyn bildik. Eks-mınıstr sýyq ári uzaqqa sozylǵan kóktem, jaýyn-shashynǵa sarań, qurǵaq jaz saldarynan jaıylymdar men shabyndyqtarda shóp óspeı, kún ystyǵyna jutap, birden qýrap ketkenin, shópterdiń vegetasııalyq kezeńi júzege aspaı qalǵanyn jetkizdi. Eks-mınıstr shóbi jutań jaz, qýańshylyq jáne basqa da synaq biz úshin qandaı da bir fors-majorlyq jaǵdaı emes, aıtarlyqtaı boljamdy, qaıtalanyp turatyn jaǵdaı ekenin aıtty. «Qysqa ǵana ýaqytqa májbúrli túrde tómendegen baǵa, mal basynyń jappaı qysqarýy mal sharýashylyǵynda óndiriletin ónimderdiń baǵasynyń qymbattaýyna alyp keledi. Úkimet pen ákimdikterge bul másele mal ósirýshilerdiń ǵana túıtkili emes ekenin túsinip, aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy bızneske járdemdesýdiń keshendi sharalaryn ázirlep, qoldanystaǵy nesıelerdiń merzimin uzartý jáne qaıta qurylymdaýdy qolǵa alý kerek. Aýyldaǵy fermerdiń qazir qoldaǵy mal basyn aman saqtap qalýdan ózge jaıttarǵa alańdaýǵa murshasy joq» deıdi A.Mamytbekov.
Mal basynan aıyrylyp qalǵan sharýalarǵa qarjylaı kómek kórsetý qajettigin aıtqan A.Mamytbekov astyq ósiretin óńirlerde dándi daqyldardy orý kezinde saban jınaý boıynsha jumysty uıymdastyrý qajettigin, osy sabandy basqa óńirlerge kólikpen jetkizý máselelerin uıymdastyrý qajettigin de qaperge salyp ótti. «Fermerlerge erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtarda, atap aıtqanda, ulttyq parkter, qoryqtar, orman sharýashylyǵy kásiporyndary, jabaıy tabıǵat qoryqtarynda shóp shabý men jınaýǵa múmkindik berý kerek. О́zen men kólderdiń mańyndaǵy qamys, jantaq tárizdi malǵa azyq bolatyn shóp-shalańnyń bárin búgin ormasaq, erteń kesh bolady. Bul – jeke sharýashylyqtarǵa qysqy mal azyǵyn jınaýǵa kómektesýdiń bir tetigi. Jemshóp daıyndaý úshin jeńildikpen beriletin janarmaı máselesin sheshý de erteńge qaldyrýǵa bolmaıtyn ózekti másele» deıdi A.Mamytbekov.
Al elimizdegi burynǵy Premer-mınıstri Sergeı Tereshenko bizben áńgimesinde qalyptasyp otyrǵan jaǵdaıdy tabıǵı apat dep qabyldaıtynyn, qazir Reseı men Ortalyq Azııa elderi osy problemamen betpe-bet qalyp otyrǵanyn, qazir ózge elden kómek kútpeı, tek óz múmkindigimizge ǵana sený qajettigin aıtyp berdi.
S.Tereshenko da bul fors-majorlyq jaǵdaı emes, qaıtalanyp turatyn tabıǵı qubylys ekenin aıtady. Geografııalyq jaǵdaı men aımaqtardaǵy topyraq qunarlylyǵy jaǵdaıdy retteýge múmkindik beretin kórinedi.
1975-1979 jyldary Qazaqstannyń ońtústik óńirinde osyndaı qýańshylyq bolǵanyn aıtqan S.Tereshenko sol kezde Túrkistan oblysy, Túlkibas aýdanynda qyzmette bola júrip, tótenshe jaǵdaıda jumys istegenin, aýdan basshylaryna deıin aǵashtardyń japyraǵyn jıyp, qyr men oıdaǵy shópti oryp, mal jaıylatyn alqaptarǵa tikushaqtan jemshóp shashqan kezdi eske túsirdi. «Qazir de bul máseleni bıznestiń nemese bir aımaqtyń problemasy dep qaraýǵa bolmaıdy. Qysqa qaraı elimizdiń batys óńirlerindegi mal basynyń birazy kemip qalatynyn qazirden kórip otyrmyz. Barlyq múmkindik qysqa mal azyǵyn daıyndaýǵa jumyldyryp, sharýalardyń qarjydan qysylyp qalmaýyn oılastyrý kerek. Alda bizdi ne kútip turǵanyn bilmeımiz. Keler jyly erte kóktemnen bastap, qýańshylyq qyspaǵynda qalyp otyrǵan aımaqtardy jasandy, tamshylatyp sýarý arqyly shóp tamyrynyń múldem keýip qalmaýyn sheshkenimiz abzal» dep sózin túıindedi S.Tereshenko.
Sarapshylardyń deni bul qýańshylyqty tabıǵı apat dep esepteıdi. Qoǵam jáne memleket qaıratkeri Qýanysh Aıtahanov memleket tarapynan mal azyǵy daqyldaryn qoldaý tolyq bolmaǵandyqtan, ony óndirýge eshkim yntalanbaıtynyn aıtady. Sondyqtan da mal azyǵy daqyldarynyń kólemi az bolyp otyr. Aýyspaly egis júıesi de buzylyp, «monokýltýra» qalyptasqan. Sýarmaly jerlerdiń ózi kóp kútimge zárý ekenin aıtqan sarapshy ony tazalaýǵa qarapaıym sharýanyń qarajaty jete bermeıtinin eske saldy. Qarjynyń joqtyǵy qolbaılaý bolyp, sonyń saldarynan sýarmaly jerdegi sý jáne kárizdik júıeleri ýaqtyly tazalanbaı, jerdiń sorlanýyna, tuzdanyp ketýine ákelip soqty. Q.Aıtahanovtyń pikirinshe, mal azyǵyn, jemshóp qoryn alyn ala daıyndaýǵa aýyldaǵy fermerlerdiń múmkindigin paıdalaný kerek. «Elimizdiń ońtústik aımaqtary, Jambyl, Túrkistan oblystary, onyń ishinde Maqtaral, Shardara fermerleri sońǵy jyldary baý-baqsha ónimderin ósirýge mamandanyp aldy. Bul – naryq zańy. Sebebi qaýyn-qarbyzdy kóterme baǵamen satyp alatyn deldaldar jetedi. Reseıge alyp ketedi, Qazaqstan bazarlaryna túsedi. Eger memleket jońyshqa, júgeri tárizdi shóp túrlerin ósiremin degen fermerlerge sýbsıdııa berse jáne jer qorynan birer jylǵa jer bólse, ońtústiktiń fermerleri osy baǵytqa moıyn burar edi. Bul baǵyt qaperge alynsa, aýyspaly egin júıesine kóshý máselesi sheshiler edi» deıdi Q.Aıtahanov.
Qýańshylyq – tabıǵı apat. Eger qysta ylǵal az tússe, kóktem jańbyrǵa sarańdyq tanytyp, sozylyp ketse, munyń arty malǵa jaıly bolmaıtyny belgili jaıt edi. Mundaı jaǵdaıda mınıstrdiń bári aıaǵynan tik turyp, shópti múldem qýratyp almaýdyń aldyn alýǵa da bolar edi. Osyǵan qarap vedomstvoaralyq baılanystyń kemshindigi jáne meterologııalyq qyzmettiń jumysyna tıisti deńgeıde mán berilmeıtini aıtpasa da túsinikti.
Ekonomıst Toqtar Esirkepovtiń sózine den qoısaq, bizdiń úkimet osy kúnge deıin bul baǵytta biraz sharýanyń basyn qaıyrdy. Iesiz jatqan jaıylymdyq jerlerdi esepke alyp, olardy memleket ıeligine qaıtarý máselesin kóterdi. Jemshóp qoryn qurý máselesi kezegimen kele jatqan mindetterdiń biri ekenin aıtqan sarapshy dál qazirgi qarbalasta eń ózekti másele qaltarysta qalyp qoıǵanyna alańdaıtynyn aıtty. Ádette mundaı kezde úkimettiń yqylasy iri sharýa qojalyqtaryndaǵy mal basyn aman saqtap qalýǵa kóbirek aýady da halyqtyń qorasyndaǵy mal basyn saqtap qalýǵa onsha kóńil bóle bermeıdi. Qazaqstandaǵy mal basynyń 80 paıyzy jekelegen adamdardyń ıeliginde ekenin aıtyp ótken sarapshy kimde qansha mal bolǵanyn túgendep shyǵý jergilikti bılikke qıyn tımeıtinin de eske saldy. «Osydan biraz jyldar buryn ózin ózi jumyspen qamtý máselesi sóz bolǵanda iri qara mal turmaq, esik aldyndaǵy taýyqtarǵa deıin túgeldep shyqqan. Tájirıbe bar. Endi qoradaǵy mal basyn túgendep, jemshóbine sýbsıdııa bólý máselesin kóterý kerek. Mysaly, 20 shaqty qoı, bes-alty iri qara, bes-alty jylqy maly úshin keminde 5 tirkeme shóp kerek. Qazir shóbi qýańshylyqqa ushyramaǵan ońtústik aımaqtarda bir arba shóp 100 myń teńgeden asyp ketti. Shóp satyp alýǵa shamasy kelmegen sharýa malyn satyp, mal basyn azaıtyp alady. Biz tez arada sheshim qabyldamasaq, bizden buryn es jıǵan alys-jaqyn kórshilerimiz qolymyzdaǵy mal basyn kótere satyp alyp ketýi múmkin. Osyǵan deıin bankter «túshkirip» qalsa boldy, aqsha beretin úkimet endi sol qarjynyń betin aýylǵa bursyn, azyq-túlik, sonyń ishindegi et baǵasynyń turaqtylyǵyn biz aýyldaǵy aǵaıynnyń qorasynda turǵan mal basy arqyly ǵana saqtap qalamyz» dep sózin túıindedi T.Esirkepov.
Al kelesi ekonomıst Atamurat Shámenov bul jolǵy jaǵdaı apat ekenin aıtsa da azyq-túlikpen qamtamasyz etý salasy ıdeologııalyq saıasattan jurdaı ekenin tilge tıek etti. Memlekettiń osy baǵyttaǵy ustanymy «kórshiler bar ǵoı» dep, ózgelerdiń múmkindigine kóbirek senetin jaǵdaıǵa kóbirek uqsap barady. Munyń keri saldaryn kartop, sábiz baǵasynyń shektep shyǵyp ketken kezde baıqap qaldyq. Al qazirgi jaǵdaıǵa baılanysty pikirin bildirgen ekonomıst oblys, aımaq aralyq baılanystar arqyly mal basyn saqtap qalatynymyzdy aıtty. Ol úshin qýańshylyqtyń zardaby asa qatty sezile qoımaǵan ońtústik aımaqtar batysta qınalyp jatqan aǵaıynmen qoldaǵy bardy bólisý kerek.
1975-1979 jyldardaǵy qýańshylyq kezinde aýdandyq partııa komıteti birinshi hatshylaryna deıin sý jaǵalap, qamys orǵanyn, bir sózben aıtqanda, qarap otyrmaǵanyn eske alǵan ekonomıst aýyldaǵy mal-jandy salqyn kabınette otyryp buıryq berý arqyly emes, áreket arqyly saqtap qalatynymyzdy jetkizdi. Jańa agrarlyq saıasat jarııalap, aýyl ekonomıkasyn damytýdy shyndap qolǵa alý kerek ekenin aıtqan A.Shámenov bul saıasattyń qoldaǵy qarjyny tıimdi paıdalanýmen erekshelenýge tıis ekenin, sol kezde ǵana aýyl sharýashylyǵy ónimderin paıdalanýdy ishki naryqqa baǵyttaı alatynymyzdy eskertti. «Agrarlyq salany reformalaý jumysyna Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligimen birge, basqa da mınıstrlikter men vedomstvolardy qatystyrý kerek», dedi ekonomıst.
Biz qadym zamannan beri tirshiligimizdi malmen baılanystyrsaq ta osyndaı qýańshylyq kezderi qoldaǵy barynan aıyrylyp, quryq ustap qalǵan ultpyz. Malyn qut sanaıtyn shejireli ólke Mańǵystaýda qýańshylyqtyń zardabynan jut belgisi baıqala bastady. Bul joly mal-jannyń taǵdyry tek buıryqpen ǵana sheshilmeıdi. Mal-jannyń taǵdyry kúnderge emes, saǵattarǵa baılanyp tur. Endigi sheshim bızneske de, aýyldaǵy aǵaıynǵa da sózin tyńdata alatyn shendilerdiń sóziniń salmaǵyna baılanysty. Sondyqtan asyqqanymyz jón.
