«Sátemir han» kim?

Sátemir «Qudaı-taǵalanyń ja­rat­qan jan-janýarlarynyń eń kish­kentaıy qumyrsqa da tynbaı jumys jasap júr; ózi aqsaq, bir tyrmysyp, eki tyrmysyp, jyǵylyp, sonda da qoımaı, aqyrynda degenine jetti. Meniń jumys istemeı oınap júrgenim beker eken», dep oılanyp, qalaǵa barady. Onda bir oqymysty adamnyń úıin sypyrýǵa jaldanyp, tapqan aq­shasyna oqyp bilim alypty.

Áńgime «Aqyrynda sol Sátemir as­qan danyshpan, aıdaı álemge patsha bolǵan» dep túıindeledi. «Qobylandy batyr» jyrynyń Erejep Tileý­ma­ǵan­betuly nusqasynda Sátemir han Qo­bylandy batyrdyń beline qarý baılap, astyna ushqan quspen teń tul­par mingenin, kúsh-qaıratynyń tasyp, Aq­qurtqadaı sulý da aqyldy qyzǵa úılengenin kóre almaı, ony múlde joq etýdi oılaıdy. Sóıtip Noǵaılynyń elinen qyryq jigitti tańdap alyp, qarý-jaraq berip Qobylandyny ólti­rýge jumsaıdy. «О́ltirseńder be­se­ýiń bek bolasyńdar, bireýiń qaryn­da­sy Hansulýdy alasyń, bireýiń Aqqurt­qa­daı sulýǵa úılenesiń, qazynaǵa qa­ryq bolyp qalasyńdar», deıdi. Qoby­landyǵa habar jiberedi. Ol batyrǵa kelip:

...Elden qyryq qashqyn

qashyp tur,

Patsha jaman sasyp tur.

Handy qaıǵy basyp tur,

Aqyldaryn shashyp tur.

Alsyn dep edi batyrdy-aı,

Qyryq qashqynnyń artynan

Qyryq jigit bir shyqty,

Bular qaldy bata almaı.

О́ziń qýyp barmasań,

Patshań jatyr jata almaı, –

deıdi.

Ańqaý batyr buǵan nanyp, bir ózin myńǵa balap, qyryq qashqynnyń sońynan qýady. Qýyp jetip birin naızamen shanshyp, birin sadaqpen atyp, jıyrmasyn óltiredi. О́lmeı tiri qalǵandaryn ustap alyp, muryndaryn tesip, kesip Sátemir hannyń aldynan tizip aıdap ótedi.

Muny kórgen Sátemir han sasyp, záresi ushyp ony endi ózi Qarataýdaı, kózi shańyraqtaı, murty sabaýdaı, urty shubar qaptaı, tisteri tastan soqqan qaladaı Barsakelmestegi Qoz­ǵalmas degen dáýdi óltirýge jum­saı­dy. «Qyrymnyń qyryq batyry» kita­byndaǵy «Edige» jyrynda Sáte­mir qalmaqtyń hany. Edige:

Men ketermin, ketermin,

Sátemirdeı qalmaqtyń

Eline izdep jetermin.

Sátemirdiń elinde

Shubardy úsh aı baǵarmyn.

Osy otyrǵan qolyńdy

Ordada basyn alarmyn.

Úsh aı, toqsan kún bolǵanda,

Osy ordaǵa jetermin,

Kelerde habar etermin, –

deıdi.

Vengrııa Ǵylym akademııasy Etno­grafııa ınstıtýtynyń ǵylymı qyz­metkeri, doktor Dáýit Qara Shombaı «Dala men qala» gazetiniń tilshisi Aq­­­edil Toıshanulymen suhbatynda: «Men «Edige» jyrynda aty atalatyn bas­­qa jurttardy arnaıy zerttedim, – deı­­di. – Máselen, «Qyrymnyń qy­­ryq ba­tyryndaǵy» Edigeniń jaýy qal­maq dep atalady. Biraq tek­ser­seńiz, Al­tyn Orda dáýirinde qal­maq pen qazaq soǵyspaǵan. Mine, qy­zyqty jaıt, aıtalyq Edigeniń basty qarsylasy Sátemir handy jyrshy qalmaq dep tanystyrady. Al shyn máninde Sátemir mańǵyt rýynan shyq­qan násili túrki, áıgili qolbasshy Aqsaq Temir emes pe?! Osyndaı tus­qa kelgende eýropalyq kóptegen ǵa­lym­dar qate pikir aıta­dy. Qazaq epo­syndaǵy qalmaqty joń­ǵarlar dep uǵa­tyndar bar aramyzda. Bú­kil qazaq jyrlarynda jaýdyń bar­lyǵy qalmaq dep aıtylady, bul – shyn má­nisinde folklorlyq sanadaǵy tıp­tik jaý. Tereńirek zer salsańyz jyr­larda negizinen kápirler men el­diń syrtqy jaýynyń barlyǵyn qalmaq dep ataý qazaq eposyndaǵy for­mýla­nyń biri bolý kerek».

Sátemir – Aqsaq Temir, Orta Azııa­nyń bıleýshisi. Halyq Ámir Temir, Te­mirlan degen. Orta Azııany bılep turǵan zamanda ony jáne onyń urpaq­taryn ulyqtaı túsý maqsatynda sol kez­degi ǵylym, bilim tili – parsysha Ámir­zada dep te ataǵan. Ámir – qa­zaq tilinde buıryq, jarlyq, úkim, bıleý­shi, zada – násili, tuqymy, negizi jaqsy adam degendi bildiredi. Túrki taıpalary óz tilderiniń zańdylyqtaryna oraı, «Ámirzada» sóziniń eki jaǵyndaǵy dybystardy kele-kele «jutyp qoıyp» myrza degendi ǵana aıtatyn bolǵan. Dýlat taıpasynan shyqqan qazaq Gero­doty atanǵan tarıhshy ǵulama ǵa­lym, aqyn ári mámleger/dıplomat/ Myrza Muhammed Haıdarı /1499-1551/ ózin Myrza Haıdar dep qysqasha ataǵandy qalaǵan. Babyr /1483-1530/ ony Haıdar Myrza dep kórsetedi. Al Myrza Mu­hammed Haıdarǵa baba­synyń esimi be­rilipti. Budan myrza só­ziniń Ámir Temir zamanynan beri aıty­lyp kele jatqanyna kóz jetkize túsemiz.

1927 jyly Q.I.Sátbaevtyń al­ǵy sózimen KSRO halyqtarynyń Orta­lyq baspasynan qazaq tilinde arab árpi­men terilip basylyp shyqqan «Edi­­ge» jyrynda da Sátemir – ózge el­­diń hany.

Edige Sátemir hannyń qyzyn izdep kele jatyp bir kók shatyrǵa kezdesedi. Astyndaǵy atyn qasynda birge kele jatqan 17 dosyna qaldyryp shatyrǵa kelse, ózi izdep júrgen Sátemir hannyń qyzyn Dáýdiń uly Qabantyn alyp kele jatyr eken. Qyz Edigege Dáýdiń uly zorlyqpen alyp kele jatqanyn aıtady. Edige alypty óltirip, qyzyn aman-esen Sátemir hanǵa alyp keledi. Sátemir úlken toı jasap, qyzyn Edi­gege qosady. Aıy jetip, kúni tol­ǵan soń ol ul týady. Onyń atyn Nura­lyn dep qoıady. Nuralyn aıbatty da qaı­ratty batyr bolyp ósedi. Ekeýiniń ara­synda túsinispestik te bolyp, ke­ıin ákeli-balaly batyrlar bir-birimen tabysyp, tatýlasady.

Q.Sátbaev osy «Edige» jyrynyń alǵy sózinde Edige batyrdyń áńgime­sin Shoqan Ýálıhanov birinshi ret 1841 jyly Amanqaraǵaı okrýgindegi «Kúr­leýit qypshaq» tobynan shyqqan Ju­maǵul deıtin aqynnan estip, Juma­ǵuldyń aıtqandaryn taǵy da zaty qypshaq Arystanbaı degen aqynnyń sózimen salystyryp, ákesi Shyńǵys ekeýi 1842 jyly qaǵazǵa túsirgenderin aıtady.

Y.Altynsarın «Edige» jyrynyń bul nusqasyn estigen de, tipti oqyǵan da shyǵar? О́ıtkeni eki jyrshy da, qyp­shaq rýynan, Amanqaraǵaıdan, rý­las, jerlesteri, Ybyraı olarmen ta­nys ta bolýy múmkin.

Sondaı-aq Q.Sátbaev «Jyrda kez­­de­setin kirme sózderdiń bári de pi­­shin­­derin buzyp qazaqshalanyp ket­­ken. Mysaly: Shatemir-Sátemir» sııaq­tylar», deıdi.

Shad – parsy tili, qazaqsha – qýa­nysh, shat degen uǵymdy bildiredi. Iаǵnı Sátemir emes Shat Ámir - qýa­nysh­­ty bıleýshi bolýy múmkin. О́ıt­keni parsy tilinde temirdi «ahán» deı­di. Temir degen sóz joq.

Ǵalym «Edige batyrdyń áńgimesi XIV ǵasyrdyń ishinde bastalýy ke­rek», dep ol kezde «qazaq» eli óz be­tinshe jeke otaý tikpegenin, bir sheti Altaı men Tıan-Shan, ekinshi sheti Bal­qan taýlarynyń Shyǵys bókteri ara­lyǵyndaǵy ulan-baıtaq jerde túr­li túrik qaýymdary ersili-qarsyly jóń­kilip kóship júrgenin, bul qaýym Aq orda, Kók orda, Altyn ordaǵa bóli­netinin baıan etedi. Sóıtip, Uly han Altyn ordada turatynyn, jyrdaǵy Toqtamys – osy Altyn ordanyń eń sońǵy hany, Sátemir – ataqty Aqsaq Temir ekenin aıtady.

Ámir Temir (1336-1405) – Temý­rıd­­ter ımperııasynyń negizin qala­ǵan ­aıtýly, eren tulǵa. Joǵaryda Ma­jar­stan ǵalymy «Mańǵyt rýynan shyq­qan» depti. Shyndyǵynda ol Bar­las rýynan shyqqan. Barlas taıpasy­nyń bıi Taraǵaı bektiń balasy. Barlas rýy túrki tildes taıpalarǵa jatady. Olardyń urpaqtary ózbek halqynyń quramynda. Barlastar Shyńǵyshan joryǵy tusynda Mońǵolııadan Orta Azııaǵa qonys aýdarǵan. Ámir Temirdiń arǵy atasy – Qarajar, odan Ijıl, odan Áıleńgir, odan Berekel, odan Muhammed Taraǵaı, odan Ámir Temir.

Temir barlastardyń bir bóliginiń begi edi. Keıin ózine basqa bekterin qaratty, Shaǵataı ulysynyń handary – Moǵolstannyń bıleýshilerine qarsy kóterilis bastaǵan. Temir bas­qar­ǵan jigitter kerýenderine sha­býyl ja­saǵan, sondyqtan ony jasynda bas­­pashy boldy deıdi. Bekterdiń begi bo­lyp, Shaǵataı urpaqtarynan tá­ýel­siz memleket qurǵan. Biraq Shyń­ǵys­hannyń tikeleı urpaǵy bolmaǵan­dyqtan, óziniń laýazymy «han» emes, «ámir» edi.

Ybyraı áńgimesinde «han» deli­nedi. Balalarǵa túsinikti bolýy úshin ári kóne epostarǵa súıenip solaı ata­ǵan bolýy kerek.

Áńgimesinde sýrettelgen qumyrsqa aqsaq. Soǵan qaraǵanda, uly ustaz Aqsaq Temir ómiri men is-áreketinen jaqsy habardar bolǵan. Iаǵnı Aqsaq Temirdiń bala kezinen aqsaıtynyn bilgenge uqsaıdy.

Temir jaıynda ańyz-áńgimeler de, derekter de kóp. Solardyń biri Ibn Arabshahtyń dereginde ákesi kedeı us­ta eken, Temir qoı urlap jatqan sát­te oǵan sadaqtyń jebesi tıip jara­lan­ǵandyǵy týraly aıtylady.

M.M.Gerasımovtyń Temir máıitin zertteý qorytyndysy boıynsha onyń boıy shamamen 172 sm quraǵanyn jáne fızıkalyq jetilgen óte myqty tulǵa bolǵanyn, aıaǵy bala kezinde qurt aýrýymen (týberkýlez) aýyrǵandyqtan búgilmeı qalǵanyn kórsetti.

Ybyraı shyǵarmasynda Sáte­mir­diń jasynda bir aýqatty adamnyń úıin sypyrýǵa jaldanǵany áńgime bola­dy. Shyǵystanýshy ǵalym Ábsattar Der­bisáli: «Ataqty «Zafarnamanyń» (je­ńisnama) avtory Sharaf ad-Dın Iazýı (?-1454) Aqsaq Temirdiń qura­mynda Qoja Ahmet Iаsaýıdiń de ǵımaraty bar arnaıy qorǵa (vakýf-Á.D.) arnap qolhat qaldyrǵanyn aıta­dy, – dep jazady. – Onda ol qor­dy «eshqandaı» jaǵdaıda satýǵa, jeke­menshik sekildi urpaqtan-urpaqqa qal­dy­rýǵa, qandaı bolmasyn syltaýmen bazbireýge syı retinde ýaqytsha nemese túbegeıli berýge bolmaıtynyn qat­ty eskertken.

Qolhatta qorǵa tıesili jerler aý­qymy belgilenip, odan túsken tabys­ty bólý jaıly da dál aıtylǵan. Ki­ris, tabystyń bir bóligin Aqsaq Te­­mir Áziret Sultanǵa, ıaǵnı Qoja Ah­­met Iаsaýıge beısenbi, dúısenbi kún­­deri Quran oqıtyn eki qaryǵa be­­rý­ge buıyrsa, al keseneniń is júr­­gi­zýshisi (Mýtaýallı-Á.D) etip uly aqyn urpaq­tarynyń biri Mir Áli Qoja shaı­qyny taǵaıyndaǵan. Dańq­ty qolbasshy keseneniń sý tasýshysy men sypyrýshysy, baǵban, shyraqshylarynyń mindetteri týraly aıtýdy da esten shyǵarmaǵan».

Ámir Temir osy amanatynda «Bul qasıetti zırat janynda jergilikti ja­maǵat ishinen sý tasýshy jáne sypy­rý­shynyń mindetin atqaratyn eki adam bolýǵa tıis. Olar bul mindetti qo­lynan kelgenshe múltiksiz, minsiz at­­qaryp, oryndarynda daıymy bo­lyp, óz isterine qamqorlyqpen qa­raýy qajet», – dese, taǵy birde: «Osyn­­da aıtylǵan shart boıynsha qor­­dy aıtylmysh shaıqy Mir Áli qo­ja muqııat jáne múltiksiz basqaryp, eki qarynyń kúnkórisi úshin jyl sa­ıyn astyq óniminen 150 batman bı­daı­lyq azyq-túlik sýshy, baǵban, sy­pyrýshynyń árqaısysynyń kúnkó­risi úshin bólinsin», – dep amanattaýy da Ybyraıdyń «Sátemir jasynda sy­pyrýshy boldy» degenin rastaı tú­setin sııaqty.

Ámir Temirdiń buıryǵymen 1396-1399 jyldary Qoja Ahmet Iаsaýı qa­bi­riniń basyna turǵyzylǵan Túrkis­tandaǵy kesene – ortaǵasyrlyq sáýlet óneri eskertkishteriniń tamasha týyndysy.

Serikbaı OSPANULY,

aqyn, A.Baıtursynov atyndaǵy Qostanaı óńirlik ýnıversıtetiniń professory