Tokıoda túgeldeı derlik utyldyq. Nege?

Áńgimemizdi grek-rım kú­re­sinen bastaǵanamyz jón. Sport­tyń bul túrinde jeńispen órilgen baı dástúrimiz bar. KSRO dáýiriniń ózinde bizdiń elden myqty ba­lýandar kóptep shyqty. Atap aıtsaq, dańqy jer jarǵan Valerıı Rezansev eki dúrkin Olımpıada chempıony atandy. Bul ataqqa ol 1972 jyly Mıýnhende jáne 1976 jyly Monrealda qol jetkizdi. Odan buryn Anatolıı Kolesov pen Vladımır Bakýlın oljaǵa keneldi. Kolesov 1964 jyly To­kıoda top jarsa, Bakýlın 1968 jyly Mehıkoda kúmis medaldy moınyna ildi. Sondaı-aq Mıýnhen Olım­pıadasynda Anatolıı Na­­zarenko kúmiske qol sozsa, Monrealda Anatolıı Bykov bas júldeni qanjyǵasyna baılady.

1980 jyly Máskeýde alaýy tutanǵan Olımpııa oıyndarynda úsh birdeı otandasymyz jeńis tuǵyryna kóterildi. Jaqsylyq Úshkempirov pen Shámil Serikov qarsylastaryn qoǵadaı japyryp, altyn tuǵyrdan qol bulǵaǵanda, barsha qazaq jurty bórkin aspanǵa atyp qýandy. Dál sol jarysta Anatolıı Bykov ekinshi orynǵa taban tiredi. 1988 jyly Seýlde Dáýlet Turlyhanov kúmispen kúptelse, 1992 jyly Barselonada qazaqtyń qaısar uly qola medal­dy moınynda jarqyratty. Ba­ıyptap qarasańyzdar, Keńes Oda­ǵy dáýirinde Qazaqstannyń ba­lýandary 6 altyn, 4 kúmis jáne 1 qola medaldy oljalaǵan eken. Eger 1964-1992 jyldar ara­lyǵynda alaýy tutanǵan Olım­pııa oıyndarynda jerlesterimiz derbes memlekettiń týy as­tyn­da óner kórsetkende, jalpy­ko­mandalyq esepte tórtinshi oryn­ǵa turaqtaıtyn edi. Al­dymyzda tek KSRO, Majarstan jáne Bolgarııa quramalary. Mine, Keńes Odaǵy tusynda qazaqstandyq balýandar osyndaı orasan tabysqa qol jetkizdi.

Táýelsiz eldiń túlekteri re­tinde Qazaqstan alǵash ret 1996 jyly Atlanta Olımpıadasyna qatysty. Sol jarysta Iýrıı Mel­nıchenko teńdessiz dep ta­nyldy. О́kinishke qaraı, sol kez­den beri bizdiń balýandarǵa bas júlde birde-bir ret buıyrǵan joq. Desek te tórtjyldyqtyń basty dodasynda Ánuranymyz shyrqalmasa da, ara-tura Týymyz kókte jelbiredi. Tarqatyp aıtsaq, 2000 jyly Sıdneıden qor­jy­nymyz bos qaıtty. 2004 jyly Afı­nada Georgıı Sýrsýmııa fı­nalda utylsa, Mhıtar Manýkıan úzdik úshtikti qorytyndylady. 2008 jyly Nurbaqyt Teńizbaev pen Áset Mámbetov qola me­dal­d­y ıelendi. Arada biraz ýa­qyt ótken soń biraz balýanǵa «do­pıng qoldandy» degen aıyp ta-ǵ­yl­­­dy. Sonyń saldarynan Áset júl­d­eden qaǵylsa, Nurbaqyttyń qolasy kúmiske almastyryldy. 2012 jyly Londonda Danııal Gadjıev úshinshi satyǵa jaıǵasty. Biraq ol da Qazaqstannyń týmasy emes. Daǵystannyń Kızılıýrt qalasynda týyp-ósken Danııal kezinde Reseıdiń týy astynda óner kórsetti. Ýaqyt oza Qazaqstanǵa qonys aýdaryp, belgili bap­ker Marat Turlyhanovtyń jetek­shiligimen jattyqty.

2016 jyly Rıo-de-Janeıro Olımpıadasynda Qazaqstannyń grek-rım kúresi sheberleri tegis­teı utyldy. Dál sol jaǵdaı bıyl Tokıoda da qaıtalandy. Biraq bul joly bulaı bolmaýy tıis edi. Sebebi elimizde kúres salasyn basqaryp otyrǵan azamattar ta­rapynan osy baǵytta kóp ju­mys atqaryldy. Eń birinshi kezekte, Olımpııa oıyndarynyń jol­damasy taratylǵan eki bir­deı dúbirli doda Qazaqstanda uıym­dastyryldy. Biraq bizdiń jigit­ter óz múmkindikterin utymdy paı­­dalana alǵan joq. Nur-Sul­tanda jalaýy jelbiregen álem chem­pıonatynda nebári eki lı­sen­­zııaǵa qol jetkize aldyq. Eger Olımpıada saıystary alty sal­maq dárejesi boıynsha óte­tinin eskersek, bul tym nashar kórsetkish edi. Ol joldamalardy – Meırambek Aınaǵulov (60 kılo) pen Ashat Dilmuhamedov (77 kılo) ıelendi. Ekinshi irikteý týrnıri Almatyda uıymdastyryldy. Bul joly tek Nursultan Tursynovtyń (87 kılo) baǵy jandy. О́kinishke qaraı, Meıirjan Shermahanbet (67 kılo), Oljas Syrlybaı (87 kılo) jáne Georgıı Sýrsýmııa (130 kılo) ózderine artylǵan se­nim­di aqtaı almady.

Sońǵy lısenzııalyq týrnırdiń shymyldyǵy Bolgarııanyń bas shahary – Sofııada túrildi. Osy synaqqa qatysqan balýan­dary­myzdyń úsheýi de elge eńse­leri túsip qaıtty. Olar – Al­mat Kebisbaev (67 kılo), Oljas Syr­­lybaı (87 kılo) jáne Álim­­han Syzdyqov (130 kılo). Osy­laısha, Olımpııa oıyndarynada Qa­zaqstannyń úsh-aq balýany kúsh synasý qurmetine bólendi. Ulttyq qurama bapkerleri Meı­ram­bek Aınaǵulov pen Nur­sultan Tursynovty (87 kılo) ko­man­dada qaldyrdy da, Ashat Dil­mu­ha­­medovti Demeý Jadyraevpen al­mastyrýdy jón kórdi.

Jalpy, joldamalar sarapqa salynatyn jarystar ótetin kezdiń ózinde-aq «Kimder el namysyn qor­ǵaýy tıis?» degen másele tó­ńireginde biraz áńgime órbidi. Má­selen, Meırambektiń ornyna Aıdas Sultanǵalı barǵany jón degender boldy. Syr boıynyń ókili 2018 jyly Býdapeshtte álem chempıonatynyń qola júldegeri atandy. Meıirjan Shermahanbetti eki birdeı irikteýge qosqansha Almat Kebisbaevqa múmkindik berý kerek edi degen áńgime de shyqty. Oljas Syrlybaıǵa qaıta-qaıta senim artýdyń qajeti joq edi dep te aıtyldy.

О́kinishke qaraı, ǵalamdyq dodada beldesken úsh balýanymyz da senim údesinen shyǵa al­mady. Barlyǵy da alǵashqy aına­lymda súrindi. Aınaǵulov qyr­ǵyzstandyq Jolaman Shar­shenbekovten 0:8 esebimen oısy­raı utyldy. Jadyraev japo­nııalyq Shoheı Iаbıkýdiń osal tusyn taba almady – 3:5. Tur­synov germanııalyq Denıs Kýd­ladan tize búkti – 1:4. Bizdiń jigit­terdi jeńgen balýandardyń eshqaısysy fınalǵa shyǵa almady. Nátıjesinde, qazaqstandyq grek-rım kúresi sheberleri jubanysh básekelerine de qatysa almaǵan kúıi elge eńseleri túsken kúıde oraldy.

Áıelder kúresinen de úsh otan­dasymyz jarys kórigin qyz­dyrdy. Biraq úsheýiniń de qada­my sátsiz boldy. Rıo Olım­pıa­dasynyń qola júlde­geri Elmıra Syzdyqova (76 kılo) qyrǵyzstandyq Aıperi Medet­qyzyna ese jiberdi – 1:8. Nur-Sul­tandaǵy dúnıejúzilik doda­da úshinshi orynǵa taban tire­gen Valentına Islamova (50 kılo) tusaýkesker kezdesýinde ekvadorlyq Lýsııa Gýzman Peres­ten jeńildi. Talaı iri dúrmekte ysylǵan tájirıbeli Tatıana Ahmetova (53 kılo) da alǵashqy aınalymnan asa almady. Ol pol­shalyq Roksana Zasınaǵa jol berdi.

Erkin kúres sheberleri ara­synda Nurıslam Sanaev (57 kılo) qana senim údesinen shyǵa aldy. Reseıdiń Tyva Respýb­lıkasynda týyp-ósken sport­shy óziniń jankeshtiligi men ta­bandylyǵynyń arqasynda qola medaldy moınyna ildi. Alǵashqy aınalymdarda Gvıneıa-Bısaýdyń ókili Dıamantıno Iýna Fafe men japonııalyq Iýkı Takahashıdi tize búktirgen Nurıslam jartylaı fınalda úndistandyq Ravı Kýmardan biraz upaı ozyp turdy. Biraq odan árige onyń áli jetpedi. Kýmar bizdiń jigittiń osal tusyn taýyp ketti. Al qola medal úshin tartysta Nurıslam bolgarııalyq Georgıı Vangelovten basym tústi.

Dál ol beleske Dáýlet Nııaz­bekov (65 kılo) pen Danııar Qaı­sanovtyń (74 kılo) da ıek ar­týyna múmkindikteri boldy. Biraq sheshýshi tusta olarǵa tabandylyq jetpispedi. Ekeýi de qarsylastarynan oısyraı utyldy. Dáýlet shırek fınalda ázerbaıjandyq Gadjı Álıev pen qola medal úshin básekede úndistandyq Bajrang Bajrangtyń aldynda tym dármensiz kórindi. Danııar jartylaı fınalda reseılik Záýirbek Sıdakovqa jáne úshinshi oryn úshin saıysta ózbekstandyq Bekzod Abdýrahmonovqa jarytyp qar­sylyq kórsete almady. Sóz joq, olar myqty qarsylastarǵa tap boldy. Desek te bizdiń jigitter de osaldar sanatynan emes edi ǵoı. Nııazbekov te, Qaısanov ta qurlyq birinshilikterinde birneshe márte dara shyǵyp, álem chempıonattarynda jeńis tu­ǵyryna kóterilgen saqa sport­shylar. Mine, osy jaıttyń bar­lyǵyn oı eleginen ótkize oty­ryp, qazaqtyń maqtaýly balýan­darynyń Japonııa tórin­degi jigersizdigine kúıindik.

Asa aýyr salmaqtaǵy Iýsýp Batyrmýrzaevtyń germanııalyq Gennadıı Gýdınovıchti 10:2 esebimen utyp jatyp, «týshege» túsip qalǵanyn múlde túsine almadyq. Jerlesimiz taǵy eki upaı alǵanda aıqyn basymdyqqa ıe bolatyn edi. Biraq olaı bol­mady. Syn saǵatta Iýsýptyń júı­kesi syr berip, qolda turǵan jeńisti ýysynan shyǵaryp aldy. Al Erǵalı Álisherge (97 kılo) esh ókpe aıta almaımyz. Tusaýkeser kezdesýge Aljırdiń apaıtósi shyqpaı qalyp, ekinshi kezeńde túrkııalyq Sýleıman Karadenızben aıqasty. Báseke barysynda qandasymyzdyń tórt upaıǵa tatıtyn ádisin tóreshi eki balmen ǵana baǵalady. Ol azdaı, bolmaıtyn jerde qarsylasyna upaı qosyp berdi. Sonyń sal­darynan Karadenızden 7:8 ese­bimen utylǵan Erǵalı jarys jolynan shyǵyp qaldy.

Jalpy, kúres túrleri boıyn­sha qazaqstandyq balýandar sú­reńsiz nátıje kórsetti. Erkin kúres sheberleriniń kórsetkishin «ortasha» dep baǵalaýǵa bolady. О́ıtkeni olar bir qolaǵa qol jetkizip, taǵy eki balýan úshinshi oryn úshin talasty. Al grek-rım kúresi men áıelder kúresi sheberleriniń nátıjesi esh syn kótermeıdi. Olardyń barlyǵy da alǵashqy kezeńnen keıin kórermender qataryna qosyldy. Bir aıta keterligi, «klassıkter» osymen úshinshi Olımpıadadan quralaqan oralyp otyr. Alǵash ret 2000 jyly Sıdneıden qor­jynymyz bos qaıtqan, odan keıin Rıo-de-Janeıro men Tokıodo jer sıpap qaldyq. Bul jaǵdaı osy salanyń tizginin ustap otyrǵan azamattarǵa oı salýy kerek. Qazaqstannyń sporttyq dańqyn arttyrǵan balýandyq ónerde óte tómen deńgeıge túskenimiz barsha jankúıerdi kúıindirdi. Muny eldigimizge syn deýimiz kerek.