Altyn turmaq, kúmistiń ózi arman bolǵan Olımpıada

Máseleni sheshý joly –

otandyq bapkerlerge
arqa súıeý

Sport jýrnalıstıkasynda júr­genimizge on jyldan asypty. Bile­tinimizden, bilmeıtinimiz kóp-aq. Alaıda Baqtııar Artaev aıtpaqshy, Olımpıada kezinde kúlli qazaq sarapshy, bapker bolyp ketedi. Keıbirine bárekel­di dep otyrasyń. Keı pikir jaǵańdy ustatady. Árıne, pikir alýandyǵy – qoǵamdyq damýǵa serpilis beretin faktor. Desek te, pikirdiń de «estisi bar, eseri bar». Áleýmettik jelidegi pikirlerge ilese beretin bolsaq, Prezı­dent aıtqan buqaralyq sportty damytý arqyly ultymyzdyń densaýlyǵyn jaqsartýymyz, sport juldyzdarynyń jańa býynyn tárbıelep shyǵarýymyz ekitalaı.

Sóz joq, Tokıo Olımpıada­synda segiz qola medal je­ńip alǵan Qazaqstan qurama­sy sport­shy­­larynyń jetistigi bu­ryn­ǵy Olım­pıadalarǵa qa­ra­ǵan­da óte tómen. Aldyń­ǵy oıyn­darda ulttyq qurama­nyń qorjynynda keminde bir altyn boldy. Atlanta-1996 (3-4-4), Sıdneı-2000 (3-4-0), London-2012 (3-1-7) jáne Rıo-2016 (3-5-10) Olımpıadalarynda qazaq­standyq sportshylar úsh altyn, Beıjińde-2008 (2-3-4) – eki, Afı­nada-2004 (1-4-3) bir altyn medal jeńip aldy. Tipti Rıo-2016 Olım­pıadasynda medaldar sany jóninen Qazaqstan­nyń sport tarı­hynda rekordtyq kórsetkishke ıe boldy.

Endi araǵa bes jyl salyp nege munshama tómen nátıje kórsettik? Bul suraqqa kórgenimiz ben bilgenimizge súıene otyryp, Olımpıadany bir sholyp ótýdi jón sanadyq.

Pandemııaǵa baılanysty kóptegen irikteý týrnıri ótpegendikten,  Tokıo Olımpıadasyna Qazaqstan quramasy nebári 98 joldama jeńip alyp,  taǵy bir antırekord jańartty. Buǵan deıingi sportshylar sany jóninen eń tómen dep eseptelip kelgen 1996 jylǵy Atlanta Olımpıadasynda budan kóp sportshy barǵan edi.

Aýyr atletıkadaǵy dopıng daýyna baılanysty Tokıo Olımpıadasynda erler salmaǵy qysqarǵanyn bilesizder. Mundaı shekteý bizdi de aınalyp ótpedi. Buryn tórt er, tórt áıel qatysa alatyn básekede bul joly Qazaqstan quramasy tek eki ǵana sportshyǵa (1 er, 1 áıel) senim artty. Shekteýge qaramastan, bap­ker­ler tańdaýymen barǵan Igor Son men Zúlfııa Chınshanlo qola medal ıelendi. Z.Chınshanlonyń kúmis medalǵa talasýǵa múmkindigi bar edi, alaıda tóreshiler onyń birneshe múmkindigin esepke almady.

Jalpy, atalǵan sport túrinen Qazaq­stanǵa tolyq lısenzııa bergenniń ózinde sportshylarymyzdyń jetistigi ózgere qoıýy ekitalaı. Sońǵy kezde qanshama aýyr júkti basynan ótkergen aýyr atletıkadan bizdiń el artta qalyp barady. 2019 jyly ótken álem chempıonatyna barǵan qazaqstandyqtar arasynda tek Igor Son ǵana medalmen oraldy. Son­dyqtan eki sportshy ǵana baryp, ekeýi de medalmen qaıtqannyń ózi ázirge jaqsy nátıje.

Áttegen-aıy, kezinde dopıng daýyna qatysy bar dep kiná taqqan bapker Erjan Boltaev qazir О́zbekstan aýyr atletıkasyna eńbegin sińirip júr. Onyń shákirti Akbar Jýraev Olımpıada rekordyn jańartyp ózbek halqyna altyn medal alyp berdi. Endi osyndaı bapkerlerge elimiz arqa súıeıtin kez keldi. Sondaı-aq kezinde álem chempıonatynda atoı salǵan Jasulan Qydyrbaev, Almas О́teshov, Vladımır Sedov sekildi burynǵy sportshylardy da aýyr atletıkaǵa tartý kerek sekildi. Eń bastysy, dopıng daýyna qaıta ushyramas úshin quramaǵa bilikti dáriger shaqyrý kerek. Ol birinshi kezekte turǵan ózekti másele.

Boks derjavasy bolý úshin ne isteý kerek?

Tokıo Olımpıadasynda Arlen Lopes, Hýlıo Sesar La Krýz sekildi kýbalyq boksshylar barlyq qarsylasynan basym túsip, eki dúrkin Olımpıada chempıony atandy. Al bizde eki dúrkin Olımpıada jeńimpazy joq. Sondyqtan bizge boks derjavasymyz dep aıtý ázirge erte. Qazaqstannyń bokstan buryn da ýys-ýys altyn alǵan kezi bolǵan emes. 2000 jyly Sıdneı tórinde 12 salmaq boıynsha eki qazaq chempıon bolǵanda, Kýbanyń tórt birdeı boksshysy altyn medal jeńip alǵan edi.

Búginde erler boksy segiz salmaqqa qysqarǵanyn bilesizder. Sonyń ózinde Kýba boksshylary tórt altyn alyp, Sıd­neıdegi jetistigin qaıtalady. Biraq kýbalyqtardy búginde Beıjiń Olım­pıadasynda birde-bir altyn ala almady dep aıtpaıdy. Eger biz de ke­lesi Olımpıadada kez kelgen sport túrinen altyndy topyrlatyp alyp jat­­­saq, qura­mamyzdyń sátsizdigi lezde umy­tyla­tyny sózsiz.

Jańa bapker Ǵalymbek Kenjebaev kelgeli bokstyń saly sýǵa ketti deýge bolady. Tokıo tórinde segiz salmaq­tyń barlyǵynda bizdiń boksshylar syn­ǵa tústi. О́kinishke qaraı, ekeýi ǵana qola júldege qol jetkizdi. Rıo Olım­pıadasymen salys­tyrmaly túrde aıt­saq, Tokıo dodasynda tóreshiler ádil tórelik etti deýge bolady. Tek Sáken Bı­bosynovtyń jeńisin tartyp aldy demeseńiz, qalǵandary durys. Aıt­paı ketýge bolmaıtyn taǵy bir jaıt, aýstralııalyq tóreshi qazaqstandyq bir­de-bir boksshyǵa jeńis bermedi. Tipti Sáken Bıbosynov qarsylasyn «nokdaýn» jasaǵannyń ózinde Karl Rýhen jeńisti brıtanııalyqqa berip otyrdy. Soǵan qarap Karldyń qa­zaqstandyqtarǵa «kegi» ketken be eken degen oıǵa qalady ekensiń. Taǵy da bir baıqaǵanymyz, bizdiń boksshylarymyz alǵashqy raýndta sylbyr, ańdyp, «uıyqtap» júrip judyryqtasty. Al qalǵan eki raýndta ǵana bapkerlerdiń «áıt, áıt» deýimen qarsylasyn qýyp jetemin dep álekke túsip jatty. Bul arnaıy qurǵan taktıka bolsa, keleside mindetti túrde basqa jos­par oılastyrǵan jón. Kóp boksshymyz qysqa qashyqta ju­dyryqtasýdy bilmeı jatty. Ony da eskerý kerek.

Jalpy, sońǵy jyldary boks máneri qatty ózgerdi. Burynǵydaı jelip júrip, taktıkalyq turǵydan qarsylasyńdy tuqyrta almaısyń. Qazirgi boks naǵyz tóbeleske aınalǵan. Tipti tóreshilerdiń ózi tóbeleskish boksshylarǵa bir búı­rek­­teri buryp turatynyn sonaý Rıo Olım­pıadasynan beri baıqap júrmiz. Biraq muny eskeretin bizdiń bapkerler joq. Boksshylarymyz qarsylastarynyń ady­myn ańdyp, barlaý júrgizedi. Sóıtip ýaqyttyń qalaı zymyrap ótkenin de ań­­ǵarmaı qalady. Bul rette Kýba men Reseı boksshylaryn aıtpaǵanda Bra­zılııa, О́zbekstan, Fılıppın, AQSh boks­shylarynyń jankeshtiligin mysalǵa keltirýge bolady.

Degemen de boks nátıjesi sátsiz boldy. Ony Serik Sápıev te aıtty. Endi Ǵ.Kenjebaevqa barlyǵyn ózgertýge bolady. Olımpıadaǵa attanar aldynda «Aqbulaq» olımpıadalyq kesheninde karantınde bolǵanymyzda «menmin» degen jastarymyzdyń ósip kele jatqanyn kórdik. Olımpıada bitti, endi ne isteý kerek? Sáken Bıbosynov, Bekzat Nur­dáýletov sekildi boksshylardyń áli qu­ramaǵa bereri kóp. «Potensıaly» joǵary jastardy tartyp, qalǵan sal­maqty jańartsa, quramamyz áli talaı ret jeńiske jetedi.

Qur keýde kere berýge bolmaıdy...

Qazaq balýan, batyr halyq dep aıtýdan áli jalyqpaımyz. Árıne, dańq­ty Qajymuqan babamyzdan bastap, Ábilseıit Aıhanov, Jaqsylyq Úshkempirov sııaqty balýandarymyzdyń shoqtyǵy bıik. Alaıda elimiz egemendigin alyp, jeke memleket bolǵaly balýandarymyz Olımpııa oıyndarynda ala-qula óner kórsetip júr. Sondyqtan grek-rım kúresine bir silkinis kerek. Áıtpese, 1996 jylǵy Atlantada Iýrıı Melnıchenko táýelsiz Qazaqstan tarıhynda alǵash­qylardyń biri bolyp Olımpıada altynyn jeńip aldy. О́kinishke qaraı, Melnıchenkonyń izbasarlary budan keıin jeńis tuǵyryna kóterile almady. 2004 jyly Afınada Georgıı Sýrsýmııa qolda turǵan Olımpıada altynynan aıyrylyp kúmisti qanaǵat tutsa, Mhıtar Manýkıan qola júlde aldy. 2008 jyly Beıjiń Olımpıadasynda Nurbaqyt Teńizbaev kúmis medal jeńip aldy. 2012 jyly Danıal Gadjıev úzdik úshtikten kórindi. Rıo men Tokıo Olımpıadasynda Baqtııar Baıseıitov baptaıtyn grek-rım sheberleriniń qorjyny bos qaıtty.

Áset Serikbaev baptaıtyn erkin kú­res sheberleri bes salmaqta beldesip, Nurıslam Sanaev qola júldeger atandy. Taǵy eki balýan úshinshi oryn úshin kú­resip, Olımpıadany besinshi orynmen aıaqtady. Nátıje qanaǵattanarlyq deýge bolady. 2016 jyly Rıo-de-Janeıroda ótken Olımpıadada erkin kúres balýandary alty salmaqtyń beseýinde joldama alyp turyp, júldesiz qaıtqan edi.

Erkin kúres balýandarynyń 1996 jyl­dan bergi nátıjelerine kóz salsaq, tek Rıo Olımpıadasynda ǵana qor­jynymyzdyń bos qaıtqanyn baıqaýǵa bolady. Máselen, Atlantadaǵy alǵashqy Olımpıadada Máýlen Mamyrov qazaq elin qola medalmen qýantty. Odan keıin Sıdneıde Islam Baıramýkov kúmis medal jeńip alsa, 2004 jyly Gennadıı Lalıev taǵy da tuǵyr bıiginen kórinip, Qazaqstan quramasyna kúmis medal syılady. 2008 jyly Qytaı astanasynda Marıd Mýtalımov qoladan alqa taqty. Arada tórt jyl ótkende Aqjúrek Tańatarov pen Dáýlet Shabanbaı London tórinde qola medaldy qanjyǵalaryna baılady.

Bul jerde qyzdar kúresi kóńilden shyqpady. Rıo-2016-da bir kúmis, bir qola medal jeńip alǵan qyzdarymyz bul joly barlyǵy júldesiz qaıtty. Nurlan Amanqosov baptaıtyn qyzdar kúresine shuǵyl túrde ketken qatelikterdi saralap, jeńiske jetetin jańa baǵdarlamaǵa kóshý kerek.

Chempıondarǵa

esesi ketti

Sportta keıde baǵy men baby qa­tar shappasa, qansha jerden tyrmys­qa­nymen jeńis buıyrmaı jatady. Tokıo tórinde segiz qola medal alǵan sportshylarymyzdyń beseýi baǵy men baby qatar shapqanda, jeńimpaz atanar edi. Olar chempıondardan ne fınalıs­terden sál ǵana basymdyqpen jeńilis tapty.

Olımpıadada Qazaqstan qorjynyna sońǵy segizinshi qola medaldy karateshi Sofıa Berýlseva saldy. 61 kılodan joǵary salmaqta synǵa túsken ol jar­­tylaı fınalda egıpettik Ferııal Ab­delazızben kezdesken bolatyn. Asa tartysty ótken jekpe-jekte Berýlseva 4:5 esebimen jol berdi. Al mysyrlyq karateshi óz kezeginde fınalda jeńiske jetip, Olımpıada chempıony atandy.

Bokstan Sáken Bıbosynovtyń jaǵ­daıy da osyǵan uqsas. Ol jartylaı fınalda brıtandyq Jalal Iаfaıge 2:3 esebimen jol berdi. Bul kezdesý kópke deıin tal­qylanǵanyn bilesizder. Sáken­niń jeke bapkeri, kóptegen maman bul jekpe-jekte Bıbosynov jeńiske jetti deıdi. Biraq bolǵan is boldy. Sonymen J.Iаfaı fınalda fıllıpın boksshysynan basym túsip, Olımpıada chempıony atandy.

Erkin kúreste 57 kıloǵa deıingi sal­maqta beldesken Nurıslam Sanaev­tyń Tokıoda altynǵa talasatyndaı múmkindigi bolyp edi. Ol jartylaı fı­nalǵa deıin qarsylastarynyń bar­lyǵyn jeńip keldi. Biraq fınalǵa shyǵar tusta Úndistan balýany Ravı Kýmarǵa ese jiberdi. Kezdesýdiń aıaqtalýyna bir mınýt qalǵanǵa deıin Sanaev qarsylasyn 9:2 esebimen basym turǵan. Alaıda qar­sy ádiske túsip jarys­ty ýaqytynan buryn aıaqtady.

Karateshi Darhan Asadilovtiń negiz­gi salmaǵy 60 kılo. Atalǵan salmaq Olımpıada baǵdarlamasynda bolma­ǵan­dyqtan, jerlesimiz 67 kıloda jarysqa tústi. Soǵan qaramastan ol A tobynda úz­dik shyǵyp, jartylaı fınalda fran­sııa­lyq Stıven de Kostamen kezdesken edi. Sál ǵana basymdyqpen jer­lesimizdi fınalsyz qaldyrǵan fransýz karateshisi eline altyn medalmen qaıtty.

Al Qazaqstanǵa alǵashqy qola medaldy alyp bergen Eldos Smetovtiń jartylaı fınaldaǵy japondyq balýanmen beldesýin kóp jankúıer fınaldyq aıqasqa balaǵan. Sebebi eki sportshy arasyndaǵy beldesýdiń jeńimpazy tek qosymsha ýaqytta ǵana anyqtaldy. Onda da Eldos ádis jasaımyn dep ózi «qaqpanǵa» túsip qaldy. Japon balýany Tokıoda top jardy.

Jeńil atletter
nege jeńil emes?

Buǵan deıin jeńil atletıkanyń je­tistigi bir ǵana adamǵa baılanys­ty edi. Úsh Olımpıadada olja salǵan Olga Rypakova tuńǵysh ret Tokıoda júl­desiz qaldy. Tokıo Olımpıadasynda bar-joǵy on sportshydan sál asatyn jeńil atletter basqa Olımpıadalarǵa qaraǵanda tym az. Kommentator Sergeı Raılıan norvegııalyq Karsten Varholm 400 metrdi kedergiler arqyly 45,94 sekýndta júgirip ótip, álem rekordyn ornatqanyn, al qazaqstandyq Mıhaıl Lıtvın 400 metrdi «kedergisiz» 47,15 sekýndta júgirip ótkenin jazǵan edi.

Esesine sporttyq gımnastıkadan Mılad Karımıdiń óner kórsetýi kóńilge qonymdy. Jalǵyz ózi jeti joldama jeńip alǵan Mılad Olımpıadanyń irik­teý synynda úsh jattyǵý boıynsha fınalǵa ótip, Qazaqstanda óship bara jatqan bul sport túriniń boıyna qan júgirtkendeı boldy. Ol alǵashqy Olım­pıadasynda besinshi oryn aldy. Mıladtyń bolashaǵy alda dep bilemiz.

Jeńil atletıkadan elimizdiń qurama­synda san bar da, sapasy jaǵy kúmándi kórindi. Endi osyndaı problemalardan arylý úshin ne isteý kerek? Ony bizden góri, sporttyń mańynda júrgen mamandar bilse kerek. Bul suraqtyń jaýabyn solarǵa qaldyraıyq.

Qazaqstan sportynyń bul kúıi neden? Boks nege alǵash ret altyn túgil, kúmis­siz qaldy? Balýan elmiz deımiz, nege klassıkter alǵashqy aınalymnan asa almaıdy? Osylaı suraqtar jalǵasyp kete beredi. Árıne, munyń bári qarapaıym jankúıer aınalysa­tyn sharýa emes. Ol úshin arnaıy sport mamandarynyń pikirin bildik. Gazeti­miz­diń aldaǵy sanynda usynatyn bolamyz.

Japonııa 27 altyn, 12 kúmis jáne 17 qola medal alyp, Tokıo Olım­pıadasynda úzdik úshtikten kórindi. Bul – tamasha kórsetkish. Árıne, mundaı kere­met nátıjege Kúnshyǵys eli birden jetken joq. 2012 jyly London Olım­pıadasynda medaldar sany jóninen úzdik ondyqtan kórinbegennen keıin, nátıjege jetý úshin olar jyldar boıy eńbek etti. Sportty damytýmen ǵylymı tur­ǵyda aınalysty. Árbir sportshynyń namysyn oıatty. Qazir de sol baǵytpen júrip jatyr. Dálel retinde aıta oty­raıyq. Jelaıaq sportshysy 22-orynnan kórinse de telebaǵdarlamalarǵa sha­qyryp, janashyrlyq tanytyp, qol­daý kórsetkenin kórdik. Munyń bar­lyǵyn olar ne úshin istep otyrǵanyn sura­ǵanymyzda, olar qoldaýy bar sport­shynyń kóbisi túptiń túbinde el namysyn abyroımen qorǵaıtynyna senedi. 2012 jyldan beri etken eńbek jemisin bere bastady. Osydan bes jyl bu­ryn japondyqtar Rıo-2016-da óz tarıhynda tuńǵysh ret 12 altyn medal jeńip aldy. Al óz jerindegi jetistigin jo­ǵaryda aıttyq.

Mine, osyndaı baǵdarlama bizge de kerek sekildi. Afına Olımpıadasynyń chempıony Baqtııar Artaev aıtpaqshy, Qazaqstanda 19 mıllıon bapker bar, 19 mıllıon sarapshy bar. Árıne, biz sport mamany emespiz. Alaıda Tokıo Olımpıadasy sportqa jaýapty quzyrly qurylymdardyń shynaıy sıpatyn jáne qandaı deńgeıde jumys istep jatqanyn kórsetip bergendeı. Nátıjege qarap shuǵyl túrde júıeli izdenis pen keshendi sheshimder kerek ekeni baıqalady. Sport fýnksıonerleri úsh jyldan keıin bastalatyn Parıj Olımpıadasyna daıyndyqty búginnen bastaý kerek ekenin jaqsy túsinýi kerek. Múmkin, chempıon­darymyz Tokıo Olımpıadasynda ketken eseni Parıjdegi dodada qaıtarar. Soǵan úmitteneıik.