Qazirgi tańda Covid-19 indetin týdyratyn vırýsqa qarsy vaksına saldyrýdy mindetteý jeke bas bostandyǵyna qol suǵatyny týraly dabyl qaǵyp júrgenderdi estip jatyrmyz. Sadaq atýdan AQSh Olımpıada quramasynyń múshesi Bredı Ellıson ekpeden bas tartý jónindegi sheshimi júz paıyz jeke tańdaý ekenin aıtyp, mindetti túrde ekpe saldyrý jeke bas bostandyǵyna qaýip tóndiretinin alǵa tartady.
Bir qyzyǵy, kólikte qaýipsizdik beldigin taǵýdy mindetteý – sol adamnyń jeke bas bostandyǵyna tikeleı qol suǵý. Kerisinshe, jappaı vaksınalaý týraly zańnama halyqtyń quqyǵyn qorǵaý. Máselen, vaksına saldyrmaǵan adam kópshilik orynǵa baryp, basqalarǵa vırýs juqtyrýy múmkin. Al ekpe alýdy mindetteý arqyly halyqtyń densaýlyǵyn saqtap, bıznesti erkin júrgizýge múmkindik bar.
Meni durys túsinińiz. Men júrgizýshi men jolaýshylardyń kólikte otyrǵanda qaýipsizdik beldigin taǵý jónindegi zańdy qatty qoldaımyn. Mysaly, AQSh-ta osyndaı zańdar shamamen 370 myń adamnyń ómirin qorǵap qaldy. Budan bólek, kóptegen adamnyń aýyr jaraqat alýyna jol bergen joq. Soǵan qaramastan, bul zańnyń bári – paterlanıstik qujattar. Olar ózimizdiń ıgiligimiz úshin bir nárse jasaýǵa májbúrleıdi. Bul Djon Stıýart Mılldiń «bıliktiń órkenıetti qoǵamdastyqtyń kez kelgen múshesine erkinen tys ári ádil túrde qoldanýyna ruqsat jalǵyz mindeti – basqalarǵa zııan keltirmeý» degen qaǵıdasyn buzady. Iаǵnı adamnyń jeke basynyń múddesi úshin májbúrleý – «jetkilikti kepildik emes».
Bul qaǵıda jóninde áli aıtylatyn áńgime óte kóp. Ásirese, eresekter arasyndaǵy erikti evtanazııa nemese gomoseksýaldyq qarym-qatynas sekildi qurbandyq joq áreketterge jol bermeıtin zańdarǵa qarsy qoldanylǵanda tıimdi. Biraq Mıll «órkenıetti» qoǵamdastyq músheleri óz múddeleri úshin qazirgige qaraǵanda tıimdi tańdaý jasaıtynyna senimdi edi.
Qaýipsizdik beldikterin mindettegenge deıin kóptegen memleketter jolaýshylarǵa ony taǵynbaýdyń qaýpi týraly túsindirýge tyrysty. Mundaı naýqandardyń áseri shamaly edi. Qaýipsizdik beldikterin taǵatyndardyń sany qazirgiden áldeqaıda az bolatyn. Mysaly, búginde AQSh-ta jolaýshylar men júrgizýshilerdiń 90 paıyzǵa jýyǵy ony taǵady (sondaı-aq qaýipsizdik beldigin taqpaý zań buzý bolyp sanalatyn basqa elderde de osyndaı kórsetkish tirkelgen).
Sebebi biz ózimizdi qandaı da bir apattyń shamaly bolsa da qaýpinen qorǵaı almaımyz. Kólikke otyrǵan saıyn, eger biz qaýipsizdik belbeýin taqpasaq, jaraqat alatyndaı apatqa ushyraý yqtımaldylyǵy óte az. Degenmen belbeý taǵýdyń paıdasy sonshalyqty kóp emesin eskersek, aqyl tarazysyna salyp qaraǵanda ony taǵý qısynsyz kórinedi. Biraq avtokólik apatynan aman qalǵandar qaýipsizdik belbeýin taqpaǵandyqtan jaralanǵanyn, qısynsyz áreket dep sanaǵanyn moıyndaıdy jáne oǵan ókinedi. Biraq bul kesh.
Qazir vaksına saldyrýda da osyǵan uqsas jaǵdaıdy kórip otyrmyz. Braıtnı Kobııa taıaýda Alabama shtatynyń Bırmıngem qalasynda dáriger retinde jumys istegeni týraly Facebook-te mynandaı jazba jarııalady:
«Men aýrýhanaǵa Covid-19 indetin juqtyryp, jaǵdaıy qıyndaǵan qylshyldaǵan jastardy qabyldaımyn. Olar ıntýbasııa (ókpege aýa jiberetin tútikshe engizý – A.A.) jasar aldyndaǵy sońǵy ótinishi – menen vaksına salyp berýimdi suraıdy. Men olardyń qolynan ustap otyryp, ókinetinimdi, bári kesh ekenin jetkizemin. Birneshe kúnnen soń qazany estirter kezde naýqastyń otbasy múshelerin qushaqtap, marqumǵa kórsetetin mahabbatynyń eń úlkeni vaksına alý ekenin, sondaı-aq tanystaryna ekpe saldyrýǵa úgitteýdi suraımyn. Olar jylaıdy. Munyń mańyzyn bilmegenin aıtady. Indet ótirik dep eseptegenin jetkizedi. Olar muny saıası oıyn dep esepteıdi. Sebebi olar naqty qan tobyna jatatyndyqtan nemese naqty bir násil ókilderi bolǵandyqtan aýyrmaımyz dep eseptegen. Olar muny jaı ǵana tumaý dep oılaǵan. Biraq olar qatelesedi. Olar ótkenge qaıta baryp, bárin ózgertkisi keledi. Biraq bul múmkin emes».
Dál osy sebep koronavırýs vaksınasyn mindetteýdiń durystyǵyn kórsetedi. О́ıtkeni kóp adam ýaqyt óte kele qabyldaǵan sheshimine ókinedi. «Bul – olardyń óz ómiri, ólemin dese ózi bilsin», deý úshin qanisher bolý kerek shyǵar.
Qalaı degenmen de, koronavırýs dáýirinde vaksınany mindetti etý Mılldiń «basqalarǵa zııan keltirmeý» prınsıpin buzbaıdy. Olımpıadaǵa qatysatyn vaksınalanbaǵan sportshylar adamdar kóp júretin kóshede jyldamdyqty arttyrý sekildi basqalarǵa da qaýip tóndiredi. Ellısonnyń «jeke tańdaýy» – ne ekpe alý nemese úıde bolý. Eger Halyqaralyq Olımpıada komıteti vaksınalanǵan sportshylar ǵana jarysqa túse alady dep aıtsa, bul myńdaǵan sportshyny ınfeksııa juqtyrý yqtımaldylyǵynan qutqarar edi. Sondaı-aq Ellısonnyń vaksınasyz básekege túsýine jol bermes edi.
Dál sol sebepti, Fransııa men Grekııada ótken aıda jarııalanǵan kınoteatrlarǵa, barlarǵa baratyndar nemese poıyzben saıahat jasaýshylar vaksına alǵany jóninde kýálik kórsetýin mindetteıtin ereje eshkimniń jeke bostandyǵyn buzbaıdy. Byltyrǵy aqpanda Indonezııa úkimeti barlyq eresek adamdardy vaksınalaýdy álemde tuńǵysh ret mindettegende eń qaıǵyly jaǵdaı – azamattardyń bostandyǵy buzylǵany emes, baı memleketterdiń zańdy júzege asyrýǵa qajet vaksınalardy bermegeni edi. Sonyń saldarynan qazir Indonezııa – vırýs oshaǵy, elde on myńdaǵan adam vaksına almaǵandyqtan ómirden ótti.
Pıter SINGER,
Prınston ýnıversıtetiniń bıoetıka professory jáne «Siz qutqara alatyn ómir» kommersııalyq emes uıymynyń negizin qalaýshy. Ol janýarlardy bosatý, praktıkalyq etıka jáne naqty álemdegi etıka taqyryptarynda kitap jazǵan. Onyń John Stuart Mill’s Utilitarianism jınaǵy (Katarzına de Lazarı-Radekpen birlesip óńdelgen) Norton kitaphanasynda jaryq kórdi
Copyright: Project Syndicate, 2021.
www.project-syndicate.org
