Jaz shyqsa, taý kezip ketýdi kókseıtinimiz ne osy?! Qyzyq, shyń kórsek shyqqymyz keledi de turady. Byltyr Búrkittiń bıigine kóterilemiz dep talpynyp kórgenbiz. Júrdim-bardym shyǵa salatyn taý emes ekenine kóz jetken. Oǵan kádimgi alpınıstiń qural-jabdyǵy, dene daıyndyǵy kerek. Onsyz sonaý asqarda qadam jasaý múmkin emes. Bul joly Búrkittiń jelke jaǵyndaǵy Uńǵy deı-tuǵyn ken ornyn kórip qaıtpaq bolyp, at erttedik. Joldyń biz bilmeıtin soqpaǵy kóp bolǵan soń, Ulttyq parktiń ınspektory Aıdyn Shákenovtiń sońynan erdik. Qalaı degenmen, tabıǵatty qyzǵyshtaı qoryp, qorǵap júretin ınspektorlardyń mynaý Altaıda baspaǵan jeri joq shyǵar. Bıiktiń bıiginde júretin barysqa fototuzaq quratyndar da solar emes pe?!
Atty bes jigit Qomshabaıdy basyp ótip, Uńǵynyń bergi basyna jetip toqtadyq. Kún sáskege taıaǵan. «Osy jerde tústenip alaıyq», dep jaıǵasa ketti ınspektor. Soǵan qaraǵanda jol áli uzaq sııaqty. Qımyly shıraq Almas Sarbasov qorjynnan qara sháýgimdi sýyryp alyp, sarqyrap aǵyp jatqan bulaqqa tosty. Qaraǵaıdyń kepken butaqtaryn butap, ot jaqtyq. «Osy jerden qorjynǵa bir kúndigimizge jetetin otyn toltyryp alaıyq, Uńǵyda kóldeneń shyrpy jatpaıdy», degen ınspektor qý qaraǵaıdyń butalaryn usaqtaı bastady.
Shaı qaınaı bere tómennen attylardyń dúbiri estildi. Týrıster shyǵar dep topshyladym ishteı. Jaz shyǵa salysymen Altaıdy aralaýǵa keletinder kóp. Burynǵydaı emes, týrızm salasy jandandy. Kóbisi buǵy múıiziniń monshasyn ańsap keledi. Áıteýir, bulaýǵa túsý myń da bir dertke shıpa desedi bylaıǵy el. «Altynnyń qolda barda qadiri joq» demekshi, Altaıda týyp, buǵy qýyp ósken bizder múıizden em izdeı qoımaımyz. Odan góri hımııalyq dári-dármekke kóbirek áýespiz. Áıtpese, tabıǵatymyz dárilik shópke baı. Sony bile tura paıdalana almaımyz.
Týrıster me dep otyrǵanym, malshylar eken. Qos atqa teńdep, jaılaýǵa tuz áketip bara jatqan betteri. Jaılaý kúnshilik jerde. Ánekı, taýly ólkede otarymen qoı, tabynymen sıyr, úıirimen jylqy ósirý – qıynnyń qıyny. Jazy da, qysy da ońaı emes. Keıingi jastar áýre-sarsańǵa túsip, mal baqqylary joq, mektep bitire sala qalaǵa ketip turaqtaıdy.
Malshylar attaryn kóleńkege baılap, dastarqannyń bir shetine jaıǵasty. Topqaıyńdyq Tursynhan Muqyshev dámnen aýyz tıińder dep, gazetke oralǵan tóstiń etin alyp shyǵyp ortaǵa qoıdy. Ony japyraqtap týrady. Yńǵaısyzdana qol sozyp, bir-ekeýin aýyzǵa tastap jiberip edik, dámi til úıiredi eken.
– Qalaı, dámdi me?! Daıyndalýy op-ońaı. Sýǵa kádimgideı qaınatyp alasyń da, dámdeýishterin seýip orap tastaısyń. Taý-tasta júrgende jaqsy, toıymdy, – dedi Tursynhan aǵa.
Sodan ınspektorǵa qarap:
– Áı, sender baıqańdar. Anaý asýdan asatyn bolsańdar, atty jetektep ótińder. Baıaǵyda júk artqan atym muzdan taıyp, tómenge bir-aq ketken, – dep aǵalyq aqylyn aıtty.
Olar jaılaýǵa tikesinen tartty. Biz qos taýdyń arasyndaǵy jazyqqa shyǵyp, Shyǵysqa qaraı bettedik. Beıne bir jolymyzǵa kilem tóselgendeı. Myń túrli gúl, myń túrli shóp. Jupar ıis tanaýdy qytyqtaıdy. Biraq shóbi at baýyrlaıtyndaı emes, ap-alasa. Qaıtkenmen, bıik jer ǵoı. Jazy kelte, túni sýyq. Bókterde jańbyr jaýsa, munda qarly boran soǵady. Biz taqymdaǵan attar taýly jerde júrýge ábden tóselgen eken. Qamshy baspadyq. О́rge de, yldıǵa da aıańdap otyrdy. Bulqynyp aqqan taý ózenderinen de op-ońaı ótti. Áıtpese, biz ótken ózender atty kisini áketerdeı aǵysty. Qarsy aldymyzdaǵy shyńnyń ushar basyna shalqalaqtap qaraımyz. Tym-tym bıik, kók tirep turǵandaı. Baýraıy shaǵyl tas, ortan belinen shapshyma shyń. Jyp-jyltyr. Naǵyz taýtekelerdiń mekeni. Taýteke júrgen jerde ilbis te júredi. Biraq bizdiń kózge ańqıttap otyrǵan sýyrdan basqa ań kórinbedi. Aıtqandaı, qar betinen aıýdyń izin, ár-ár jerden tastaǵan tezegin baıqadyq. Saq qoı, bizdiń dabyrlap kele jatqanymyzdy qozy kósh jerden sezse kerek.
– Dr-r-r, – dedi Aıdyn attyń basyn tartyp. – Áne-e-e, qarańdar. Shahtanyń aýyzy kórindi. Jaqyndasań túpsiz tuńǵıyq. Qorqynyshty. Arǵy jaǵynan bireý julyp alatyn sııaqty, – dedi tobylǵy sapty qamshysymen shyńnyń búıir tusyn nusqap.
Áldeneniń qaraıǵanyn kórip, shý-shýlep jaqyndaı berdik. Jan-jaǵymyzǵa qarap, ań-tańbyz. Áneý bir kınodan kórip qyzyǵatyn Kanada, Norvegııanyń ásem tabıǵaty bizde de bar eken. Tek tanyta almaı kelemiz. Tanytqandy qoıyp, ózimiz endi-endi tanysyp jatqan joqpyz ba?! Dál osy taýdyń baýraıynda týyp-ósken Dáýlet Áshimhan da, Almas Sarbasov ta, Nurasyl Tileýhan da bul pushpaqqa alǵash aıaq bastyq. Inspektor ǵana yńyldap án salyp barady.
Jetim soqpaqpen qazdaı tizilip baryp ıyqqa shyqqanda shashylyp temir-tersekter jatty. Aýyr tehnıkanyń tetikterine uqsas. Tastan qalanǵan eki-úsh úıdiń ornyn da baıqadyq. Kenishtiń aýzyna qaraı janarmaı quıǵan úlken bóshke tur. Sonyń bárine qarasaq, 1970 jyldarǵa deıin dúrkirep turǵan shahta bolǵan sekildi. Biraq munda jergilikti turǵyndar jumys istegen joq. Kenshilerdiń barlyǵy derlik syrttan kelgen. Aýyl aqsaqaldarynyń aıtýynsha, qorǵasyn qazypty. Qorǵasyn bar jerde, altyn da bolýy múmkin. Ras-aý, mynaý taý qanshama baılyqty tabanyna basyp jatyr shirkin?! Kenshiler túk qaldyrmaı alyp ketpegen shyǵar. Jaıaýlatyp shahtanyń aýzyna jaqyndadyq. Úńireıgen oıyq. Qap-qarańǵy. Kirip kórýge júrek daýalamaıdy. Qarap turyp-aq júrek shaılyǵady. Degenmen arǵy jaǵymda jylt etken qyzyǵýshylyq qaldy. Múmkin, kásibı speleologtermen (úńgir tanýshy) aınalyp bir soǵýǵa bolatyn shyǵar.
– Uńǵyp qaza bergen soń bul jer Uńǵy atalyp ketken ǵoı. Soǵan qaraǵanda qazaqtar jumys istegen bolýy kerek, – dep óz boljamyn aıtty Almas.
Solaı bolǵan da shyǵar. Qazaqtyń tabany tilinip, aýyr jumystyń bárine jegildi ǵoı. Ony nesin jasyramyz?! Sonaý Kókkólde volfram qazǵanda da Arshaty, Bereldiń halqy jumyldyrylǵan. Ol týraly jazýshy Álibek Asqar «Munar taýdy, muzart shyńdy ańsaımyn» kitabynda tarqatyp jazǵan. Al osy tustaǵy ken oryndarynyń tarıhyn tarazylap, zertteı qoıǵan eshkim joq qoı deımin.
Endigi meje – qarsymyzda qamaldaı bolyp turǵan quzdy asyp ótip, arǵy jaǵyn baıqap qaıtý. Jo-joq, eshkim arǵy jaǵyn kórip qaıt dep tapsyrmaǵan. О́zimizdiń taýǵa, tabıǵatqa degen yntyzarlyǵymyz bolsa kerek. Kórsek, bilsek degen oı ǵana. Baǵana malshylar aıtqan asý osy. Ushar basyndaǵy muzdyqtary kúnge shaǵylysady. Qarasań, at taǵasy batpaıtyn sııaqty. Ras, júreksindik. Tóbeńnen tónip turǵan taýdyń mysy da basady eken. Muztaýdan keıingi bıik shyń Búrkit te sol jaqta. Aman-esen asýdan assaq, sol shyńnyń dál jelkesinen shyǵamyz. Bir bilgishter ońtústik jaǵy jadaǵaı, shyǵý ońaı desken. Áı bilmeımin, kerisinshe qojyr-qojyr taýlar bıikteı bastady. Asýdyń túbine jete bere bylqyldap jatqan sazdy oıpatqa aıaq bastyq. Al ırektelgen soqpaqpen qamaldaı bolǵan quz basyna shyqqanda ras, kók muz eken. Bul jerge jetkende attar da boldyra bastaǵan. Álgi 130 shaqyrymdyq báıgede osy attar ozbaǵanda, jarap júrgen súırikteı sulý tulparlar oza ma?! Taýtekeniń quzyna, Tór Altaıdyń muzyna tuıaǵy tıgen qarapaıym minis attar jazyqta shapsa, des bere qoımas.
– Ákemmen birge qansha jaılaýdy araladym, dál mundaı qaýipti asýmen júrip kórmeppin, – deıdi Dáýlet attan túse bere.
Attardy jetekke alyp ótpesek, óte qaýipti. Jandy shúberekke túıgen degen osy. Aıaq túrtip ketken shaǵyl tastar tómenge domalaǵanda, tizeń dirildeıdi. Kóz ushyndaǵy aınadaı bolyp muzdy jol jatyr. Dál osy jerden munartyp Muztaý, jarqyrap Búrkit kórindi. Altaıdyń bul sulýlyǵyn sózben de, fotoapparatpen de jetkize almaspyz. Kózben kórip, seziný kerek. Sony bilemin.
...Aman-esen óttik muzdyqtan. Keri osy jolmen qaıtýdy oılasaq, záremiz zár túbine ketedi. Ol qorqynyshty aldymyzdaǵy jazıraly jaılaý umyttyrdy. Jap-jasyl bet, jan-jaǵy tisti shyńdar. Ortada ıreleńdeı ózen aǵyp jatyr.
– Bul ózen Búrkittiń muzdaǵynan bastalyp, Kúrshimge quıady. Tómengi jaǵy tipti aǵysty. Biz de osy sýdyń boıyna shatyr tigip, ot jaǵaıyq, – dedi Aıdyn.
Aıdynnyń aıtqany zań. Bizdi at soǵyp, esimiz kiresili-shyǵasyly bolyp qaldy. Joǵaryda aıtqandaı dárilik shópter aıaqtyń astynda jatyr. Shetka shóp, qyzyl tamyr, altyn tamyr degendeı tabıǵı dárilerdiń túr-túri ósedi. Terip alaıyn deseń, Qazaqstannyń Qyzyl kitabyna engen.
Shatyr tigildi, shaı qaınady. Jerge jaıylǵan dastarqanǵa dóńgeleı otyryp, jan shaqyrdyq. Bul kezde kún uıasyna batyp bara jatqan. Tynyǵyp alyp, ertesi etekke túsýimiz kerek... Ábden shaldyqqanda, «mynaý dalaǵa qaı qudaı aıdap keldi» degendeı oılar sanany túrtpektep qoıady. Degenmen alyp Altaıdy judyryqtaı júregińe syıǵyzyp, sulýlyǵyn kózben kórý – jarty baqyt emes pe?!
Shyǵys Qazaqstan oblysy,
Katonqaraǵaı aýdany
