“JÚREKTEN QOZǴAIYQ”...

О́tken ǵasyrdyń 70-shi jyldary men 80-shi jyldardyń alǵashqy jartysyndaǵy bizdiń qo­ǵamdyq ómirdiń kezeńi tarıhta “toqyraý kezeńi” degen atpen qalǵany barshaǵa málim. Bir jaǵy­nan alǵanda, aıdahardaı aıdyny álemge tanyl­ǵan alyp Keńes Odaǵy dep atalatyn memle­ket­­tiń quramynda mamyrajaı ómir súrip jat­qany­myz ras bolatyn.Tamaq toq, kóılek kók. “Sen tıme­seń, men tımen, badyraq kóz” degen­deı, ózimizben ózimiz tirshilik taýqymetinde júrip jatqanbyz. Sosıalıstik mindettemeler asyra oryndalady. Qoılarymyz tek egizden qozdap ja­ta­dy. Eńbek erleriniń mártebesi asqaq. Orys tilin ábden meń­ger­dik. Orys ádebıetin túbin tú­si­re oqydyq. Birtutas keńes halqy degen jańa qaýym­dastyqtyń ajyramas quramyna qaryshty qadammen kirdik. “Qazan tóńkerisine deıin qazaq degen jurt nadan bolǵan, ne tarıhy, ne ilip alar mádenıeti joq halyq eken. 22 ǵana qazaqtyń joǵary bilimi bolypty. Olardyń da elge tıgiz­gen paıdasy aýyzǵa alýǵa turmaıdy eken. Re­volıý­sııa bizge azat­tyq, teńdik áperdi, kózimiz ashyldy. Orys halqy bolmasa qaıter edik. Kó­semge, Kommýnıstik par­tııa­ǵa myń san rah­met” de­gen sııaqty urandardy, ıdeologııalyq nanym-senimderdi ábden sanamyzǵa quıyp alǵan kezimiz edi. Ekinshi jaǵynan alǵanda, ulttyq rýhymyz óshý­ge aınalǵan, tilimiz otbasy­lyq deńgeıge tús­ken, ult esebindegi bolashaǵymyz kúńgirt, tipti ózi­­mizden ózimiz jerinýge bet qoıǵan kezeń edi. M.Áýezov atyndaǵy Qazaq akademııalyq drama teatrynda qoıylǵan Ázirbaıjan Mám­betovtiń spektaklderin kórgende, qoıý bulttyń arasynan jarq etken kúnniń shýaǵyndaı bolǵan “Dos-Muqasannyń” ánderin tyńdaǵanda nemese Ilııas Esenberlınniń “Kóshpendilerin” oqyǵanda ǵana bir sátke eleń etip qalatynbyz. “Osy biz kimbiz, qaıda ketip baramyz?” degen suraqtar ultjandy aza­mattardyń kóńilinde túıtkil bolyp júrgeni ras bolatyn. Árıne, ult taǵdyry, ult namysy qa­byr­ǵasyn qaıystyratyn, jan-dúnıesin kúı­zeltetin, kórgeni men bilgeni kóp azamattar bar­shy­lyq bolǵanymen, olardyń oıyn ashyq aıtý­ǵa, pikir bildirýge nemese belgili bir is-áre­ket­ke qulshynýǵa múmkindikteri múlde joq edi. Sonaý “otyz jetiden” qalǵan úreı, elýinshi jyl­dar­dyń basyndaǵy ashy sabaq oı-sanada bekem oryn alǵan bolatyn. Onyń ústine búkil júris-tury­­syń, aıtqan sóziń, árbir qımylyń ashsa ala­qanda, jumsa judyryqta turǵanda tyrp etý qaıda? Al jastarymyz, shynynda da, júıeli tereń bilim alyp kele jatqan edi. Ásirese, matematıka men fızıkany, jańa tehnıka men tehnologııany ıgerýge qulshynys edáýir ilgerilegen bolatyn. Shet dúnıemen baılanys qanshama shektelgen, óz tirshiligimiz qanshama tuıyqtalǵan bolǵanymen, álemdik aqparattyq keńistiktiń áserinen múlde shetqaqpaı qalmaǵan jastardyń kóńil-kúıi, arman-muraty shekaradan asyp, el aspanynan joǵarylap ketken edi. Biraq siresip turǵan ıdeologııalyq qursaýdy buzý ońaı bolsyn ba? Sóıtip, bir qaraǵanda tutasyp, momaqan keıipte ómir súrip jatqandaı bolyp kóringeni­men, qoǵamnyń tirshiligi ishteı yzaǵa, qaıshy­lyq­­qa, ultaralyq daý-janjalǵa, qym-qıǵashtyq­qa tolyp, úlken daýyldyń aldynda typ-tynysh bola qalǵan teńizdiń sýyndaı kórinetin. Qoǵam qozǵalysty, silkinisti, úlken bir betburysty qalap turǵan kez edi desek, artyq aıtpaǵanymyz. Mine, osyndaı tusta qazaqtyń ulttyq sanasy­nyń oıanýyna, oı men sanadaǵy serpiliske jol ashýyna qarlyǵash­tyń qanatymen sý sepkendeı yqpal jasaǵan qoǵam­­dyq qubylystardyń biri – Qazaq televı­zııasynda halqymyzdyń aıaýly da kórnekti ul­darynyń biri Saǵathan Áshimbaevtyń (ony bizder Saǵat dep ketkenbiz) uıymdas­tyrýy­men 1983-1985 jyldary aı saıyn júrgizilgen “Júrekten qozǵaıyq” dep atalatyn habarlar sıkly der edik. Saǵatty sonaý QazMÝ-dyń fılologııa fa­kýl­tetinde oqyp júrgen kezden-aq jaqsy biletin edik. О́tken ǵasyrdyń 60-jyldarynyń ekinshi jartysynda QazMÝ-daǵy Sultanǵalı Sadyrbaev jetekshilik etetin M.Áýezov atyn­daǵy ádebı birlestik Almaty qalasyndaǵy áde­bıetke qumar izdenimpaz jastar jıi bas qosyp, pikir alysyp júretin qyzǵylyqty ári bedeldi qoǵamdyq orta bolatyn. Ár basqosýda qadaý-qadaý áńgimeler aıtylyp, qyzý pikirtalastar bolyp jatatyn. Ár jıynda kózáınek kıgen, orta boıly, qyzý qandy, tereń oıly stýdent sóz alyp, aǵyl-tegil sóıleıtin. Sheshendigine, tereń bilimine, aıtqan oılarynyń tushymdylyǵyna tań qalatyn edik. Bul Saǵat Áshimbaev edi. Birte-birte baıaǵydan birge júrgen syrlas dostardaı aralasyp kettik. Qazaq polıtehnıkalyq ınstı­týtynda qurylyp, tez arada ataǵy keńge jaıy­lyp ketken “Báısheshek” ádebı birlestiginiń otyrystary men ádebı keshterinde Saǵat óz kýrstastary Nurlan Orazalın, Jumataı Ja­­qyp­baev, Jarasqan Ábdirashev, Qajytaı Ilııa­sov, t.b. birge qatysyp júrdi. Ol qashanda fılo­sofııalyq oıynyń tereńdigimen, ótkirligi­men dara­lanatyn. Odan keıingi kezde “Lenınshil jas” sııaqty jastar arasynda asa bedeldi basy­lymda jaýapty qyzmetter atqara júrip, ádebıet synyna, eldiń rýhanı álemine qatysty qadaý-qadaý, qulash-qulash mańyzdy maqalalar jarııa­lap, tez arada-aq kópshilik nazaryna ilinip, tanymal qaıratker dárejesine kóterilgen edi. Onyń oıynsha, ádebı synshy fılosofııa tarı­hyn jaqsy ıgerip, erkin oılaı bilýi qajet bola­tyn. Joǵaryda atalǵan telehabardy uıymdas­tyrar tusta ol Avtorlardyń quqyǵyn qorǵaý agenttigin basqaryp júrgen. Saǵathannyń belgilegen ýaqytynda biz Qazaq televızııasyna keldik. QazMÝ-da oqytýshylyq qyzmet atqaratyn, belgili tarıhshy, óner tarı­hynyń bilgiri, sol kezde búkil joǵary mektep ustazdary men stýdentteriniń qurmetine bólen­gen “Jeti mýza” qoǵamynyń jetekshisi Baqtajar Mekishev osynda eken. Kózáınek kıgen, at jaqty, tolqyndy shashy ózine tym jarasatyn ortadan uzyn boıly, qaratory azamatty Saǵat bizge Ǵabdolla Qulqybaev degen ǵalym-dáriger dep tanystyrdy. Birden aıta ketetin nárse, keıinnen Ǵabdollamen týǵan aǵa-baýyrdaı taby­syp kettik, qazaqtyń salt-dástúrin, án-kúıin, ónerin tereń biletin, aǵyl-tegil sheshen sóı­leı­tin, dombyrany sheber tartatyn, kúı shertip, Arqanyń ánderin babyna keltirip oryndaıtyn besaspap azamat eken. Ǵabdolla keıingi ýaqytta Qazaqstan Respýb­lıkasy Ulttyq ǵylym akade­mııasynyń tolyq múshesi bolyp saılandy. Uzaq jyldar Qaraǵandy qalasynda qyzmet istegenin bilemiz. Qaıtys bolǵanyn estigende “áttegen-aıymyz” júregimizde turdy, tek “ımandy bolsyn, azamat edi” dedik. Tórteýmizben shurqyrasa amandasqan Saǵat tolqyp tur eken: “Qazaq televızııasynyń bas­shylyǵyna myń rahmet, bizge múmkindik týdy­ryp, úlken senim artyp otyr. Habarlar sıkly­nyń atyn uly Abaıdyń “Júrekten qozǵaıyq” degen ǵajap tirkesimen atasaq dep otyrmyn”. Shynynda da júrekten qozǵap, halyqty oıata­tyn, jan-dúnıesine sáýle sebetin ýaqyt jetken joq pa? Árıne, júrekten qozǵaý biz úshin de ońaı bolmas. Batyl, tereń pikir aıtady, oı qoz­ǵaıdy dep, ózderińizdi burynnan biletin bolǵan soń osy habarǵa táýekel jasap birge baraıyq dep shaqyryp otyrmyn. Baqtajar aǵa men Ǵabdollaǵa tilekterin aıta keldi de: “Al, Ábeke, fılosofııa degen uly ǵylymnyń úlken, bedeldi ókilisiz, ulttyń bola­shaǵy úshin ter tógip júrgen azamatsyz, siz aıtar paıym-tujyrymdardy halyq kútip otyr. Uleke, joǵary oqý ornynda bas­shy­­lyq qyzmette stýdent jastardyń tár­bıesi­men tikeleı shuǵyl­danyp júrsiz, olardyń kóńil áýenin, maqsat-muratyn jaqsy bilesiz, onyń ústine tehnıkalyq pen rýhanılyqtyń ara qatynasyn zerttep júrgen ǵalymsyz. Sizge de túser salmaq az emes. Qysqasy, baýyrlar, jolymyz aq, isimiz sátti bolsyn!” – dep bitirdi alǵashqy sózin. Televızııa tarapynan bul habarǵa jaýapty aqyn, jýrnalıst Júrsin Ermanov eken. Al habarlardyń tikeleı redaktory bolyp jýrnalıst Átına Ysqaqova bekitilipti. Sonymen úlken iske kirisip kettik. Alǵashqy habardy “Biz qandaımyz? Qazaq jurtynyń osy qoǵamdaǵy alǵany, jetkeni, jetistigi qandaı? Joǵalt­qany qaısy?” degen máseleler tóńiregi­nen bastadyq. Sosıalıstik qoǵamnyń ultqa bergen jetistikteri qatarynda, eń áýeli, bilim deńgeıiniń artqanyn, jańa sıpattaǵy mádenıet pen ádebıette, adamı qarym-qatynasta qol jetken tabystar bar ekenin aıta kelip, ulttyq múddeniń kúńgirt qalǵanyn, ózimizdi ózimiz tanyp bilý máselesi shetqaqpaılyqqa ushyrap otyrǵa­nyna kóńil bóldik. Odan keıingi habarlarda bizdi syńarjaqtylyqqa uryndyryp, etekten tartyp jatqan qubylystarǵa egjeı-tegjeıli toqtaldyq. Bul rette qoǵamda oryn alyp otyrǵan toǵyshar­lyq, uranshyldyq, kózboıaýshylyq, naýqanshyl­dyq, ásirequmarlyq, teńgermeshilik, dańǵazalyq, shenqumarlyq, maqtanshaqtyq sııaqty san alýan qubylystardyń eldik bolmysymyzǵa tıgizip jatqan keri áserlerin ashýǵa tyrystyq. Soǵan oraı enjarlyq, beıjaılyq, nemquraıdylyq, nemkettilik, jalqaýlyq sekildi kereǵar quby­lys­tardyń tirshilik saltyna boılaı enip, úıren­­shikti jaǵdaılarǵa aınalyp bara jatqany batyl synǵa alyndy. Al ultymyzdyń asyl marjandaı ádet-ǵurpy, salt-dástúri umytylyp, ınabatty­lyqtyń ornyn dórekilik, sezimtaldyq pen sergek­tiktiń ornyn qarabaıyrlyq pen qaradúr­sindik basyp bara jatqany óz aldyna áńgime nysanyna aınaldy. Osyndaı qubylystardan qaıtsek aryla alamyz, barar taý, basar jerimiz qaısy bolmaq degen máseleler tóńireginde pikir­ler aıtylyp jatty. Osy áńgimelerdiń barlyǵy­nyń astarynda ult taǵdyry, ult múddesi, ult rýhyn jandandyrý sııaqty aıǵaılap ashyq aıta almaıtyn, biraq júrek túkpirinde jatqan kókeıkesti oılardyń ushqyndary jalt etip kórinis taýyp jatty. Ár habar ózindik salmaǵyna, kótergen júgine qaraı mazmuny jaǵynan da, uıymdastyrý for­masyna qaraı da ózinshe daralanýyna Saǵat erek­she kóńil bólip otyrdy. Máselen, ádemilik­ke, sulýlyqqa, ónerge baılanysty habarlarda jaýapty bolyp Baqtajar belgilendi de, túsiri­limge qosymsha adamdar tartý, teatrlar men kórmelerden naqty kórinister alýǵa kóńil bólin­di. Sondaı-aq ulttyq salt-dástúr, tabıǵı bol­mys, jan men tán tazalyǵy týraly habar­larda Ǵabdolla Qulqybaev belsendilik tanytty. Qarııa­lardyń pikiri, jastardyń tarıh­qa, dástúr­ge qyzyǵýshylyǵy degendeı materıal­dar qosym­sha daıyndalyp, habarlarǵa qosylyp otyrdy. Stýdent jastardyń ortasyna kelip, pikirtalas keshin uıymdastyryp, olardyń tynys-tirshiligin óz ómirleri, aıtqan oı-pikir­leri arqyly kórset­ken habar­larymyz da kópshi­liktiń kóńi­linen shyqty deýge bolady. Onyń kýási – “Júrekten qoz­ǵaıyq” habaryna baı­lanysty kórermen qaýy­mnan kelip jat­qan hattardyń, pi­kirlerdiń nópiri. Árbir ke­lesi habarda aldyńǵy kóte­rilgen másele­ler­ge qatys­ty kópshi­liktiń hattary men pikir­lerine taldaý jasalyp otyr­ǵanyn da aıta ketken jón. Osynshama qyrýar isti uıym­dastyrýǵa, habarlardyń mazmundy, maǵynaly, jınaqy bolýyna, aıtylǵan pikirler men kótergen máse­lelerdiń kóp­shiliktiń sanasyna jetýine Saǵattyń tókken teri, atqar­ǵan isi ushan-teńiz boldy. Ár habardyń barysyna Saǵat qyzý aralasyp, túıdek-túıdek oı aıtyp, kóterilip otyrǵan máseleniń ótkir, tereń, maq­sat­ty bolýyna baǵyt berip otyratyn. Onyń tereń bilimi, ultjan­dylyǵy, sheshendigi, oıynyń ushqyr­­lyǵy kimdi bolsa da beı-jaı qaldyrmaıtyn. Bir qyzyǵy, bizdiń pikir almasýymyz habar sheńberine jıi-jıi syımaı qalatyn. Sondyqtan da tarap kete almaı, áńgime-dúkenimizdi ary qaraı jalǵastyrǵan kezderimiz de kóp boldy. Tele­stýdııadan shyqqannan soń taıaý jerdegi qymyz­hanaǵa kirip, ystyq baýyrsaqpen qymyz iship, sútti shaı ishe otyryp áńgime ústinde talaı dúnıelerdi aýdaryp-tóńkeretinbiz. Saǵattyń ózi birneshe ret qoıarda-qoımaı óz úıine shaqyryp, tipti mal soıyp, keń, mol dastarqan jaıǵan kezderi de boldy. Saǵattyń jary Shárbanýdyń Sákeńniń ertip kelgen qonaqtaryna degen úlken qurmeti, iltıpaty qandaı deseńizshi! Saǵattyń páteriniń bosaǵasyn attaǵan qonaqpen áńgimesi kitaptan bastalatyn. Bólmeniń qabyrǵalaryn­daǵy sóreler qaıysyp turǵan kitaptarǵa toly. Qandaı kitaptar deseńshi! Ekiniń biriniń qolyna túse bermeıtin rýhanı qundy fılosofııalyq dúnıeler. Sóreler­degi kitaptarda úlken júıe, rettilik bar. Keıbir úılerdegideı sánge qoıǵan dúnıeler emes. Kez kel­gen kitapty qolyńyzǵa alyp qarasańyz, min­detti túrde Saǵattyń salǵan belgisin, shetine jazyp qoıǵan pikirin, astyn syzǵan joldar men sózderdi tabasyz. “Qashan jáne qaı ýaqytta oqyp úlger­gen?” degen tańǵalarlyq suraq kókeıińizde turady. Áli esimizde, sońǵy habarymyz 1985 jyldyń 29 qazanyna, komsomoldyń týǵan kúnine sáıkes keldi. Taqyrybymyz da jastar uıymynyń shy­naıy hal-jaǵdaıy qalaı degen tóńirekte órbidi. Komso­moldyń jastar arasyndaǵy bedeli qandaı, ne tyndyryp jatyr degen suraqqa jaýapty arnaıy túsirilimder arqyly jastardyń ózine aıtqyza otyrý barysynda sol kezdegi ıdeolo­gııa­men syıys­paıtyn jańa pikirlerge jol berildi. Aıta ketetin bir jaı, habarlar tikeleı efır ar­qy­ly júrgiziletin. Kelesi kúni Saǵatty jáne osy joldardyń avtor­laryn Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq komı­tetine shaqyrdy. Úlken partııalyq laýazym­­daǵy aǵa­myz sózdi qysqa qaıyryp, “Jú­rekten qoz­ǵaıyq” habary budan bylaı efırge shyqpaıdy, habar toqtady” dedi de, bizdi bólmesi­nen shyǵaryp jiberdi. Erte me, kesh pe túbi osy­laı bolaryn ózi­miz de sezip júrgenbiz. Kóp qaı­ǵyra qoıǵany­myz joq. Eń bastysy, shamamyz kel­gen­she halyqtyń, jastar­dyń oıyna qozǵaý saldyq. “Júrekten qozǵa­ǵan” isimiz iz-tússiz qal­ǵan joq, 1986 jyldyń Jel­toq­san kóterilisinen birshama kórinis tapqanyna senimdi­miz. Oıǵa alǵan isin aıaǵyna jetkizbeı toqta­maıtyn, únemi izdenýde júretin Caǵat Áshimbaev keıinnen “Qaı­ta qurý” dep atalatyn Gorbachev­tyń dáýirinde “Qaryz ben Paryz” atalatyn áıgili habarlar sık­lyn qalyń qaýymǵa tartý etkeni barshaǵa málim. Qazaqtyń Saǵaty derbes el, táýelsiz ult bolýdy, ulttyq múddeni kózdiń qarashyǵyndaı qorǵaýdy, qazaqtyq bolmysymyzdy aman-esen saqtaýdy armandaǵan qaıratker. Búgingi zamanda ultjandy bolý ultshyldyq emes. О́ziniń ultyn júregimen súımeı, basqany syılaý jáne qurmetteý múmkin emes. О́ziniń ultyn súıý arqyly onyń tilin, dili men dinin tazalyqta jáne birlikte ustap, shynaıy ult­jandy bolǵany abzal. Saǵat Áshimbaev osyndaı ultjandy azamat bolatyn. О́tken ǵasyrdyń basynda danyshpan oıshyl-aqyn Shákárim Qudaıberdiuly “Bilimdilerge bes saýal” atty maqalasynyń besinshi suraǵynda bylaı depti: “Zaman ótken saıyn adamdardyń adamshylyǵy túzelip bara ma, buzylyp bara ma? Qaı túrli jaýap berseńiz de dálelińiz ne?” Búgingi kúni kórip otyrǵanymyzdaı, adamdardyń adamshylyǵy, kisiligi, parasattylyǵy, ımandy­lyǵy buzylyp bara jatqan sııaqty. Oǵan dálel kóp. Adam atymyzdan góri pende degen zatymyz basymyraq bolyp bara jatyr. Bul ultqa, mem­leketke, ulttyq birlikke úlken qaýip. Shákárim óziniń “Adamdyq boryshy” degen óleńinde ózi qoıǵan suraqqa bylaı dep jaýap qaıtarady: “...О́mirińdi sarp qylyp ólgenshe, Joba tap, Jol kórset, Keleshek qamy úshin. Qaıtadan qaıyrylyp, Qaýymǵa kelmeısiń. Baryńdy Nárińdi, Tirlikte bergeısiń. Ǵıbrat alar artyńda iz qaldyrsań Shyn baqyt, Osyny uq, Máńgilik ólmeısiń”. Qandaı tereń mazmundy jaýap. Biz zaman ótken saıyn árbir adam “baryn, nárin tirlikte berip, ǵıbrat alar artynda iz qaldyryp” otyrsa, shynaıy baqyt osy ekenin tereń uǵynsa eken degen tilektemiz. Adamda jaqsy qasıet bolmasa, oıshyl-fılosof Júsip Balasaǵun aıtqandaı, oǵan baq ta, baqyt ta qonbaıdy. Rýhanı jaǵynan baı adam eshqashan elin, halqyn satpaıdy, óziniń ulttyq bolmysyn keńeıip bara jatqan jahan­daný zamanynda taza ustaýǵa bar kúshin salady. Saǵat Áshimbaev ta qazaqty júregimen súıetin ultjandy azamat boldy. Bireýdi jaqsy kórý, bireýdi jan-tánińmen súıý, bireýge jaqsylyq jasaý tek rýhanı baı adamdarda ǵana bolatyn jaqsy qasıet. Ábdimálik NYSANBAEV, Ulyqpan SYDYQOV.